Вы тут

Як па-беларуску правільна сказаць: «спахапіцца» ці «схамянуцца»?


Як па-беларуску правільна сказаць: «спахапіцца» ці «схамянуцца», «у мінулы раз», «мінулы раз» ці «мінулым разам»? — цікавіцца спадарыня Алена Войцік. З яе ж ліста пытанне, як перакласці на нашу мову «оттуда был виден город»?

Як заўжды, на моўныя пытанні чытачоў адказваюць стыльрэдактар «Звязды» Алесь Саламевіч, а таксама рэдактар і перакладчык Леў Глушыцкі.


1. Сучасныя слоўнікі даюць абодва варыянты: і спахапіцца, і схамянуцца, але сваім значэннем яны амаль не адрозніваюцца. Гэта ў свой час заўважаў прафесар Фёдар Янкоўскі. У кнізе «Беларуская мова» (1978) ён піша: «Аддаём перавагу слову схамянуцца — беларускаму слову. Калі ў мове ёсць сваё слова, якое бытуе ў народнай мове... то створанае слова-калька не можа спаборнічаць з першым». Ён прыводзіць прыклады з мовы народа: «Схамяніся, хлопча, адумайся, пакуль не позна. Набушаваў, а тады схамянуўся: «І нашто ж я нарабіў так?» Пасля іх пададзены прыклады з твораў Я. Коласа, М. Чарота, В. Віткі, І. Новікава.

Слова «спахапіцца» — як вынікае з напісанага Фёдарам Міхайлавічам — скалькаванае з рускай мовы: спо-хват-и-ться  спа-хап-і-цца. Яго ўжыванне таксама дапушчальнае.


2. Знаўцы мовы даўно лічаць, што звароты са словам раз ужываюцца ў нашай мове без прыназоўніка «у/ў». Такім чынам, правільна будзе мінулы раз (або мінулым разам). Няправільна пісаць у наступны раз: «у» тут трэба ўпэўнена адкідаць: наступны раз я так і зраблю.

Пацвярджаецца гэта і звесткамі акадэмічнага «Русско-белорусского словаря» (артыкул «Раз»):

в первый раз — першы раз;

в тот раз — той раз, таго разу, тады.


3. Пытанне наконт перакладу толькі здаецца простым... Каб знайсці адказ, звернемся яшчэ раз да згаданай кнігі Фёдара Янкоўскага: «У беларускай мове ёсць своеасаблівая канструкцыя, у якой дзейнік мае форму назоўнага склону, а выказнік выражаецца недапасаванай дзеяслоўнай формай, якая знешне супадае з інфінітывам: відаць, чуваць. Некалькі прыкладаў: Адсюль відаць уся наша сталіца. 3 гары відаць уся вёска. Добра відаць школа і клуб на ўзгорку. На вадзе заўсёды лепш чуваць, чым на беразе. Чуваць салаўіная песня. Будзе недарэчнай памылкай, калі сказаць або напісаць: «відаць усю дарогу», «чуваць прыгожую песню».

Такім чынам, правільна — «адтуль быў відаць горад», няправільна — «адтуль было відаць горад».

У абарону слоў

Як называць гумку, якой сціраюць напісанае на паперы?

Сёння бытуюць розныя варыянты: сцірка, гумка, сцёрка, рызінка, ласцік. Якое з іх найбольш адпаведнае нашай мове? Думаецца, назоўнік «сцірка» — ад дзеяслова «сціраць», як піша ў згаданай кнізе Фёдар Янкоўскі, яно «вельмі трапна выражае прызначэнне прадмета, назву якога абазначае». Ёсць яно і ў акадэмічных слоўніках, а наймацнейшы аргумент, відаць, тое, што менавіта яго выкарыстоўваў Якуб Колас. Таму замяняць сцірку нейкімі іншымі словамі, напрыклад сцёркай (якая зафіксавана ў слоўніках рускай мовы (як стёрка) з паметай «размоўнае»), зусім не варта.

Загаловак у газеце: З двух слоў лепшае — сваё...

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Пра стасункі, армію і падарункі.

Грамадства

Вайна пакінула яму жыццё, але забрала блізкіх. Завіталі да клічаўскага ветэрана вайны Міхаіла Фельдмана

Вайна пакінула яму жыццё, але забрала блізкіх. Завіталі да клічаўскага ветэрана вайны Міхаіла Фельдмана

Нягледзячы на свае 96, Міхаіл Фельдман выглядае на зайздрасць бадзёрым і маладжавым. 

Грамадства

Прыёмная кампанія: да чаго рыхтавацца?

Прыёмная кампанія: да чаго рыхтавацца?

Зроблены першы крок да аб'яднання экзаменаў.