Нарада па пытаннях развіцця навуковай сферы і дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, якую кіраўнік дзяржавы анансаваў неаднойчы, сабрала ў Палацы Незалежнасці каля 260 удзельнікаў. Сярод іх — прадстаўнікі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання, кіраўніцтва і супрацоўнікі арганізацый НАН Беларусі, навуковых цэнтраў і ўстаноў, кіраўнікі і спецыялісты ўстаноў адукацыі і навукі, галіновых і іншых арганізацый. Аляксандр Лукашэнка расставіў акцэнты, як павінна развівацца навуковая дзейнасць і ўказаў на недахопы ў гэтай сферы. Атрымалася сур’ёзная, шчырая размова, прысвечаная навуковаму патэнцыялу краіны і яго будучыні.

«Ніхто, акрамя самога вучонага, статус павысіць не можа»

Пачатак нарады быў нестандартны і даволі жорсткі. Прэзідэнт пакрытыкаваў вучоных за тое, што яны не ўдзельнічаюць у вырашэнні найважнейшых для развіцця рэальнага сектара эканомікі задач. 

Аляксандр Лукашэнка, звяртаючыся да ўдзельнікаў нарады, нагадаў, што раней неаднойчы анансаваў гэту сустрэчу. Цяперашнім Старшынёй Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук было прапанавана правесці нараду ў фармаце сустрэчы, а не з’езда, як гэта было раней. «Я зрабіў выснову, падумаў, што мы проста не гатовы да з’езда вучоных. З’езд — гэта адпаведны ўзровень, дакументы, асабліва рашэнні. Новы, малады кіраўнік Акадэміі навук, мяркую, разам з вамі ў патрэбны момант прапрацуе гэтыя прапановы, і з’езд вучоных мы правядзём. Але там больш мы будзем гаварыць не аб статусе вучонага», — сказаў Прэзідэнт. 

Кіраўнік дзяржавы расказаў, што напярэдадні нарады яму перадалі некалькі аналітычных запісак і ўсюды гаворыцца аб неабходнасці павышэння статусу вучонага. У сувязі з гэтым Аляксандр Лукашэнка абазначыў сваю прынцыповую пазіцыю па гэтым пытанні. 

«Хачу ў вас спытаць: вы ад мяне хочаце, каб я ваш статус павысіў? — удакладніў ён у навуковай супольнасці. — Вы задумайцеся, як я над гэтым. Я ўжо тыдзень думаю: як жа мне ваш статус павысіць і хто гэта павінен рабіць. Ніхто, акрамя самога вучонага, статус павысіць не можа. Гэта павінны зрабіць вы».

У гэтай сувязі кіраўнік дзяржавы агучыў у адрас навуковай супольнасці шэраг пытанняў. «Дзе той вучоны, імя якога грыміць, ну, не на ўвесь свет, ні на постсавецкую прастору, на Беларусь? — пацікавіўся Аляксандр Лукашэнка. — Гэта не толькі да мяне пытанне. Гэта і да вас пытанне. Статус вучонага... Запомніце, не павысіце вы яго, ніякага статусу не будзе. Статус — гэта не заробак і грошы. Гэта ўзровень ваш як вучонага». 

Прэзідэнт прывёў паралель са стаўленнем да ваенных, супрацоўнікаў міліцыі ў 1990-х гадах. Кіраўнік дзяржавы адзначыў, што тады ён асабіста садзейнічаў павышэнню іх статусу, і гатовы рабіць гэта цяпер адносна вучоных. Але міліцыя і ваенныя ў складаны перыяд 2020 года сваімі дзеяннямі самі пазначылі свой статус, устаўшы на абарону краіны і грамадства. «Яны тым самым узнялі свой статус на найвышэйшы ўзровень. Можа, той час не прыйшоў, можа, „2020-ы год“ для вучоных не наступіў, калі вы статус свой падымеце», — звярнуўся ён да ўдзельнікаў нарады. 

«Вось вам і статус, вось і зарплата, і грошы»

Каб наблізіць вучоных да рэальнага сектара эканомікі, Прэзідэнт прама і жорстка адказаў ім на скаргі кшталту «не хапае грошай».

«Устанеце і скажаце, каму мы не заплацілі за вялікія адкрыцці, — прапанаваў беларускі лідар. — Калі такія людзі ёсць, неадкладна разгледзім вашы заявы і прымем адпаведнае рашэнне. Але вы павінны сказаць аб гэтым вялікім адкрыцці... Раскажыце, вучоныя, што вы зрабілі для таго, каб наша краіна магла чымсьці ганарыцца». 

Кіраўнік дзяржавы прывёў канкрэтныя практычныя прыклады, дзе прымяненне навуковых ведаў магло б аказаць станоўчы ўплыў на эканоміку. Размова зайшла аб распрацоўцы прэс-падборшчыкаў і робатаў для даення, якім можна знайсці шырокае прымяненне ў сельскай гаспадарцы.

«Віцэ-прэм’ера паклікаў, гавару: памры, але зрабі робат на сваёй ферме, — адзначыў Прэзідэнт. — Ён мне заявіў, што цяпер праходзяць выпрабаванні другога варыянту, да наступнага года зробім. Дзе былі вы?» 

«Вось вам і статус, і зарплата, і грошы, калі хочаце шчырай размовы з майго боку, — дадаў ён. — Шлях доўгі ад ідэі і ўвасаблення гэтага прэса на полі. Я гэта разумею. Вынайдзіце схему, дзе мы вас праавансуем, пакуль вы не створыце канчатковы прадукт — гэты прэс, даільную ўстаноўку або яшчэ нешта. Дзе вы бачылі, каб проста так камусьці плацілі? Авансуем — так, але пад гарантыі, пад абавязацельствы пэўныя. Усё проста».

