Вы тут

Дзяніс Раманюк: Я раблю этнаграфію «дваццаць пятым» кадрам


Пышныя альбомы, выдадзеныя Дзянісам Раманюком, з задавальненнем трымаюць у хатніх бібліятэках як беларусы, бо адчуваюць гонар за краіну, так і замежнікі, бо невядомую культуру даследуюць праз высакакласны кніжны твор. Па-першае, спадар Дзяніс сабраў у адмысловыя выданні «Беларускія народныя крыжы» і «Беларускія народныя строі» напрацоўкі свайго бацькі, славутага этнографа Міхася Раманюка. Па-другое, працягнуў сваю выдавецкую дзейнасць таксама як фатограф і аўтар, у выніку чаго паўсталі, напрыклад, сумесны з калегамі альбом «Чарнобыль», выданні «Беларусь. Маленькая кніга пра вялікую краіну» і «Беларусь сінявокая». Нарэшце, у канцы мінулага года быў прадстаўлены альбом «Беларусь. Храм і краявід», які атрымаў галоўную ўзнагароду штогадовага конкурсу «Мастацтва кнігі», прысвечанага дызайну і афармленню. Нас таксама прыцягнуў найбагацейшы досвед вандровак, альбо «сафары», па краіне, таму падчас сустрэчы з Дзянісам Раманюком мы пагаварылі пра беларускія храмы, водгукі чарнобыльскай катастрофы і найлепшыя мясціны Беларусі.


— Як выдавец вы паказалі краіну праз крыжы, народныя строі, чарнобыльскую зону, стыхію вады, а адкуль узялося спалучэнне храма і краявіду? Чаму саміх па сабе храмаў, без кантэксту, недастаткова?

— Маёй апошняй глабальнай работай быў альбом «Беларусь сінявокая», і ў анатацыі да яго я пісаў, што фотаздымак без вады, як хлеб без масла — рака ці возера моцна ўпрыгожваюць наваколле. Але, увесь час фатаграфуючы, я неяк злавіў сябе на думцы, што прысутнасць храма таксама пераўтварае любы краявід, робіць яго больш знакавым, духоўным і глыбокім. Зразумела, прырода сама па сабе прыгожая, але бажніцы яе мяняюць, да таго ж яны нездарма стаяць на сваіх месцах: архітэктары ці будаўнікі падбіралі для будучых цэркваў і касцёлаў найлепшыя лакацыі, якія з часам станавіліся яшчэ больш маляўнічымі, бо вакол храма само сабой стваралася адпаведнае наваколле. Менавіта бажніцы для мільёнаў беларусаў, якія не маюць мора, станавіліся своеасаблівым маяком — гэта першае, што мы бачым здалёк, і па чым разумеем, што мы дома. Я шмат вандраваў і здымаў для іншых альбомаў, а некалькі гадоў таму ўбачыў, што ў мяне сабралася добрая колькасць архіўных фотаздымкаў з храмамі, і тады вырашыў паказаць іх у спалучэнні з прыродай. Мае калегі звычайна засяроджваліся на архітэктуры і, каб адлюстраваць яе прыгажосць, рабілі фасадныя, буйныя здымкі саміх збудаванняў — мне гэта было ўжо нецікава, я браў іншыя ракурсы і хацеў паказаць, як храм і краявід дапаўняюць адзін аднаго.

— Архітэктура, у тым ліку культавая, на тэрыторыі Беларусі праз рознага кшталту навалы моцна пацярпела. Ваш альбом паказвае 86 храмаў — што гэта за збудаванні і якой яны паказваюць нашу краіну?

— Ад іншых нас у першую чаргу адрознівае шматканфесійнасць, якая ў Беларусі праяўлялася як нідзе. На сваіх фотаздымках у альбоме я адмыслова зрабіў увагу на тое, што касцёл і царква ў нас часта стаяць побач — бывае, амаль праз дарогу — і глядзяць адно на аднаго. Сюды можна далучыць сінагогі ці пратэстанцкія храмы. У кнізе таксама бачна, што Беларусь — шматландшафтная: калі ўзяць Паазер'е — гэта будуць пагоркі, рэкі, азёры і храмы на берагах, на раўнінах Палесся бажніцы знаходзяцца ў іншым асяроддзі. Зноў жа ў нас розныя храмы — ёсць, як у Рыме, ёсць так званыя «мураўёўкі» ў псеўдарускім стылі, а ёсць былыя ўніяцкія цэрквы ад маленькіх бажнічак да велічнага касцёла Звеставання Найсвяцейшай Панны Марыі ў Гродна, паказанага на вокладцы. Гэты фотаздымак я, дарэчы, шкадаваў дэманстраваць з дзясятак гадоў, бо ведаў, што ён дачакаецца свайго месца, і яго час надышоў — на вокладцы альбома ён стварае вобраз магутнай, маштабнай, еўрапейскай Беларусі.

