Збліжэнне Ерэвана з Еўропай — суверэннае права дзяржавы. Але ёсць нюанс: эканамічная кампанента. А з ёй усё няпроста. У сучаснай сістэме каардынат ключавым знешнегандлёвым партнёрам з’яўляюцца краіны Еўразійскага саюза. Перш за ўсё, Расія. Армянскага прэм’ер-міністра Нікола Пашыняна не збянтэжыў фруктова-агароднінны канфлікт, які разгарэўся нядаўна, калі Рассельгаснагляд забараніў увоз шэраг пазіцый сельскагаспадарчай вытворчасці з Арменіі. Кіраўніцтва краіны запэўніла: новыя рынкі знойдзеныя, а фермерам будуць кампенсаваныя магчымыя страты. Але нават калі гэта з’яўляецца чыстай праўдай, без папулізму, то еўрапейскі манеўр Ерэвана не вырашае адной з ключавых праблем краіны: устойлівае эканамічнае развіццё. Рэспубліка фармальна з’яўляецца прамыслова-сельскагаспадарчай, але на справе рухаецца па трэку ператварэння ў аграрную краіну. І праблема не прадаць вінаград і баклажаны, а запусціць працэс рэіндустрыялізацыі. 

Еўропа, нягледзячы на ўсе свае складанасці, застаецца вельмі прывабнай. Перш за ўсё, за кошт былых заслуг: рэальных і вербальных. За два дзясяткі гадоў актыўнага піяру ў часы пашырэння Еўрасаюза, сфармаваўся ўстойлівы міф — прыляпіцца да ЕС з’яўляецца надзейнай стратэгіяй руху да дабрабыту. Варта толькі атрымаць статус еўрапейскай краіны, як на дзяржаву пральецца дождж інвестыцый у прыстойныя працоўныя месцы і высокатэхналагічныя вытворчасці. Але ўсё гэта засталося ў мінулым. 

Нават у мінулым стагоддзі былі нюансы. Папраўце, калі памыляюся, але не ўзгадаю ніводнага кейса, калі праз еўрапейскае супрацоўніцтва краіны перараджаліся ў індустрыяльным сектары. Польшча, Венгрыя, Чэхія першапачаткова валодалі вельмі магутнай прамысловай базай. І сяк-так яе захавалі паміж развалам савецкага лагера і ўваходжання ў ЕС. Балгарыя і Румынія прайшлі суровы шлях глыбокай рэіндустрыялізацыі, наблізіўшыся больш да аграрных дзяржаў. І іх структура эканомікі прынцыпова не змянілася і пасля заключэння пагаднення з Бруселем. 

Еўрапейцы прагматыкі. Яны гатовыя ўкладваць інвестыцыі, пры наяўнасці вытворчых пляцовак, кваліфікаванага прамысловага персаналу, адпаведнай навукова-тэхнічнай інфраструктуры, профільнага адукацыйнага сектара. Пачынаць індустрыялізацыю нейкай тэрыторыі з нуля або аднаўляць разваліны ЕС не збіраўся і ў лепшыя часы. А цяпер для Еўропы перыяд не самы лепшы. 

Таму разлічваць на паток капіталу з Захаду — наіўна. Альбо армянскае кіраўніцтва гэтага не разумее, альбо вядзе папулісцкую гульню. Бо краіна не з’яўляецца тэра-інкогніта для заходніх інвестыцый. І Ерэван актыўна супрацоўнічаў па заходнім вектары. І сяброўства ў ЕАЭС гэтаму не перашкаджала. Але галавакружнага выніку пакуль не назіраецца. Сельская гаспадарка займае дамінуючае становішча: яе доля дасягае да 30 % у ВУП (у Беларусі — каля 6-7 %). Прамысловы сектар — толькі каля 20 %. І ў большай ступені ён прадстаўлены здабыўной галіной. Высокатэхналагічных прадпрыемстваў у Арменіі не вельмі шмат, калі казаць палітычна карэктна. А калі называць рэчы сваімі імёнамі, то яны адсутнічаюць практычна цалкам. У савецкі час у рэспубліцы былі заводы ў сферы авіябудавання, мікра- і радыёэлектронікі, функцыянаваў досыць моцны машынабудаўнічы комплекс. Але гэтыя кампаніі ўжо даўно зачыніліся, а з імі зніклі і кампетэнцыі. Не цалкам, але ў значнай ступені. І сёння для індустрыялізацыі краіны ўжо не хапае не толькі грошай, але і людзей. 

Справядлівасці дзеля адзначым: армянскія эліты разумеюць гэтую праблему. Краіна ўсімі сіламі старалася выправіць становішча, актыўна паляпшаючы дзелавы і інвестыцыйны клімат. І нават займаюць па гэтых параметрах прыстойныя месцы ў міжнародных рэйтынгах. Але прызнанне поспехаў міжнароднымі экспертамі ёсць, а інвестыцый — не. Такі суровы рэалізм. Геаграфічна дзяржава размешчана далёка ад ЕС, выхад да мора адсутнічае, унутраны рынак занадта вузкі... 

Вядома, у ЕАЭС шлях не высланы ружамі. Пытанняў у Саюзе хапае: але патэнцыял ёсць, яго можна выкарыстоўваць. І гіпатэтычна рэспубліка можа з’яўляцца паўднёвым трамплінам для выхаду еўразійскіх кампаній на блізкаўсходнія рынкі. Вядома, для гэтага неабходна распачаць серыю намаганняў. У тым ліку, дыпламатычных. Але геаэканамічнае становішча больш рэалістычнае для індустрыялізацыі. 

Гэтая опцыя не эфемерная. Яе актыўна выкарыстоўвае Азербайджан. Хоць Баку і не з’яўляецца членам ЕАЭС, але выкарыстоўвае двухбаковыя кантакты для развіцця сваіх прамысловых прадпрыемстваў. У Азербайджане ёсць зборачныя вытворчасці тых жа беларускіх грузавікоў і трактароў. І ў бліжэйшай перспектыве гэтыя сумесныя прадпрыемствы нацэлены на экспарт у Іран і Турцыю. Пры гэтым краіна супрацоўнічае па шэрагу напрамкаў і па заходнім вектары. 

Таму нават калі Ерэван прыстроіць на новых рынках прадукцыю сваіх фермераў, гэта не вырашыць прынцыповую праблему — дыверсіфікацыю эканомікі для яе ўстойлівасці. Аграрныя архітэктуры вельмі ўразлівыя да розных шокаў: знешніх, унутраных, пагодных і розных іншых. І пры неспрыяльных абставінах на знешніх рынках, Арменія адчувала вельмі глыбокія крызісы. І з цяжкасцю з іх выходзіла. Ці надасць ўстойлівасці татальная арыентацыя па заходнім вектары? Вельмі складанае пытанне. 

Уладзімір ВАЛЧКОЎ