Яшчэ адзін прыклад, калі, на думку Аляксандра Лукашэнкі, вучоныя маглі па-сапраўднаму праявіць сябе, — гэта перыяд пандэміі. Кіраўнік дзяржавы заклікаў прайсці гэты складаны час, не паддаючыся на патрабаванні спыніць работу прадпрыемстваў і эканоміку ў цэлым. У такога падыходу было дастаткова крытыкаў, у тым ліку ўнутры краіны, але з часам правату і вернасць падыходу беларускага Прэзідэнта прызналі і за мяжой. «А дзе былі вы, вучоныя? Чаму вы не прынеслі мне гэту ці іншую ідэю? — спытаў ён. — Паўстае пытанне: які вам патрэбны статус? Як вы працуеце на сваю краіну?»

«Я задаю вам тую каляіну, у якой мы павінны сёння з вамі абмяркоўваць праблему, а не выходзіць сюды і «завываць», што мы чагосьці не зрабілі, мы чагосьці не дасягнулі. Давайце дасягаць», — заклікаў Аляксандр Лукашэнка.

Аляксандр Лукашэнка спыніўся і на такім пытанні, як прадастаўленне высокіх пасад маладым вучоным, прытрымліваючыся прынцыпаў амаладжэння навуковага асяроддзя. «Прызначылі некалькі новых рэктараў і ажыццявілі маніторынг калектываў перш за ўсё. Як жа яны там працуюць? Ганьба. Знахабіліся, зажэрліся — інакш не скажаш. Даходзіла да таго, што рэктар прызначае нараду — не дурнейшыя за яго людзі... На дзве гадзіны спазніцца можа. А то і наогул не прыйсці, — заявіў ён. — Мы з вамі прызначылі нараду. На колькі хвілін я спазніўся? А гэта не толькі з павагі да вас, але і таму, што праз мяне вы глядзіце на ўсю краіну. І калі Прэзідэнт такі — так і краіна такая».

«Вы ж хочаце жыць у суверэннай, незалежнай краіне. А без гэтага краіны быць не можа! Без навукі не можа быць краіны. І сёння такі момант, калі навука архіважная, —акцэнтаваў увагу кіраўнік дзяржавы. — Вы да гэтага гатовы? Калі гатовы, давайце без амбіцый і пантоў пачынаць працаваць. Грамадства прыйшло да такога стану, што без навукі далей развіцця хуткага не будзе. Мы адстанем, мы спынімся, мы ўпадзём, а тыя, хто ідзе за намі, нас затопчуць». 

Аляксандр Лукашэнка параіў старшыні Прэзідыума НАН Уладзіміру Караніку вызначыцца з кадравай палітыкай для выканання пастаўленых задач: «Вызначыцеся, з кім вы там будзеце працаваць. Імгненна запатрабуем, і прытым вельмі жорстка. Адкрыта і сумленна».

«Сёння не толькі стратэгія (мы яе вызначылі, яна зразумелая), сёння вельмі патрэбная тактыка, — падкрэсліў кіраўнік дзяржавы. — Час канкрэтных спраў. Бо гэты час выбраў нас, і за нас ніхто гэтага не зробіць. І мы не можам гэту „спадчыну“ пакінуць нашым дзецям».

У сувязі з гэтым Прэзідэнт выказаўся пра ролю вучоных (перш за ўсё выкладчыкаў) у выхаванні моладзі. Па словах кіраўніка дзяржавы, моладзь трэба выхоўваць працай, і шмат што ў гэтым плане залежыць ад вучоных, якія займаюцца адукацыяй. «Гэта будучая эліта, — заўважыў Аляксандр Лукашэнка. — І ад рэктараў шмат залежыць. Падумайце над тымі пытаннямі, якія я падняў, і аб тым, што я сказаў. І давайце пагаворым у гэтым ключы».

«Наша краіна займае высокія месцы ў сусветных рэйтынгах»

Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Уладзімір Каранік далажыў аб прапановах па ўдасканаленні навуковай дзейнасці. Ён адзначыў, што за гады суверэннага развіцця інтэлектуальны патэнцыял беларускай дзяржавы істотна вырас. «Гэта вынік пільнай увагі кіраўніцтва краіны, — канстатаваў Уладзімір Каранік. — Навука заўсёды была ў зоне пільнай увагі кіраўніка дзяржавы. Выкарыстанне праграмна-мэтавых падыходаў да фінансавання, выпрацоўкі і рэалізацыі прыярытэтных напрамкаў навуковай, навукова-тэхнічнай і інавацыйнай дзейнасці забяспечылі паступальны рост аб’ёмаў выкананых работ. За 5 гадоў ён вырас больш чым на 75 %. Створаны значныя задзелы па асноўных навуковых напрамках, актуальных у сусветнай практыцы: ад касмічнай і ядзернай энергетыкі да распрацовак у галіне прамысловасці і аграпрамысловага комплексу. Тым самым, не без недахопаў, вырашаюцца задачы забеспячэння тэхналагічнага суверэнітэту і нацыянальнай бяспекі». 

Паводле яго слоў, нягледзячы на істотны рост фізічных аб’ёмаў, паказчык навукаёмістасці ВУП вагаецца ў невялікіх межах: 0,5–0,6 %. Уладзімір Каранік адзначыў, што ў апошнія гады назіраецца станоўчая тэндэнцыя павышэння пазабюджэтнага складніка навуковай дзейнасці. Рэгіструецца павелічэнне колькасці недзяржаўных арганізацый, якія займаюцца даследаваннямі і распрацоўкамі. Гэта дазваляе забяспечыць апераджальны прырост пазабюджэтнага складніку ў расходах на навуку. «У цэлым у 2024 годзе доля пазабюджэтных крыніц склала каля 64 %. Гэтую тэндэнцыю трэба захоўваць і прымнажаць», — падкрэсліў Старшыня Прэзідыума НАН Беларусі». 

З якімі асноўнымі выклікамі і пагрозамі сутыкаецца айчынная навука? Як падкрэсліў Уладзімір Каранік, перш за ўсё — гэта негатыўныя трэнды скарачэння колькасці навуковых кадраў, прытоку моладзі. «Да вырашэння праблем неабходна падыходзіць комплексна, — лічыць ён. — Патрабуецца больш высокая практыкаарыентаванасць распрацовак, а таксама павышэнне эфектыўнасці навукова-метадычнага суправаджэння ўкаранення. Мы павінны не проста даць распрацоўку, а дапамагчы яе паставіць на канвеер. Але пры гэтым неабходна ўдасканаленне механізмаў і інфраструктуры трансферу тэхналогіі. Рэальны сектар павінен быць гатовы прыняць навуковыя распрацоўкі». 