— Фатаграфіі, змешчаныя ў кнізе, рабіліся на працягу дваццаці гадоў. Як за гэты час змяніліся храмы, якія вы здымалі?

— У альбоме ёсць дзве маляўнічыя царквы — Георгія Перамаганосца ў Мазыры і Святой Тройцы ў вёсцы Зёлава, якіх ужо няма: яны згарэлі. Шматлікія храмы перабудаваныя: часам у лепшы бок, як касцёл Міхаіла Архангела ў вёсцы Багданава, і мы можам гэтым ганарыцца, а бывае і ў горшы, пра што можна толькі шкадаваць. Святары, здараецца, самі праводзяць «еўрарамонты», з-за чаго выключныя фасады, напрыклад, драўляных палескіх цэркваў, хаваюцца, абшытыя сайдынгам ці абкладзеныя сілікатнай цэглай. Альбо аўтэнтычныя верхавіны былых уніяцкіх цэркваў зносяцца і замяняюцца на залатыя «цыбуліны», каб падкрэсліць прыналежнасць да праваслаўнай царквы, — гэта бяда, бывае, ад таго, што бачыш, хочацца плакаць. Таму шмат якія здымкі з альбома сталі гістарычнымі, а некаторыя такімі яшчэ стануць. Я сямнаццаць гадоў пражыў у Вільні і каля дзесяці гадоў яе здымаў. Там з густам адназначна лепш, але ўсё роўна шкада, калі абшарпанасць і подых гісторыі знікаюць праз рэканструкцыю.

— Вы ў нейкім сэнсе працягваеце справу свайго бацькі, але пераносіце этнаграфію ў папулярны фармат.

— Так, я спрабую зрабіць этнаграфію даступнай шырокаму колу людзей, прычым зрабіць гэта прыгожа і эфектна, бо чыста этнаграфічны альбом вывучаць будзе далёка не кожны. Патрошку я ўношу навуку ў кожнае са сваіх выданняў, але ўключаю яе ў кантэкст прыроды ці, напрыклад, архітэктуры, раблю яе «дваццаць пятым кадрам», тады яна не «грузіць» і нармальна ўспрымаецца.

— Ці буду я мець рацыю, калі скажу, што вашыя альбомы, асабліва праз вонкавую прывабнасць, з'яўляюцца часткай папулярызацыі беларускасці?

— Вядома ж, я сам выхаваны ў патрыятычнай сям'і: нават у 1970-х, у дрымучым Савецкім Саюзе, бацька размаўляў толькі на беларускай мове, на якую я таксама свядома перайшоў у дзявятым класе, дома ў нас стаялі народныя збанкі, інтэр'ер упрыгожвалі плеценыя з саломы конікі і птушкі, на сценах віселі палотны вядомых беларускіх жывапісцаў і графікаў. Калі я пачаў маляваць, я маляваў Беларусь — не космас, жывёл ці аголеных жанчын, а вёску, храмы, бабулек. Я люблю гэтую краіну, пры ўсіх нюансах мне тут падабаецца, я сямнаццаць гадоў пражыў у Літве, мая жонка — літоўка, але вярнуўся, бо ўбачыў, што ўсё, што я раблю ў сваім жыцці, — пра Беларусь, з Вільні я ездзіў фатаграфаваць, напрыклад, чарнобыльскую зону. Цяпер я жыву за дзевяноста кіламетраў ад сталіцы і штодня гляджу на вёску, якая, на жаль, знікае.

— За час вашых, як вы называеце, сафары вы пабачылі розную Беларусь, але вашыя альбомы паказваюць, вядома ж, яе найпрыгажэйшую частку, у чым ёсць пэўная маніпуляцыя.

— Так, я гэта ўсведамляю. У гэтым таксама праяўляецца мой патрыятызм — у тым, што ва ўсіх сваіх выданнях я адлюстроўваю тое, чым мы можам ганарыцца, чаму радавацца, што можа натхніць нас на ўчынкі. Мяне, напрыклад, хвалюе тэма экалогіі, і мне здаецца, мае кнігі, што паказваюць, як у Беларусі можа быць прыгожа, прымусяць лішні раз падабраць з зямлі пластыкавую бутэльку.

— А па-за выбаркай для выданняў якой нашу краіну вы бачыце ўвогуле?

