Як мяняюцца тэндэнцыі ў сферы зберажэння і мадэль паводзін беларусаў, якія альтэрнатыўныя інструменты прымнажэння зберажэнняў даступныя фізічным асобам, у эфіры «Першага інфармацыйнага» расказалі эксперты — намеснік старшыні праўлення Нацыянальнага банка Андрэй Картун, намеснік міністра па падатках і зборах Ігар Скрыннікаў, прафесар кафедры банкаўскага бізнесу і фінансавых тэхналогій БДУ, доктар эканамічных навук Людміла Стэфановіч.
— Калі людзі дзяржаве давяраюць — яны нясуць свае грошы ў банк. І трэба адзначыць, што ў апошні час дасягнуты нядрэнныя вынікі. З 2021 года тэрміновыя ўклады юрыдычных і фізічных асоб у беларускіх рублях узраслі амаль у тры разы.Трэба выбудаваць сістэму работы для прыцягнення такіх рэсурсаў на найбольш прывабных для нашых грамадзян умовах. Магчыма, для гэтага спатрэбяцца новыя і смелыя рашэнні. Думаю, тут ёсць куды рухацца.
Аляксандр Лукашэнка ў ходзе нарады з апаратам Нацыянальнага банка і кіраўніцтвам банкаў, 9 верасня 2025 года
Калі выгадна выбіраць сваё
Андрэй Картун агучыў тэндэнцыі паводзін беларусаў па захаванні зберажэнняў:
— Насельніцтва ўсё больш аддае перавагу рублёвым формам зберажэнняў. Гэта ў асноўным дэпазіты. Мы бачым па структуры ўкладаў: ільвіная доля з іх — каля 80 % — доўгатэрміновыя ўклады (гэта доўгатэрміновыя зберажэнні ў беларускіх рублях). Адпаведна ў валюце ўсё скарачаецца.
Намеснік старшыні праўлення Нацбанка звярнуў увагу на той факт, што доля насельніцтва, якая захоўвае грошы ў банку, расце:
— Зразумела, павышаецца фінансавая дасведчанасць, але я хацеў бы сказаць, што працэнт у нас усё роўна яшчэ адносна маленькі. Напрыклад, уклады маюць да 15 % насельніцтва, раней было менш за 10 %.
Ён растлумачыў, чаму выгадная рублёвая форма зберажэнняў:
— Па-першае, нізкі тэмп інфляцыі. Пачынаючы з 2017 года, мы бачым устойліва нізкія тэмпы інфляцыі, нягледзячы на турбулентнасці 2020-га, 2022 года, інфляцыю ўдаецца ўтрымаць у рамках адназначнай велічыні — каля 6 %. Таму і пры адначасовым падтрыманні адносна высокай даходнасці па рублёвых зберажэннях у нас працэнтная стаўка менш за дзесяць не апускалася. Людзі ўмеюць лічыць і разумеюць, што стабільнасць і ўстойлівасць нацыянальнай валюты плюс нізкія тэмпы інфляцыі сведчаць пра тое, што пераважней рублёвая форма зберажэнняў.
У сваю чаргу прафесар БДУ Людміла Стэфановіч, ранжыруючы інструменты зберажэнняў, вылучыла тэрміновыя ўклады: па ўзроўні даходнасці ў іх высокая працэнтная стаўка, а па ўзроўні ліквіднасці — больш выгадныя безадзыўныя ўклады.
Таксама ў ліку тэндэнцый яна адзначыла павышэнне фінансавай дасведчанасці насельніцтва:
— За кошт гэтага яно пачынае разумець, што ўклады — добры інструмент. Другое, мы кажам, хтосьці яшчэ трымае валюту, нерухомасць, золата або каштоўныя металы і потым мы кажам — каштоўныя паперы. Каштоўныя паперы могуць быць папяровыя або ў электронным выглядзе. У электронным выглядзе — гэта токены. Дзяржаўныя аблігацыі — гэта аблігацыі банкаў, прадпрыемстваў, нейкіх арганізацый.