На думку Уладзіміра Караніка, у цэлым трэба будзе кардынальна скараціць час праходжання цыкла ад навуковай ідэі да яе фундаментальнай і прыкладной прапрацоўкі з выхадам на серыйную вытворчасць. 

Аляксандр Лукашэнка даручыў Прэм’ер-міністру Аляксандру Турчыну разгледзець адпаведныя пытанні ва ўрадзе з прыцягненнем пры неабходнасці іншых адказных. «Па ўсіх пытаннях прыняць рашэнні. Па ўсіх! Да 1 студзеня мне далажыць, каб я гэта фармалізаваў. Натуральна, вашы прапановы (кіраўніка НАН. — „Зв“.) лягуць у аснову, — даручыў кіраўнік дзяржавы. — За мной затрымкі не будзе. Абяцаю, што цягам дня ўсе ўнесеныя дакументы будуць падпісаныя Прэзідэнтам. Трэба, каб з 1 студзеня мы пачалі работу». 

Кардынальнае паскарэнне і масавае ўкараненне распрацовак у рэальны сектар эканомікі 

Старшыня Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Дзяніс Каржыцкі адзначыў, што ў сучасным свеце канкурэнтаздольнасць і значнасць краіны вызначаюць не столькі сыравіна і рэсурсы, колькі здольнасць хутка ствараць, а галоўнае — укараняць інавацыі. «У Беларусі Інстытут інавацыйнага развіцця ўсё яшчэ знаходзіцца на стадыі фарміравання, — удакладніў ён. — Так, ёсць вынікі, але многае яшчэ трэба будзе зрабіць. Ключавой задачай з’яўляецца неабходнасць кардынальнага паскарэння і масавага ўкаранення ў рэальны сектар эканомікі менавіта айчынных, а не замежных навуковых распрацовак. З другога боку, і распрацоўкі нашых навукоўцаў павінны быць практыка-арыентаванымі, і гэта ўжо пытанне не проста чыста эканамічнае, а навукова-тэхналагічнай бяспекі нашай дзяржавы». 

Кіраўнік ДКНТ дадаў, што ў Беларусі намаганнямі ў тым ліку кіраўніка дзяржавы сфарміраваны ўнікальны інструмент: Дзяржаўная праграма інавацыйнага развіцця, якая зацвярджаецца на пяцігодку. «У рамках праграмы ствараецца новая інавацыйная і высокатэхналагічная вытворчасць, — канстатаваў ён. — У бягучай пяцігодцы па гэтай праграме выраблена прадукцыі з высокай дабаўленай вартасцю ў памеры больш за 17 мільярдаў рублёў. Рэалізуецца 101 значны для краіны інавацыйны праект. Разам з тым у рамках гэтай дзяржпраграмы ствараецца вытворчасць на аснове высокатэхналагічных, але ў асноўным імпартных тэхналогій. З 22 навукова-тэхнічных праграм, у рамках якіх ажыццяўляюцца распрацоўкі нашых навукоўцаў, у інавацыйныя праграмы практычна нічога не пераходзіць». 

Дзяніс Каржыцкі адзначыў неабходнасць выбудаваць канструктыўнае ўзаемадзеянне з НАН Беларусі і галіновымі рэгулятарамі па фарміраванні навукова-тэхнічнай і інавацыйнай палітыкі такім чынам, каб самі работнікі вытворчасці ішлі да вучоных. 

«Ад доктарскай дысертацыі павінен быць вынік»

Старшыня Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Аляксандр Гучок далажыў аб тэндэнцыях у сістэме атэстацыі навуковых работнікаў. «Зніжаць нарматыўныя патрабаванні да дысертацый недапушчальна, — заявіў ён. — Яшчэ горш, калі мы маем справу з імітацыяй навуковай дзейнасці, калі пад выглядам вынікаў навуковых пошукаў падаюцца рознага роду кампіляцыі і інтэрпрэтацыі ўжо вядомых дасягненняў. Не могуць не насцярожваць выпадкі адхілення дысертацыі па прычыне наяўнасці плагіяту, фальсіфікацыі даных і падробкі. Гэта патрабуе ўзмацнення кантролю на этапах падрыхтоўкі работы з боку навуковых кіраўнікоў і кансультантаў». 

Аляксандр Гучок таксама звярнуў увагу на дыспрапорцыю ў структуры абараняемых дысертацый з перавагай работ сацыяльна-гуманітарнага профілю адносна прыродазнаўчанавуковых і тэхнічных дысцыплін, якія з’яўляюцца крытычна важнымі для тэхналагічнага суверэнітэту краіны. Ён канстатаваў практычна поўную адсутнасць абарон дысертацый па такіх прыярытэтных напрамках, як штучны інтэлект, квантавае вылічэнне, робататэхніка, энергетыка будучыні, беспілотныя тэхналогіі. У гэтым кантэксце ВАК падтрымлівае меркаванне аб павелічэнні матэрыяльнага стымулявання аспірантаў і дактарантаў, аднак за кошт такога рэзерву, як іх непасрэдны ўдзел у даследаваннях з тым, каб атрыманыя суіскальнікамі і прадстаўленыя ў навуковых справаздачах новыя актуальныя вынікі клаліся ў аснову дысертацыі, а грашовыя ўзнагароды за іх падахвочвалі да далейшых навуковых дасягненняў. 

«Ад доктарскай дысертацыі павінен быць вынік. Гэта вялікае тварэнне. Я гэта так разумею. Можа, гэта не так. Але патрабую, каб так было. Таму ні ў якім разе не зніжаць патрабаванняў, — сказаў Прэзідэнт, звяртаючыся да старшыні ВАК. — Ніякага зніжэння быць не павінна. Ведаю, табе няпроста — кожны хоча мець ступень. А я хачу, каб ён не толькі ступень меў, але і быў навукоўцам. Сапраўдным навукоўцам. Вось у чым статус. Не трэба прыніжаць ролю навукоўца. Няхай будзе ў нас 200 дактароў навук, 150, нарэшце, 50 у краіне, але за ім школа павінна стаяць. Таму не думайце, што мы аслабім тут ціск. Мы гэтым самым падтрымліваем сапраўдных вучоных».