— Увогуле я бачу, як знікаюць вёскі і носьбіты аўтэнтычнай культуры. Вёска — наш самы беларускі пласт; горад стаў касмапалітычным, сярод яго жыхароў значна менш сапраўдных беларусаў, любы з іх можа ўмомант пераехаць у іншую краіну, а ў гэты час вяскоўцы моцна прывязаныя да сваёй зямлі, толькі яны знікаюць проста на вачах. Мая суседка іншы раз просіць мяне паглядзець за яе курамі, пакуль яна з'ездзіць у краму ці касцёл, і для яе праехаць некалькі кіламетраў ужо вялікая падзея. Мне гэтага вясковага пласта будзе вельмі не хапаць. Так, застанецца прыгожая прырода, але нават бажніца, што яе аздабляе, паўстае дзякуючы чалавеку і без чалавека немагчымая, тым часам парафіі знікаюць адна за адной, іх пачынаюць аб'ядноўваць, як сельсаветы. Калі ў 2004 годзе я пачаў стала ездзіць да сябе ў вёску, там было дваццаць пяць кароў, назіраць за гэтымі статкамі некалі было такой рамантыкай, а сёння — ніводнай, па малако я езджу за некалькі кіламетраў. Пятнаццаць гадоў таму ўсе хаты былі жылыя, а сёння, каб палічыць, колькі іх засталося, хопіць пальцаў дзвюх рук. Усе гэтыя працэсы для мяне як фатографа — катастрофа. Зніклі каровы — знікаюць і панарамы, бо там, дзе яны некалі пасвіліся, у лепшым выпадку паднімаецца лес, але звычайна — непралазныя хмызы, што закрываюць прыгожыя краявіды. Бывае, я адмыслова падбіраю пару года і прыязджаю ў нейкае месца, дзе ўжо бываў, але часам аказваецца, што відарыс ужо прыватызаваны гушчаром. У поймах палескіх рэк водзіцца восемдзесят працэнтаў папуляцыі вяртлявай камышоўкі, але і без таго знікаючы від аказваецца пад пагрозай, бо на тэрыторыі не пасецца жывёла, у выніку мясціны зарастаюць кустоўем і становяцца для птушкі некамфортныя. Сёння мы і да берагоў азёр не падыдзем — увогуле былы вобраз Беларусі «з'ядаецца».

— Вы вандруеце па краіне ўжо амаль 45 гадоў. Наколькі імклівая, па вашых назіраннях, тэндэнцыя знікнення аўтэнтыкі?

— Знікненне адбываецца літаральна на вачах, проста імгненна. Да нас прыйшла ўрбанізацыя, з гэтым нічога не зробіш, і сапраўдная аўтэнтыка страчваецца, але людзі ўсведамляюць неабходнасць захавання сваёй спадчыны, гэта стымулюецца ў тым ліку дзяржавай. Паўсюль жа ёсць бібліятэкі, дамы культуры і калектывы народнай творчасці — сёння нават модна звяртацца да нацыянальных традыцый, шмат дзе ёсць групы, якія ўзнаўляюць і папулярызуюць тыя ці іншыя абрады, спяваюць, танчаць, жанчыны самі сабе шыюць сукенкі з арнаментам. Хоць больш за палову аўтэнтычных абрадаў, што праводзяцца ў Беларусі, — у добрым сэнсе навабуды. Дзякуй Богу, што людзі іх працягваюць, але іх сэнс змяніўся, гэта не тое, што свядома рабіць пэўны рытуал і верыць у яго вынік.

— Вы даследавалі чарнобыльскую зону як нешта, што, як было напісана ў анатацыі, уплывае на лёс цэлай краіны. Што тут маецца на ўвазе?

