Эрык Берн — заснавальнік транзактнага аналізу, які тлумачыць, як мінулы вопыт фармуе нашу асобу і паводзіны. Ён лічыў, што людзі несвядома прытрымліваюцца сцэнарыяў, закладзеных у дзяцінстве, але могуць змяніць іх толькі ўсвядомленым выбарам. Вось яго галоўныя парады, якія дапамогуць узяць жыццё пад уласны кантроль.

Берн вылучыў тры станы асобы: бацька, дарослы і дзіця. Гэтыя тры асобы стала ўзаемадзейнічаюць усярэдзіне нас. 

• Бацька — строгі голас, які кажа, як трэба і павінна. Гэта роля, якую мы атрымліваем ад сваіх бацькоў ці выхавацеляў. Яна патрэбная, каб планаваць, клапаціцца пра сябе і іншых. У гэтага эга-стану таксама могуць быць негатыўныя праявы: крытыка, незадаволенасць, гіперапека.
• Дзіця — імпульсіўная, эмацыйная частка, якая хоча задавальненняў. У кожнага эга-стану могуць быць станоўчыя праявы (творчасць, непасрэднасць) і адмоўныя (капрызнасць, крыўда). Напрыклад, пачынаем жыццё мы ў ролі нахабнага Дзіця, якое плача, калі атрымлівае недастаткова малака, і не ведае нічога, акрамя сваіх жаданняў. 

Ёсць і небяспечныя бакі — у гэтай частцы асобы адсутнічае логіка і пачуццё страху, што можа часам прыводзіць да жаласных сітуацый у выпадку, калі ўнутраны Бацька не ўгледзеў за малодшанькім. 

• Дарослы — рацыянальны і ўсвядомлены чалавек, які прымае ўзважаныя рашэнні. Гэта «голас розуму», ён ацэньвае рэальнасць і факты, запатрабаванні сябе і іншых людзей. Дарослы прымае складаныя рашэнні і можа выказваць меркаванне.

Можа здацца, што гэта нейкая іерархія і трэба хутчэй адысці ад стану Дзіцяці да Дарослага. Гэта не так — усе ролі важныя, а роля дзіцяці — гэта ключ да рэальнага жыцця і выхаду з бясконцых «гульняў».

У выпадку, калі адзін з эга-станаў імкнецца да дамінавання, адбываецца асобасны дысбаланс. Напрыклад, калі Бацька перакрывае Дарослага, мы назіраем зачыненага ў сабе чалавека, схільнага да сталага самакантролю, цвёрдым прынцыпам і строгасці. Калі ж актыўным з’яўляецца Дзіця, такога чалавека назавуць бессаромным і гіперактыўным, бо для яго спрэс адсутнічаюць правілы, якія трэба выконваць кожнаму члену грамадства. Акрамя таго, у такой асобы высокая рызыка развіцця перыядычных неўрозаў і псіхозаў.

• Дзіця адказвае за імгненныя жаданні
• Бацька — за нормы і правілы. 
• Дарослы прымае больш складаныя рашэнні.

Што рабіць? 

• У складаных сітуацыях пытайце сябе: «Хто цяпер кіруе мной — Бацька, Дзіця або Дарослы?»
• Вучыцеся ўключаць Дарослага — аналізаваць, а не рэагаваць на эмоцыях.
• Развівайце ўсвядомленасць, каб не прытрымлівацца старых сцэнарыяў аўтаматычна.
• Менавіта стан Дарослага павінен быць дамінантным, але ён часта ссоўваецца іншымі ролямі з-за стрэсу, трывогі ці дэпрэсіўных станаў.
• Дзіця можа нярэдка знаходзіцца ў пазіцыі бездапаможнай ахвяры.
• Бацька ўстанаўлівае татальны кантроль і накіроўвае слепа прытрымлівацца ўстановак іншых.

Калі бацькі ў дзяцінстве каралі дзіця, калі ён пярэчыў і спрачаўся са старэйшымі, то ўжо ў дарослым узросце яму будзе цяжка выказваць сваё меркаванне і падвяргаць сумневу аўтарытэты. Гэта і ёсць паводзіны з яго жыццёвага сцэнарыя.

Што рабіць? Прааналізуйце, якія перакананні закладзены ў вашым дзяцінстве («Я недастаткова добры, Мне нельга памыляцца», «Я павінен дагаджаць іншым»). Задайце сабе пытанне: «Гэты сцэнарый дапамагае мне ці замінае?» — Калі перакананне замінае, замяніце яго ўсвядомленым выбарам: «Я варты поспеху», «Я маю права на памылкі».

Змяніце свой жыццёвы сцэнарый. Берн лічыў, што кожны чалавек несвядома праходзіць свой сцэнарый, які быў закладзены ў дзяцінстве. Напрыклад, нехта запраграмаваны на поспех, а нехта на няўдачы і ахвярнасць. 

Вучыцеся будаваць здаровыя адносіны. Берн распрацаваў канцэпцыю «псіхалагічных гульняў» — несвядомых сцэнарыяў, якія людзі разыгрываюць у адносінах (напрыклад, гульня «Выратавальнік — Ахвяра — Пераследнік»).

Што рабіць? Калі вы часта аказваецеся ў ролі ахвяры ці выратавальніка, усведамляйце, што гэта не дае сапраўднага шчасця і задавальнення ад жыцця.

• Вучыся казаць «Не» і не бярыце на сябе чужую адказнасць.
• Развівайце раўнапраўныя адносіны, дзе ніхто не гуляе ў пакутніка ці героя.
• Вазьміце адказнасць за сваё жыццё.

Берн казаў: «Людзі нараджаюцца прынцамі і прынцэсамі, а потым іх ператвараюць у жаб». Гэта значыць, што ў кожнага ёсць патэнцыял, але старыя перакананні замінаюць рэалізаваць яго.

Што рабіць? 

• Перастаньце апраўдвацца і перакладаць адказнасць. 
• Вызначыце, чаго вы па-сапраўднаму хочаце, а не што ад вас чакаюць.
• Дзейнічайце свядома, а не на аўтапілоце старых сцэнарыяў.

Метад Эрыка Берна вучыць усвядомленасці, дапамагае змяніць сцэнарый, закладзеныя ў дзяцінстве і выбудаваць здаровыя адносіны ва ўсіх сферах жыцця. Галоўнае — уключыць унутранага дарослага і пачаць свядома кіраваць сваім жыццём.

Трансакцыйны аналіз у псіхатэрапіі накіраваны на вызваленне чалавека ад яго непажаданага сцэнарыя. Толькі так мы зможам набыць незалежнасць ад старых установак, навязаных ў дзяцінстве і пачаць быць адказным за свае рашэнні і развіццё ўласнага жыцця.

Псіхолаг Алена ШАЎЧЭНКА

Фота: pexels.com