Кіраўнік дзяржавы падкрэсліў, што краіне патрэбныя добрыя навукоўцы. «Не павінна быць пасрэднасці», — заявіў Аляксандр Лукашэнка. Аналагічнай думкі беларускі лідар пра тых, хто выкладае. У якасці прыкладу ён прывёў сваіх выкладчыкаў у рэгіянальнай ВНУ. «Я памятаю кожнага выкладчыка да гэтага часу, — падзяліўся ён. — Яны вялікімі былі. Але ў іх ніколі не было «жоўтых канспектаў». Паводле яго слоў, важна, каб выкладчыкі прытрымліваліся сучасных тэндэнцый, не адставалі ад практыкі. І галоўнае тут не ў колькасці, а ў якасці..

«Беларуская прамысловасць стаіць на стадыі пераўзбраення, трэба толькі набрацца цярпення»

Дырэктар Фізіка-тэхнічнага інстытута НАН Беларусі Віталь Залескі паведаміў, што па выніках 2024 года інстытут выканаў больш за 800 дагавораў з прадпрыемствамі рознай формы ўласнасці і маштабу на пастаўку абсталявання і аказанне тэхналагічных паслуг. «2025 год будзе прыкладна такім жа, — запэўніў ён. — Сёння ў нас існуе цалкам зразумелы механізм узаемадзеяння з Міністэрствам прамысловасці». 

Старшыня Брэсцкага аблвыканкама Пётр Пархомчык, які доўгі час адказваў ва ўрадзе за прамысловасць, заявіў, што прадпрыемствам нельга спыняцца на якім-небудзь выкананым цыкле, трэба пастаянна рухацца наперад. «Толькі ў такім выпадку мы будзем абсалютна канкурэнтаздольнымі і мець годны ўзровень прамысловасці», — падкрэсліў губернатар, заўважыўшы, што беларуская прамысловасць стварае нямала макетаў, доследных узораў. І на гэтай стадыі, па яго словах, нярэдка ўсё і застывае.

Пётр Пархомчык нагадаў ранейшае даручэнне кіраўніка дзяржавы па стварэнні поўнай лінейкі трактароў: ад самай малой магутнасці (6 конскіх сіл) да трактара ў 300 конскіх сіл. «Рашэнне было абсалютна правільнае, прычым усё гэта было зроблена за кароткі перыяд, — канстатаваў ён. — Такая ж станоўчая гісторыя на БЕЛАЗе».

Пётр Пархомчык удакладніў, што гэта было зліццё навукі і работнікаў вытворчасці, перад якімі была пастаўлена мэта і якія гэтую мэту хутка рэалізавалі. «Менавіта гэтага цяпер не хапае, — лічыць кіраўнік Брэсцкай вобласці. — Часам некаторыя ўзоры або макеты вось ужо гадоў пяць як застаюцца такімі. А ў гэты час з’яўляюцца ўжо новыя, больш сучасныя машыны. Тут патрэбна хуткасць, патрэбна фінансавая дапамога прадпрыемствам, каб яны хутчэй праходзілі гэтую стадыю пераходу ад доследнага ўзору да канчатковай серыйнай вытворчасці». 

Паводле яго, нельга спыняцца на якім-небудзь выкананым цыкле. «Трэба пастаянна рухацца наперад, — адзначыў губернатар. — Толькі ў такім выпадку мы будзем абсалютна канкурэнтаздольнымі і вырабляць патрэбную прадукцыю. Цяпер наша прамысловасць акурат і стаіць на стадыі пераўзбраення, трэба толькі набрацца цярпення». 

«Адна з ключавых задач для рэктараў — пераемнасць пакаленняў»

Старшыня Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Дзмітрый Пантус праінфармаваў аб навуковых пошуках у ВПК. Па яго словах, Дзяржкамваенпрамам штогод выконваецца ад 150 да 200 доследна-канструктарскіх работ, у тым ліку з удзелам Нацыянальнай акадэміі навук. Дзмітрый Пантус звярнуў увагу, што паміж Дзяржкамваенпрамам і Нацыянальнай акадэміяй навук узаемадзеянне выбудавана на дастаткова добрым узроўні. Акрамя таго, навуковымі распрацоўкамі займаюцца каля 3,5 тысячы чалавек у складзе ДВПК. 

Аб забеспячэнні пераемнасці пакаленняў у навуцы, што з’яўляецца адной з ключавых задач рэктараў гаварыў рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі Вадзім Богуш. «Адна з ключавых задач для рэктараў — пераемнасць пакаленняў, — падкрэсліў ён. — Фактычна мы павінны зрабіць пераход у бліжэйшыя 5-10 гадоў і сфарміраваць беларускіх навукоўцаў. Гэта задача не толькі ВНУ, яе трэба вырашаць сумесна — і акадэмічнай, і галіновай навуцы ў тым ліку. Заказчыкі, мяркую, таксама могуць унесці свой уклад». 

Рэктар БДУІР спыніўся на такім аспекце дзейнасці і ўдасканалення навуковай сферы, як практыкаарыентаванасць навукі, аб неабходнасці якой гаворыць Прэзідэнт. Вадзім Богуш падкрэсліў, што практычныя вынікі дасягаюцца ў двух выпадках: калі самі навукоўцы даводзяць сваю распрацоўку да канчатковага прадукту і калі навукоўцы і работнікі вытворчасці са старту працуюць разам. 

РНПЦ — на кантролі 

Рэспубліканскія навукова-практычныя цэнтры — гэта ўнікальныя ўстановы, дзе навукоўцы і практыкі працуюць разам, плячом да пляча. Тут ў асноўным праводзяцца практыкаарыентаваныя даследаванні. Пры гэтым найбольш значныя і прарыўныя тэхналогіі распрацоўваюцца ў супрацоўніцтве з арганізацыямі Нацыянальнай акадэміі навук. Пра гэта падчас нарады далажыў намеснік дырэктара РНПЦ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава Сяргей Красны. 