На думку Андрэя Картуна, самы рызыкоўны варыянт зберажэнняў, але які цяпер хутка развіваецца, — гэта так званы рынак крыптаактываў:
— Беларускі рынак па сусветных мерках, можа, не такі вялікі, але некалькі мільярдаў долараў абарот крыптарынку ёсць. Некалькі дзясяткаў тысяч крыптакашалькоў у нас ужо зарэгістравана. Гэта самая рызыкоўная форма інвестыцый і зберажэнняў. Таму тыя, хто туды ўкладваецца, разумеюць, што рызыкі высокія.
Намеснік старшыні праўлення Нацбанка адзначыў, што чым вышэй даходнасць, тым больш ступень рызыкі:
— Самыя нізкадаходныя — гэта грошы ў кішэні. Або долары купілі, напрыклад, і пад падушку паклалі. Усе псіхолагі ў фінансавай сферы і эксперты кажуць пра тое, што ў зберажэннях павінна быць самая ліквідная частка, самая хуткая. Умоўна зуб захварэў, вы адразу гэтыя грошы можаце выдаткаваць. Як кажа класічная схема: тры месяцы выдаткаў вашай хатняй гаспадаркі або вашых асабістых у вас павінна быць падушка найбольш ліквіднай часткі. Так, яна не прыносіць даход, дзесьці грошы абясцэньваюцца, але гэта хуткія грошы, якія вы можаце ў выпадку чаго выкарыстоўваць.
Што датычыцца ўкладаў, намеснік старшыні праўлення Нацбанка нагадаў, што сярэдняя працэнтная стаўка ў сярэднім у 2025 годзе па самых доўгіх укладах была пад 15 % гадавых:
— Уявіце, вы тысячу рублёў паклалі год таму, атрымалі без капіталізацыі ўмоўна 150 рублёў дадатковага даходу. Калі б вы гэту тысячу рублёў ператварылі ў долары, гэта каля 350 долараў, то вы б атрымалі страту. А калі вы яшчэ захоўваеце іх у панчосе, таму што доларавая інфляцыя была значна больш 2,5 %, адпаведна, пакупніцкая здольнасць гэтых долараў істотна паменшылася.
А калі вы паклалі гэтыя ж грошы ва ўклады, то даходнасць капіталізацыі дасягае пад 150 %.
У ліку інструментаў Андрэй Картун назваў формы інвестыцый:
— Класічны, самы надзейны інструмент у любой краіне свету — гэта дзяржаблігацыі ўрада. Мінфін выпускае дзяржаблігацыі. Напрыклад, апошні выпуск быў — гэта 2,7 % (даходнасць. — Заўв. аўт.) гадавых у доларах, гэта перакрывае інфляцыю ў ЗША, і ў доларах вы не страціце.
Наступны інструмент па даходнасці, на думку Андрэя Картуна, гэта так званыя токены:
— Гэта аблігацыі карпаратыўнага сегмента. Умоўна, любое прадпрыемства можа выпусціць аблігацыі, даходнасць па якіх у рублях можа дасягаць 20 %, у доларах — 8 %, а то і пад 10 %. Але тут ужо трэба разбірацца ў гэтых інвестыцыях, трэба глядзець балансы, што гэта за прадпрыемства, ці ёсць рызыка банкруцтва. Іншымі словамі, гэта больш прафесійныя формы зберажэнняў, гэта інвестыцыі.
Ёсць яшчэ магчымасці зберажэнняў у каштоўных металах:
— Як правіла, гэта заўсёды самыя доўгія зберажэнні. Калі вы хочаце на 10 гадоў захаваць грошы — купіце золата, праз 10 гадоў яно, як правіла, вырасце (у цане. — Заўв. аўт.).
