Вы тут

“Вядзьмарка”-зоапсіхолаг з Белавежы


У Белавежскай пушчы ёсць гістарычныя мясціны, звязаныя з незвычайнымі людзьмі, якія пакінулі тут свой след. Польскі вучоны, біёлаг і папулярызатар навукі Сімона Косак пражыла ў старой леснічоўцы “Дзядзінка” (польскі бок пушчы) 35 гадоў. За здольнасць разумець мову і патрэбы жывёл жыхары Белавежы празвалі яе “вядзьмаркай”.

Сімона Косак паходзіла з сям’і патомных мастакоў Косакаў і мусіла прадоўжыць лінію творцаў. Але яна выбрала свой шлях – ахову прыроды. Сімона вучылася на факультэце біялогіі і навук аб Зямлі Ягелонскага ўніверсітэта (1965-1970), атрымала ступень магістра ў галіне біялогіі. У 1980 годзе яна стала доктарам філасофіі ў галіне лясной гаспадаркі, а ў 2000 годзе – прафесарам лесу. Пасля заканчэння ўніверсітэта пачала працаваць у навукова-даследчым інстытуце млекакормячых жывёл Польскай акадэміі навук. А пасля пакінула родны Кракаў і перабралася ў закінутую леснічоўку “Дзядзінка”.

Сімона ўлюбілася ў яе з першага погляду. Менавіта ў пушчы яна ўпершыню ў сваім жыцці ўбачыла зубра, які жыве на волі. Апынуўшыся ў леснічоўцы, зразумела: жыць будзе альбо тут, альбо нідзе.

Неверагодна, але там жа яна знайшла сваё каханне – натураліста і фатографа Леха Вільчэка, які таксама прамяняў горад на запаведны лес.

Па праўдзе кажучы, жыццё ў “Дзядзінцы” праходзіла ў спартанскіх умовах. Лех Вільчэк згадвае, што ўзімку яны марозілі ногі, хаця і палілі ў печцы. Не было ні электрычнасці, ні водаправода ды ўвогуле сувязі са светам. Лех сам зрабіў агрэгаты для награвання вады і спальвання драўніны. Дарога ад “Дзядзінкі” да Белавежы большую частку года была непралазнай.

Для Сімоны ж на першым месцы былі жывёлы, а сябе яна называла “зоапсіхолагам”. Біёлаг зрабіла з “Дзядзінкі” шпіталь, паліклініку і радзільны дом для жывёл. Тут жылі лосі-блізняты Пэпсі і Кола, пацукі Альфа і Амега, авечкі, цвыркуны. Даследчыца рабіла прагнозы надвор’я, назіраючы за кажанамі ў падвале.

Выхаваная Сімонай асліца хаця і вярнулася ў лес, але яшчэ шмат гадоў прыходзіла дадому, каб нарадзіць – каля леснічоўкі яна пачувалася вельмі бяспечна. Былі дзікі, лісіцы, дзікія і свойскія птушкі – усіх не пералічыць.

У Сімоны жыў крумкач-”тэрарыст” па мянушцы Корасэк, які стаў сапраўдным пракляццем для мясцовых жыхароў, бо краў дакументы, расчоскі, нажніцы. Крумкач любіў дзяўбсці людзей, асаблівую асалоду атрымліваў ад нападаў на веласіпедыстаў. Аднойчы Корасэк выцягнуў з кішэні рабочага пропуск і на вачах гаспадара парваў дакумент. А іншым разам пайшоў далей: аднаго з работнікаў пушчы ён пакінуў без зарплаты. Бандыт і толькі.

Дзікая кабаніха Жабка пражыла ў леснічоўцы 17 гадоў. Гэтае вялізнае стварэнне ахоўвала дом не горш-за сабаку, хаця насамрэч вельмі любіла ласку і ўвагу да сябе. Яна нават спала на адным ложку з гаспадарамі.

Пра сябе Сімона казала: “Я перайшла мяжу, якая аддзяляе свет жывёл ад свету людзей”. Аднойчы падчас прагулкі біёлаг заўважыла, што невялікі статак казуль, якіх даследчыца выкарміла з бутэлькі, чамусьці не хоча яе суправаджаць і ўвогуле падае прызнакі страху. Голасам папярэджвалі – не ідзі далей. Але яна пайшла. І заўважыла на снезе свежыя сляды рысі! Гадаванцы не пускалі яе на смерць, прыняўшы жанчыну за сваю, адну са статка. Чым не доказ, што зоапсіхолаг здолела пасябраваць са светам жывёл?

У жыцці Сімона была вясёлым і ўсмешлівым чалавекам з добрым пачуццём гумару. Аднак калі справа датычылася аховы прыроды, яна магла станавіцца жорсткай і прынцыповай. Сімона заўжды змагалася з негуманнымі метадамі навуковых даследаванняў, праведзеных на жывёлах. Вядомы выпадак, калі ў 1993 годзе маладыя польскія біёлагі вырашылі правесці тэлеметрычныя даследаванні: на рысей і ваўкоў адзявалі радыёашыйнікі, па якіх навукоўцы атрымлівалі інфармацыю. Але спачатку жывёл трэба было злавіць. Як высветлілася, дзеля гэтага вучоныя расстаўлялі па лесе пасткі, хаця ў Польшчы іх выкарыстанне было забаронена. Сімона выявіла два “навуковыя агрэгаты”, забрала іх сабе і адмовілася аддаваць. Справа дайшла да суда, але даследчыца стаяла на сваім. Пасткі неслі смяротную пагрозу для невялікай папуляцыі жывёл. “Сорам для польскай навукі, што мы прыклалі руку да гэтага”, – рэзюмавала біёлаг.

“Вядзьмарка” была сапраўдным папулярызатарам белавежскай флоры і фаўны. Яна напісала кнігі “Апавяданні аб травах і жывёлах”, “Воўк – забойца свойскіх жывёл?”, “Сага Белавежскай пушчы”, “Нацыянальны парк у Белавежскай пушчы”, а на “Радыё Беласток” вяла перадачу “Хто пішчыць у траве?”.

Пра свой выбар Сімона аднойчы сказала, што ўцёкі з Кракава ў Белавежу – гэта найлепшае, што яна магла зрабіць у жыцці. Яе не стала ў 2007 годзе.

Лада ЗАБЛОЦКАЯ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як у вясковай школе з'явіўся SТEM-цэнтр

Як у вясковай школе з'явіўся SТEM-цэнтр

З'явіўся ён дзякуючы спонсарскай падтрымцы кампаніі Vіzor Games. 

Грамадства

Як адбываюць пакаранне асуджаныя да абмежавання волі «ў хатніх умовах»

Як адбываюць пакаранне асуджаныя да абмежавання волі «ў хатніх умовах»

«Хатняя хімія» — гэта турма, толькі на свабодзе», — з сарказмам кажуць самі асуджаныя пра абмежаванне волі без накіравання ў папраўчую ўстанову.

Здароўе

​Як абараніць сябе ад кардыялагічных праблем у халодны перыяд?

​Як абараніць сябе ад кардыялагічных праблем у халодны перыяд?

Менавіта зімой павялічваецца колькасць інфарктаў і павышаецца артэрыяльны ціск.

Культура

Успаміны пра Яўгенію Янішчыц

Успаміны пра Яўгенію Янішчыц

Піша Зіновій Прыгодзіч.