У якасці прыкладу айчынных дасягненняў, якімі можна ганарыцца, ён прывёў САR-T-клетачную тэхналогію, якая прымяняецца ў лячэнні анкалагічных захворванняў, распрацаваную Інстытутам біяарганічнай хіміі. Сяргей Красны паведаміў, што ў суседніх краінах гэтай тэхналогіі альбо няма наогул, альбо яна толькі пачынае распрацоўвацца. «Мы пралячылі 85 пацыентаў. 60 % з іх вылечаны цалкам, паправіліся. У астатніх — значнае падаўжэнне жыцця», — падзяліўся вынікамі навуковай распрацоўкі акадэмік НАН Беларусі. 

Аляксандр Лукашэнка нагадаў, як калісьці прымаліся рашэнні па развіцці клетачных тэхналогій. Прэзідэнт даў высокую ацэнку навукоўцаў, якія дасягнулі такіх поспехаў у лячэнні анкалагічных захворванняў. 

Але такіх РНПЦ, дзе канцэнтруецца ўзаемадзеянне навукі і практыкі, мала. «У вас, так, я згодны, не хачу вас перахваліць, усяго хапае, — адзначыў кіраўнік дзяржавы. — Ёсць і прарыўныя тэхналогіі, пра якія вы казалі, і вынікі ёсць добрыя, але шмат і хламу. Але пра гэта пагаворым, калі буду ў вас. Тым больш, што гэта на кантролі ў мяне — РНПЦ: пачынаючы ад кадравага складніку і заканчваючы іншымі пытаннямі».

«Навука павінна стаць сапраўдным драйверам развіцця» 

Пасля выступлення дакладчыкаў Прэзідэнт адзначыў, што вывучэнне высноў і прапаноў рабочай групы па аналізе дзейнасці Акадэміі навук паказала, што ў рабоце НАН, ды і ўсёй навуковай сферы ёсць відавочныя недахопы і перакосы. І ў той жа час ёсць сур’ёзны, глыбокі патэнцыял.

«Вы ведаеце маё паважлівае стаўленне да вучоных людзей, — удакладніў ён. — Таму мы сёння сабраліся. Думаю, што з’езд вучоных нам трэба правесці, дзе будуць гаварыць толькі вучоныя. Гэта будзе вельмі сур’ёзнае мерапрыемства. Падумайце над тымі пытаннямі, аб якіх мы сёння гаварылі, задачах, асэнсуйце іх».

Аляксандр Лукашэнка нагадаў, што праз некалькі тыдняў Усебеларускаму народнаму сходу неабходна будзе зацвердзіць Праграму сацыяльна-эканамічнага развіцця краіны на найбліжэйшыя пяць гадоў. «Найважнейшы дакумент, у якім навука павінна загучаць на зусім іншым узроўні, стаць сапраўдным драйверам развіцця краіны, — падкрэсліў беларускі лідар. — Вучоныя павінны да гэтага падключыцца. Можа, нешта ўпусцілі. Будуць разумныя прапановы — мы іх улічым». 

Па словах кіраўніка дзяржавы, менавіта ад эфектыўнасці рэалізацыі навуковага патэнцыялу залежыць канкурэнтаздольнасць эканомікі і ўмацаванне суверэнітэту Беларусі. Дасягненні ў айчыннай навукі ёсць. Найперш у галіне матэрыялазнаўства, інфармацыйных тэхналогій, медыцыны, сельскай гаспадаркі, біятэхналогій, касмічных і іншых даследаванняў.

«На этапе станаўлення маладой беларускай суверэннай дзяржавы мы выбралі навуку як адзін з прыярытэтаў сваёй работы, і ў гэтым ні разу не ўсумніліся, — канстатаваў Прэзідэнт. — Мы захавалі навуковыя школы, развілі матэрыяльна-тэхнічную базу навуковых арганізацый, сфарміравалі механізмы дзяржаўнай фінансавай падтрымкі даследаванняў і распрацовак. І з кожным годам бюджэтныя расходы на навукова-тэхнічнае і інавацыйнае развіццё толькі павялічваюцца, і на гэта грошы выдаткоўваюцца немалыя».

Але самае галоўнае пытанне, як звярнуў увагу кіраўнік дзяржавы, заключаецца ў тым, ці расце аддача ад тых затрат і намаганняў, якія дзяржава траціць на развіццё навукі. «Не заўсёды, — падкрэсліў Аляксандр Лукашэнка. — Гэта вынікае з нашай дыскусіі». 

«Навуковыя школы, падсілкаваныя інтэлектам маладых, — гэта свайго роду вечны рухавік»

«На сёння пытанне пытанняў — натуральнае, як вы кажаце, старэнне навуковых кадраў, асабліва ў фундаментальных кірунках. Пра гэта мы гаварылі. Мы можам павялічыць фінансаванне, пабудаваць новыя будынкі, лабараторыі, забяспечыць іх самым перадавым абсталяваннем, але павінны памятаць пастаянна аб тым, хто ў іх будзе працаваць?»

Па словах кіраўніка дзяржавы, моладзі ў навуцы — прыкладна трэцяя частка (каля 40 %), ёсць сапраўдны правал (па ацэнцы навуковай супольнасці) па вучоных ва ўзроставай катэгорыі 40—50 гадоў. У той жа час, як падкрэсліў беларускі лідар, патрэбна пераемнасць.

«Любыя веды і тэхналогіі састарваюцца, затое навуковыя школы, падсілкаваныя інтэлектам маладых, — гэта свайго роду вечны рухавік, — акцэнтаваў увагу Аляксандр Лукашэнка. — Я ўжо неаднаразова гаварыў: кожны з вас, перш за ўсё дактары, прафесары, член-кары, акадэмікі, павінен рыхтаваць сабе змену». 