Чаму гэта доўгатэрміновыя зберажэнні? Паколькі ў кароткатэрміновым перыядзе — гэта вельмі валацільны рынак.
— Дакладна гэтак жа любыя каштоўныя металы. Але самы валацільны рынак — гэта крыптавалюта. У беларусаў цяпер ёсць магчымасць укласціся ў крыптавалюту, — сказаў Андрэй Картун. — Ёсць пляцоўкі спецыялізаваныя і гэтак далей.
Як зарабіць на новым інструменце і не трапіць у поле зроку падатковай інспекцыі, расказаў намеснік міністра па падатках і зборах Ігар Скрыннікаў:
— Калі мы вядзём гаворку аб крыптаактывах, то ўсе такія аперацыі ў цяперашні час вызваляюцца ад падаходнага падатку. Каб гэтыя прэферэнцыі дзейнічалі, грамадзянін павінен працаваць праз беларускага суб’екта.
Ён дапоўніў, што ўсе аперацыі з крыптаактывамі ажыццяўляюцца на тэрыторыі Беларусі праз рэзідэнтаў Парка высокіх тэхналогій:
— Любыя даходы (з крыптаактываў. — Заўв. аўт.), няхай гэта будуць аперацыі па куплі-продажы, абмене, дарэнні, яны вызваляюцца. Даходы ад токенізаваных акцый, аблігацый вызваляюцца ад падаходнага падатку.
Формула 3+3
Стратэгія з падвоенай выгадай — формула тры плюс тры дазваляе назапашваць на будучую пенсію разам з дзяржавай. Які даход прыносяць такія зберажэнні і ў чым сакрэт іх надзейнасці?
Такая магчымасць з’явілася ў беларусаў у 2021 годзе, калі выйшаў Указ «Аб добраахвотным страхаванні дадатковай назапашвальнай пенсіі». Рабіць гэта могуць усе, хто афіцыйна працуе. Уступіць у праграму можна мінімум за тры гады да выхаду на адпачынак. Яна ўключае ў сябе працэнт работніка, ён можа быць 1, 5, 10 % ад заробку, 3 % дадае дзяржава праз работадаўца. Самы папулярны тарыф — 3 плюс 3. У назапашвальнай сістэме ўжо ўдзельнічаюць амаль 70 тысяч чалавек. Актыўнымі ўдзельнікамі праграмы з’яўляюцца грамадзяне, старэйшыя за 38 гадоў. Такіх — каля 80 %. Найбольш актыўныя — Мінск і Мінская вобласць. Калі скласці партрэт страхавальніка, то ў асноўным гэта жанчыны — 70 %, узрост — 48 гадоў і старэй — больш за палову.
На думку Андрэя Картуна, на сённяшні дзень гэта адзін з выгадных інструментаў зберажэнняў:
— Напрыклад, у вас сярэдні заробак 3000 рублёў. Для вас, калі вы 3 плюс 3 выбіраеце, гэта ўсяго толькі 100 рублёў у месяц, якія будуць утрымліваць аўтаматычна. Адначасова вам дзяржава яшчэ 100 рублёў дадае. Вашы 100 выдаткаваных рублёў ужо прыносяць 100 % даходнасці гадавых. Далей яшчэ цікавей. Ёсць яшчэ стаўка рэфінансавання 9,5 %, страхавы бонус так званы, бяром 3 %. Плюс яшчэ дзяржава вылічвае вам падаходны падатак з гэтай сумы, яшчэ мінус 13, то-бок 30 рублёў. У выніку калі б вы проста адкладалі па 100 рублёў у месяц, гэта будзе 1200 рублёў у год. Калі вы пойдзеце па гэтай формуле, да канца года вы ўжо назапасіце з улікам працэнтаў парадку 2500–2600 рублёў толькі на тым, што 100 рублёў кожны месяц утрымліваецца такая сума. Адпаведна, 2600 дзеліце на 1200, атрымліваецца даходнасць пад 140 %.
