Вы тут

У Навагрудку з'явілася Сцяна Памяці


Тыдзень таму ў Навагрудку, каля Музея яўрэйскага супраціўлення, урачыста адкрылі Сцяну Памяці. Гэта помнік, прысвечаны ўцёку яўрэяў у верасні 1943 года з Навагрудскага гета. Таксама тут разгарнулася выстаўка пад адкрытым небам пад назвай «Гісторыя будаўніцтва тунэля і ўцёку ў сведчаннях яго ўдзельнікаў».


Акрамя шматлікіх месцічаў на адкрыццё завіталі міністр замежных спраў Беларусі Уладзімір Макей з сынам Арцёмам, прадстаўнікі дыпламатычных корпусаў Вялікабрытаніі, ЗША, Ізраіля, кіраўніцтва Навагрудскага раёна на чале са старшынёй райвыканкама Сяргеем Федчанкам. Пазней у Налібаках гасцей сустракаў старшыня сельскага Савета Аляксандр Пілінкевіч.

Гэты дзень стаў таксама і днём сустрэчы шматлікіх нашчадкаў тых яўрэяў, якія здолелі выбрацца з навагрудскага гета. Яны з'ехаліся сюды, на беларускую зямлю, прывезлі з сабой дзяцей і ўнукаў, бо лічаць важным далучаць іх да агульнанацыянальнай памяці, вучыць стойкасці ў складаных жыццёвых сітуацыях.

Арганізатарам сустрэчы, як і аўтарам праекта па захаванні памяці пра трагедыю яўрэяў на Навагрудчыне, з'яўляецца Тамара Вяршыцкая. Яна адзначыла:

— У лёсе кожнага чалавека бываюць людзі, пасля сустрэчы з якімі цалкам змяняецца наша жыццё. Для мяне такім чалавекам стаў Джэк Каган. Ён адкрыў і мне, і ўсім нам гісторыю яўрэяў Навагрудка, гісторыю трагедыі і мужнасці. Яму было 13—14 гадоў, ён адзіны, хто застаўся ў жывых з сям'і. На маю думку, ён выжыў для таго, каб захаваць гісторыю для нас, таму што людзі, якія гэтую трагедыю перажылі, з'ехалі і многія гады маўчалі. Не казалі нават сваім родным, дзецям. Джэка Кагана больш няма з намі, але ёсць Музей яўрэйскага супраціўлення, які працягвае жыць і развівацца. Сёння на сустрэчу ў Навагрудак прыехала больш за 100 чалавек — нашчадкі партызанаў атрада Бельскага з ЗША, Канады, Аўстраліі, Германіі, Расіі, Украіны.

Замежныя госці зрабілі вялікі шлях, каб убачыць важныя, памятныя месцы, каб зразумець, адчуць штосьці важнае для сябе. Пра страшныя падзеі даўніх часоў яшчэ раз нагадаў старшыня Навагрудскага райвыканкама Сяргей Федчанка:

— Да вайны 63 % насельніцтва ў Навагрудку складалі яўрэі. Нароўні з беларусамі, палякамі і татарамі яўрэі будавалі і развівалі Навагрудак. Немцы захапілі горад ужо 4 ліпеня 1941 года. Праз тры тыдні на цэнтральнай плошчы наладзілі першы паказальны расстрэл яўрэяў. А ў снежні 1941 года стварылі гета. Расстрэлы сталі масавымі. Калі спачатку ў вязняў яшчэ і былі нейкія надзеі, то дзве масавыя кары 8 снежня 1941 года і 7 жніўня 1942 года, якія забралі жыцці тысяч бязвінных людзей, іх цалкам развеялі. Вязні зразумелі: адтуль ужо не выпусцяць. Адзіным спосабам выратавацца былі ўцёкі. 250-метровы падземны ход да свабоды капалі чатыры месяцы. Дажджлівай восеньскай ноччу 43-га праз тунэль бегла больш за дзвесце чалавек. Не ўсім удалося выбрацца, але тыя, хто паспеў, сышлі ў лес, дзе іх ужо чакаў партызанскі атрад братоў Бельскіх.

У Навагрудак завітаў і адзіны жывы з братоў Бельскіх Арон. Сёння яму 93 гады, і жыве ён у ЗША. Нашчадкі іншых братоў таксама прыехалі на Гродзеншчыну.

Пасол Ізраіля ў Беларусі Алон Шогам падчас сваёй прамовы падзякаваў беларусам за памяць пра яўрэйскі партызанскі атрад насуперак савецкаму наратыву, які замоўчваў ролю яўрэяў у часы вайны.

З дзвюма дочкамі з ЗША прыехала Гэлен КушнЕр-Зэліг, сваячка зяця і дарадцы амерыканскага прэзідэнта Дональда Трампа Джарэда Кушнера. Яе маці Лея Кушнер разам з іншымі яўрэямі падчас вайны ўцякла з Навагрудскага гета праз тунэль, які выкапалі вязні, і больш за год пражыла ў лагеры Бельскіх.

Такія сустрэчы сваякоў і вязняў гета стануць штогадовымі, упэўнена Тамара Вяршыцкая, якая запрашае ў наступным годзе далучацца ўсіх, хто не трапіў сёлета.

У свеце цяпер жыве 25 000 нашчадкаў тых 250 яўрэяў, якія выжылі ў Навагрудскім гета. Можна сказаць, што іх род ужо павялічыўся ў 100 разоў.

Нездарма рабін суполкі прагрэсіўнага іўдаізму «Бэйт-Сімха» Рыгор Абрамовіч з Мінску заўважыў: «Мы прыехалі сюды, каб вучыцца, што такое яўрэйская надзея і вера». Думаецца, гэта патрэбна і ўсім нам — нязломныя вера і надзея ў самых няпростых сітуацыях.

Ніна ШЧАРБАЧЭВІЧ

Фота Андрэя ДАРАФЕЕВА

Загаловак у газеце: Што такое надзея і вера

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як у вясковай школе з'явіўся SТEM-цэнтр

Як у вясковай школе з'явіўся SТEM-цэнтр

З'явіўся ён дзякуючы спонсарскай падтрымцы кампаніі Vіzor Games. 

Грамадства

Як адбываюць пакаранне асуджаныя да абмежавання волі «ў хатніх умовах»

Як адбываюць пакаранне асуджаныя да абмежавання волі «ў хатніх умовах»

«Хатняя хімія» — гэта турма, толькі на свабодзе», — з сарказмам кажуць самі асуджаныя пра абмежаванне волі без накіравання ў папраўчую ўстанову.

Здароўе

​Як абараніць сябе ад кардыялагічных праблем у халодны перыяд?

​Як абараніць сябе ад кардыялагічных праблем у халодны перыяд?

Менавіта зімой павялічваецца колькасць інфарктаў і павышаецца артэрыяльны ціск.

Культура

Успаміны пра Яўгенію Янішчыц

Успаміны пра Яўгенію Янішчыц

Піша Зіновій Прыгодзіч.