Па словах кіраўніка дзяржавы, у кожнага доктара і кандыдата навук павінны быць вучні-паслядоўнікі. Прэзідэнт заўважыў, што сёння гэта не толькі мера асабістага поспеху вучонага, але і яго прафесійная прыдатнасць. «Гэта найважнейшы крытэрый для атрымання вучоных званняў, выбрання акадэмікам або членам-карэспандэнтам Акадэміі навук, — канкрэтызаваў беларускі лідар. — Павінна быць змычка вопыту і маладосці». 

«Не трэба ўсё ператвараць у пракурорскі нагляд»

Прэзідэнт канстатаваў, што колькасць даследчыкаў вышэйшай навуковай кваліфікацыі змяншаецца, у асобных галінах ужо наблізілася да ніжняй мяжы прымальнага ўзроўню. Яе далейшае скарачэнне, па словах кіраўніка дзяржавы, можа выклікаць крытычнае падзенне ўзроўню кампетэнтнасці асобных арганізацый і навуковай сферы ў цэлым, стаць перашкодай на шляху мадэрнізацыі эканомікі.

Акрамя таго, як інфармуюць Аляксандра Лукашэнку, дысертацыйныя работы далёка не заўсёды адпавядаюць прыярытэтным кірункам навуковай, навукова-тэхнічнай, інавацыйнай дзейнасці. Тут ключавое патрабаванне Прэзідэнта — тэмы ўсіх навуковых работ павінны адпавядаць часу і актуальным патрэбам эканомікі і сацыяльнай сферы.

Таксама Прэзідэнт указаў на такую праблему, калі адна і тая ж тэматыка пад розным «соусам» перапісваецца з дысертацыі ў дысертацыю, часам навуковыя работы змяшчаюць прамы плагіят, што недапушчальна. Адсюль — і канкрэтныя прэтэнзіі Аляксандра Лукашэнкі да кіраўніка ВАКа (Вышэйшай атэстацыйнай камісіі. — «Зв».).

«Вам, Аляксандр Яўгенавіч (Гучок, старшыня ВАК. — „Зв“.), даручалася навесці парадак з атэстацыяй навуковых кадраў, забяспечыць аб’ектыўны падыход да працэсу абароны дысертацый, — нагадаў кіраўнік дзяржавы. — Дзейнічайце! Гэта актуальна і сёння. Вы, праўда, дзейнічаеце правільна, але не трэба ўсё ператвараць у пракурорскі нагляд! Гэта ж вучоныя».

У якасці аднаго з рашэнняў Прэзідэнт прапанаваў, каб галіновы міністр узгадняў тэмы дысертацый. У такім выпадку будзе і практыкаарыентаванасць навуковых работ, і адказнасць галіновых міністэрстваў за выбраную тэму. Гэта пытанне даручана прапрацаваць. 

«Дзяржпраграмы — гэта не кармушка!»

На яшчэ адзін тонкі момант звярнуў увагу Прэзідэнт. Па яго словах, не заўсёды прыкметная лінія работы па адборы самых таленавітых маладых вучоных і фарміраванні з іх каманд інтэлектуалаў, здольных вырашаць міжгаліновыя задачы будучыні. Пастаўлена задача — падключыцца да вырашэння гэтага пытання Ураду, Нацыянальнай акадэміі навук, Мінадукацыі.

«Захаванне найлепшых кадраў у навуцы і ВНУ, іх падтрымка — гэта прыярытэт, — падкрэсліў Аляксандр Лукашэнка. — Неабходна павышаць узровень і прадукцыйнасць узаемадзеяння ўніверсітэцкай, акадэмічнай, галіновай навукі, фарміраваць сумесныя міждысцыплінарныя кластары і лабараторыі».

«Мы не можам распыляцца, — сказаў Прэзідэнт. — Лішніх грошай няма. Сам час патрабуе ад нас кансалідацыі намаганняў, магістральных кірункаў, якія забяспечаць для беларускай дзяржавы ўстойлівасць, высокую якасць жыцця людзей».

Акадэміі навук пастаўлена задача сканцэнтраваць намаганні на вырашэнні праблем рэальнага сектара эканомікі. «Гэта закон, які жалезна павінен выконвацца, — акцэнтаваў увагу Аляксандр Лукашэнка. — Мы ўмеем гэта рабіць. Любыя, упэўнены, інстытуты (хто больш, хто менш) умеюць узаемадзейнічаць з рэальным сектарам эканомікі. Але гэту практыку патрэбна пашыраць». 

Па-першае, даручана ўзмацніць узаемадзеянне з галінамі і буйнымі прадпрыемствамі. Інавацыйны разрыў паміж лабараторыяй і вытворчасцю, па словах кіраўніка дзяржавы, недапушчальны.

Па-другое, неаднаразова ўздымалася пытанне тэматычнага дубліравання і драбнатэм’я ў навукова-тэхнічных праграмах. Як звярнуў увагу беларускі лідар, тэмы, якія прапануюцца, часта не забяспечваюць атрымання новых ведаў і гатовых да тыражавання тэхнічных распрацовак.

«У чарговы раз звяртаю вашу ўвагу (магчыма, прагучыць груба): дзяржпраграмы — гэта не кармушка! — папярэдзіў Прэзідэнт. — Галоўная задача, найперш ДКНТ, — перастаньце выконваць незапатрабаваныя даследаванні і ствараць бесперспектыўную прадукцыю. Тады пытанне з абаронай дысертацый адпадзе само сабой. Кожнае заданне ў навукова-тэхнічных праграмах — гэта тэма дысертацыі. Выканаў заданне — атрымай навуковую ступень».

Кіраўніком дзяржавы даручана напоўніць праграмы такімі заданнямі, якія пакажуць вынік не ў далёкай перспектыве, а ўжо сёння, вызначыцца з тым, хто павінен выступаць заказчыкамі гэтых праграм. «Як я ўжо заяўляў, плаціць будзем за вынік!» — акцэнтаваў увагу Аляксандр Лукашэнка.