— Палессе, што датычыцца беларускай аўтэнтычнасці, было самае багатае. Блізкая да Расіі тэрыторыя значна хутчэй згубіла сваю арыгінальнасць, а людзі лягчэй адмовіліся ад беларускасці. Чарнобыльскай зонай я сёння называю Віцебшчыну — вось дзе трэба шукаць занядбаныя вёскі і зарослыя разваленыя хаты. А пра палешукоў кажуць «зацятыя» — што да іх стаўлення да зямлі, што да працавітасці, што да самаўсведамлення. Нават сёння ўсе разумеюць, што значыць Століншчына: перасталі прадавацца агуркі — пачынаюцца трускаўкі, перасталі прадавацца трускаўкі — сёння ў іх цюльпаны. Яны ў бясконцым пошуку, там немагчыма знайсці незанятую зямлю, вёскі «склейваюцца» адна з адной. Палессе да таго ж — самы багаты носьбіт беларускай культуры, а пасля катастрофы людзей перасялілі і яны расталі. Я лічу, Чарнобыль знішчыў чвэрць таго, што трымала нашую аўтэнтычнасць, і такім чынам, вядома, паўплываў на ўсю краіну. І, канешне, прынёс эканамічныя страты: паглядзіце на нязгубленую частку Палесся сёння — гэта тыя, хто плаціць падаткі, як ніхто іншы. Калі ў цэнтральнай Беларусі вёска вымірае і дзяржава мусіць клапаціцца аб тым, каб дзеля двух жыхароў туды ездзіла аўталаўка і чысціўся снег, то на Палессі — росквіт, бізнес і падаткі. Зразумела, ад агуркоў, трускавак і цюльпанаў ёсць карысць для дзяржавы. Чаму і зона забруджання штогод адсоўваецца — бо гэта ўрадлівая глеба, якую мы страцілі праз Чарнобыль.

— Зноў адсылаючы да анатацыі да альбома, хачу спытаць, чым адметная свядомасць людзей, што засталіся на чарнобыльскай тэрыторыі?

— Гэта сапраўдныя людзі зямлі, я часта чуў, як казалі, маўляў, усё адно, мы тут нарадзіліся і тут памрэм. Гэта прыклад патрыятызму і любові да сваёй сенажаці і свайго ручая. Да таго ж жыхары, бывала, прыводзілі ўласныя прыклады і расказвалі, што палова з тых, каго перасялілі, памерла, а яны на забруджанай тэрыторыі вось яшчэ жывыя. Я гэта расцэньваю як псіхалагічны фактар — можа, тых людзей перасялілі і ў лепшыя ўмовы, але тугу па малой радзіме, тых самых плоце, сцежцы, полі яны не змаглі перажыць, у выніку, сапраўды, адселеныя паміралі хутчэй, чым неадселеныя.

— На заканчэнне пытанне вам як апантанаму вандроўніку па Беларусі: якія мясціны ў Беларусі для вас самыя цудоўныя, апроч, вядома ж, дома?

— Вельмі люблю Браслаўскія азёры і маю шмат фотаздымкаў з тых мясцін, а Палессе шаную менавіта за людзей, вёскі і дыялектную мову — цудоўна назіраць, як яны будуюцца, працуюць, гадуюць дзяцей. Здавалася б, за 45 гадоў я аб'ехаў усю Беларусь, але нават мой досвед не дазваляе сказаць, што я пабываў ва ўсіх яе кутках. Наша краіна такая вялікая, што магу толькі параіць вандраваць па ёй і шукаць свае любімыя мясціны.

Гутарыла Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Фота Сяргея ЖДАНОВІЧА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Нацыянальная акадэмія навук ініцыюе стварэнне народнага летапісу Вялікай Айчыннай вайны

Нацыянальная акадэмія навук ініцыюе стварэнне народнага летапісу Вялікай Айчыннай вайны

Навукоўцы звяртаюцца да кіраўніцтва абласных і раённых выканаўчых камітэтаў, устаноў адукацыі і культуры, грамадскіх арганізацый, усіх зацікаўленых грамадзян з просьбай разгарнуць работу па зборы ўспамінаў і фатаграфій удзельнікаў падзей Вялікай Айчыннай вайны.

Грамадства

Зіновій Прыгодзіч. Успаміны пра архітэктара Леаніда Левіна. Пайшоў, каб застацца...

Зіновій Прыгодзіч. Успаміны пра архітэктара Леаніда Левіна. Пайшоў, каб застацца...

З Леанiдам Левiным, славутым нашым архiтэктарам, мяне пазнаёмiў Генадзь Бураўкiн — яго даўнi, харошы сябра.

Грамадства

«Дзякуй участковаму — ён нас добра беражэ». Як міліцыя праводзіць прафілактычны рэйд падчас сітуацыі з каранавірусам

«Дзякуй участковаму — ён нас добра беражэ». Як міліцыя праводзіць прафілактычны рэйд падчас сітуацыі з каранавірусам

«Без мiлiцыi мы нiяк», — рэзюмаваў Прэзiдэнт Беларусi Аляксандр Лукашэнка падчас сустрэчы з мiнiстрам унутраных спраў Юрыем Караевым, маючы на ўвазе сiтуацыю з каранавiрусам. 

Грамадства

Чым сябе заняць на самаiзаляцыi?

Чым сябе заняць на самаiзаляцыi?

Урачы па ўсiм свеце запусцiлi флэшмоб #StayAtHome.