«Галоўны крытэрый — вынік»

Па словах кіраўніка дзяржавы, адказнасць за эфектыўнае выкарыстанне сродкаў у поўнай меры ляжыць на Дзяржаўным камітэце па навуцы і тэхналогіях. «Для мяне вы — і камітэт дзяржаўнага кантролю ў навуцы, — адзначыў ён. — У наступным праграмным цыкле ваша задача — правесці жорсткую, але аб’ектыўную экспертызу заданняў, арганізаваць работу, накіраваную на вынік, а не на распыленне дзяржаўных сродкаў».

Прыярытэт даручана зрушыць на тэхналогіі, якія працуюць на ўсю эканоміку. Прэзідэнт звярнуў увагу на тое, што менавіта яны дазваляюць краіне заставацца ў авангардзе глабальнай гонкі і пазбягаць тэхналагічнага адставання. Па яго словах, трэба ствараць умовы, пры якіх інвестыцыі ў гэтыя базавыя тэхналогіі прынясуць максімальны эфект для ўсёй эканомікі. Аляксандр Лукашэнка прапанаваў прапрацаваць ідэю, калі вучоны-распрацоўшчык возьме на сябе камерцыялізацыю вынікаў навукова-даследчых распрацовак, а потым з прыбытку выплаціць дзяржаве ўсе зрасходаваныя бюджэтныя сродкі або іх частку. Пастаўлена задача падумаць над гэтым механізмам. 

Аляксандр Лукашэнка парэкамендаваў шырэй выкарыстоўваць патэнцыял тэхнапаркаў (іх у Беларусі каля 15), у рамках якіх калектывы вучоных сумесна з канструктарамі і інжынерамі змогуць атрымаць практычную карысць з уласных напрацовак. «Не варта забывацца і пра дзіцячыя цэнтры навукова-тэхнічнай творчасці, — дадаў беларускі лідар. — Вось адтуль іх трэба дакладна арыентаваць у навуку, у гэтых дзяцей вочы гараць».

Арыентаваў кіраўнік дзяржавы і на тое, каб і прадпрымальніцкі сектар быў задзейнічаны ў навуковых працэсах. «Галоўнае, каб аддача была, — падкрэсліў ён. — Абсалютна ўсім суб’ектам трэба прымаць непасрэдны ўдзел у рэалізацыі і правядзенні ў жыццё навуковай і інавацыйнай палітыкі дзяржавы». Асобна Аляксандр Лукашэнка звярнуў увагу на мясцовую выканаўчую ўладу, «удзел якой у дзяржаўных навукова-тэхнічных і інавацыйных праграмах пакуль больш фармальны». 

Прэзідэнт нагадаў, што задача ДКНТ — сумесна з універсітэтамі, навуковымі інстытутамі, канструктарскімі бюро больш актыўна ўключацца ў генерацыю новых буйных праектаў, якія стануць сімваламі эканомікі будучыні. «Галоўны крытэрый — вынік: стварэнне новых працоўных месцаў, зніжэнне тэхналагічнай залежнасці, — канкрэтызаваў Аляксандр Лукашэнка. — Персанальная адказнасць за гэта ляжыць на губернатарах. Кіраўнічая вертыкаль у навуковай сферы — ДКНТ, Акадэмія навук, ВАК і іншыя дзяржорганы — патрабуюць свежага погляду звонку».

«Эпоха прыгожых пасылаў аб сусветнай прыналежнасці навуковых адкрыццяў скончылася» 

Па словах кіраўніка дзяржавы, у навуку неабходна прыцягваць спецыялістаў-практыкаў з канкрэтных вытворчых сфер. Тады, па яго словах, і рэалізацыя стратэгічных праектаў будзе арыентавана на ўкараненне навуковых вынікаў у вытворчасць. «Мяркую, што канцэптуальна ўсе выказаныя сёння прапановы, а галоўнае, прынятыя рашэнні дойдуць да шырокага кола вучоных, кіраўнікоў, каб яны разумелі, па якіх правілах, парадках ім давядзецца жыць і працаваць далей», — звярнуў увагу Аляксандр Лукашэнка.

Прэзідэнт адзначыў: эпоха канцэптаў адкрытых інавацый, інавацыйных саюзаў і іншых прыгожых пасылаў аб сусветнай прыналежнасці навуковых адкрыццяў скончылася або заканчваецца. «Яна саступіла месца трэндам на адасабленне, закрыццё меж для высокіх тэхналогій, выключэнне вучоных „не тых“ краін (для „прасунутага“ Еўрасаюза) са сфарміраваных і паспяхова працуючых даследчых кансорцыумаў, — канкрэтызаваў ён. — Найбольш выразна гэта прасочваецца ў мікраэлектроніцы (бар’еры пры пастаўках сродкаў вытворчасці, кампанентнай базы і камплектуючых, санкцыі на пастаўкі высокатэхналагічных рашэнняў у недружалюбныя краіны)». 

Кіраўнік дзяржавы падкрэсліў, што беларускае грамадства чакае ад вучоных новых прарыўных ідэй, утрымання лідзіруючых пазіцый у традыцыйных кірунках навуковай спецыялізацыі, пашырэння кампетэнцый у сусветных вектарах навукова-тэхнічнага прагрэсу, якія фарміруюцца.

Кажучы аб дадатковых задачах Акадэміі навук, Аляксандр Лукашэнка заявіў, што іх трэба пачынаць вырашаць без разварушвання і махровай бюракратыі.

«Такім чынам, першае і самае важнае — хуткі трансфер тэхналогій у рэальны сектар, — канкрэтызаваў беларускі лідар. — Магчыма, вам з дзейнай штатнай колькасці неабходна стварыць асобную структуру (або офіс) пры акадэміі. Трэба падумаць, але на кантролі варта трымаць. І калі вы ствараеце такую структуру, то перад ёй трэба ставіць задачу па стварэнні каталога інавацый, які пастаянна абнаўляецца, даступнага бізнесу і дзяржструктурам».

Другое. Для таго, каб павысіць пазнавальнасць распрацовак Акадэміі навук, кіраўнік дзяржавы парэкамендаваў узяць за правіла праводзіць на рэгулярнай аснове (напрыклад, раз у квартал) галіновыя дні навуковых інавацый для прадстаўнікоў прамысловасці, сельскай гаспадаркі, будаўніцтва, сферы паслуг. 

Трэцяе. Кіраўнік дзяржавы звярнуў увагу на тое, што шмат гадоў ідзе балбатня пра так званае венчурнае фінансаванне, якое, нібыта, у нашай краіне ўвогуле не развіваецца. «Гэта прамыя бюджэтныя грошы на распрацоўку (стартап), якая, магчыма, не будзе паспяховай, — патлумачыў ён. — Калі зараз сабраліся і павышаем ролю Акадэміі навук, гатовы разгледзець прапанову аб кансалідацыі ўсіх венчурных рэсурсаў пад дахам НАН. З заўтрашняга дня — гэта адказнасць Уладзіміра Сцяпанавіча (Караніка. — „Зв“.), ён дзяржаўны чалавек. А мы праз год ці два паглядзім, ці зрушылася нешта ў гэтай сферы. Але крый вас божа ўлезці ў нейкую карупцыю і кумаўство. Я выдатна разумею права на рызыку, але за прамы крадзеж адкажаце галавой».

«Патрабаванні да навукі будзем толькі ўзмацняць, а за вынікі годна плаціць» 

Прэзідэнт агучыў асобныя задачы ключавым гульцам у навуковай галіне.

Першае — удасканаленне механізмаў фінансавання навукі. «Тут перш за ўсё набіла аскоміну пытанне навукаёмістасці ВУП, — канстатаваў Аляксандр Лукашэнка. — Трэба ісці да таго, каб гэты паказчык быў 1 %, а лепш 2%, як гавораць вучоныя. Таму патрэбныя канкрэтныя рашэнні для павышэння навукаёмістасці валавога ўнутранага прадукту за кошт усіх крыніц і ўсіх прадпрыемстваў». Па словах кіраўніка дзяржавы, неабходна паглядзець, ці аптымальны пералік кірункаў расходавання рэсурсаў інавацыйных фондаў і як выкарыстанне гэтых сродкаў уплывае на навукаёмістасць ВУП. Прэзідэнт нагадаў, што інавацыі — гэта інвестыцыі ў навацыі, і пацікавіўся, ці заўжды ў нас так. 

«Другое. Па-ранейшаму існуе сітуацыя, калі навуковыя даследаванні выконваюцца па прынцыпе „робім, што можам, а не тое, што трэба“, — канстатаваў беларускі лідар. — У сваю чаргу прадпрыемствы замест заказу распрацовак у Беларусі ўкладаюць вялізныя сродкі ў імпарт замежных тэхналогій і абсталявання, трапляючы пры гэтым у залежнасць». А мы можам усё самі. 

Пры гэтым, лічыць Прэзідэнт, распрацоўкі могуць быць больш высокай якасці, калі да іх рэалізацыі падключацца вучоныя. Ён заўважыў, што на асобных прадпрыемствах увогуле праглядаецца тэндэнцыя работы без развіцця, калі ніякія інавацыі не патрэбны. 

«Так не павінна быць, — папярэдзіў Аляксандр Лукашэнка. — Каб змяніць гэту сітуацыю, даручаю кожнаму міністэрству штогод фарміраваць задачнік распрацовак для сваёй сферы і перадаваць яго прадстаўнікам акадэмічнай, універсітэцкай і галіновай навук». Пры гэтым, калі распрацаваная вучонымі тэхналогія будзе адпавядаць усім зададзеным крытэрыям, заказчык будзе абавязаны забяспечыць яе ўкараненне. І адказнасць за гэта таксама будзе ляжаць на ім. Але і навука павінна прапанаваць свае напрацоўкі ў актыўным рэжыме.

Кіраўніку Акадэміі навук даручана выбудаваць гэтыя працэсы за першае паўгоддзе 2026 года. «Тады адразу зразумеем, ці можа наша навука забяспечыць патрэбы рэальнага сектару і куды нам трэба імкнуцца», — удакладніў Аляксандр Лукашэнка.

Трэцяе — кадры. Кіраўнік дзяржавы даручыў выпрацаваць пакет сістэмных мер для вырашэння праблемы старэння і вымывання навуковых кадраў. Пры гэтым ён удакладніў, што не мае на ўвазе ўзрост. 

«Вучонаму трэба дапамагаць, я не спрачаюся, — лічыць Прэзідэнт. — Адкрыцці, вынаходствы не з’яўляюцца за адну гадзіну, за адзін месяц. Трэба пэўны час. Трэба падумаць, як будзем мы авансаваць, падтрымліваць, але толькі па тых праграмах, па якіх ДКНТ з вамі вызначыцца, і яны нам патрэбны будуць. За ўсё, што нам сёння неабходна, трэба плаціць. Для гэтага грошы ёсць заўсёды. Проста мы, беларускія людзі, не прывыклі імі раскідвацца».

Ураду сумесна з НАН Беларусі даручана пастаянна адсочваць узровень зарплат у навуцы, адукацыі і не дапускаць дыспарытэту. «Патрабаванні да навукі будзем толькі ўзмацняць, а за вынікі годна плаціць», — рэзюмуючы, акцэнтаваў увагу Аляксандр Лукашэнка. 

Прэзідэнт удакладніў, што яго падыходы зямныя: дай тавар — атрымай грошы. «Аванс? Калі заслугоўваеш даверу — дадзім аванс, і немалы, — падкрэсліў ён. — Гарантыі павінны быць. Нам трэба сур’ёзна паварушыцца, паглядзець, што адбываецца вакол, і падумаць, ці хочам мы апынуцца там, куды нас спрабуюць зацягнуць асобныя лялькаводы сусветнай палітыкі. Ці мы хочам мірна працаваць і годна жыць? Калі так, тады трэба па-сапраўднаму працаваць! Без навукі і інавацый прадукцыйнасць працы ў два разы павялічыць не ўдасца. Таму ў вас (вучоных. — „Зв“.) асаблівая роля ў гэтых працэсах».

Вераніка КАНЮТА, Данііл ХМЯЛЬНІЦКІ.