«Кожны хоча мець ступень. А я хачу, каб ён не толькі меў ступень, а быў сапраўдным вучоным»

Аляксандр Лукашэнка на нарадзе па пытаннях развіцця навуковай сферы і дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, 21 лістапада 2025 года

У лістападзе мінулага года на нарадзе па пытаннях развіцця навуковай сферы і дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук кіраўнік дзяржавы даў наказ Вышэйшай атэстацыйнай камісіі (ВАК) трымаць высокую планку. Прэзідэнт заявіў, што колькасць дактароў навук не такая важная, галоўнае — вынік. «Краіне патрэбныя добрыя навукоўцы! Не павінна быць пасрэднасцяў», — канстатаваў Прэзідэнт.

Як цяпер ідуць справы з абаронай дысертацый і прысваенні вучоных ступеняў, расказалі кіраўнікі ВАК.

Старшыня ВАК Аляксандр ГУЧОК адзначыў, што летась вучоная ступень была прысуджана 261 саіскальніку, з іх — 39 дактароў навук, 222 кандыдаты навук. Уладальнікамі вучоных ступеняў сталі 40 замежных грамадзян з васьмі дзяржаў, больш за ўсё з КНР — 25 чалавек, Расіі — 4, В’етнама — 3, Ірака, Узбекістана і Украіны — 2, Казахстана і Турцыі — па адным.

Усяго летась вучоныя ступені прысуджаліся па 19 галінах навукі, больш за ўсё па медыцынскай — 18,8 % ад паспяхова абароненых дысертацый, тэхнічнай — 15,3 %, фізіка-матэматычнай — 8,4 %. «Звяртаю ўвагу, што вучоныя ступені не прысуджаліся па ветэрынарных і фармацэўтычных навуках, архітэктуры і культуралогіі», — сказаў Аляксандр Гучок. Сярэдні ўзрост саіскальніка вучонай ступені кандыдата навук — 37 гадоў, доктара навук —— 54 гады.

Летась экспертызу не прайшлі 36 дысертацый па 12 галінах навукі. «Сем работ (адна доктарская і шэсць кандыдацкіх) адхіленыя Прэзідыумам ВАК. 29 дысертацый, з якіх пяць доктарскіх і 24 кандыдацкіх, знятыя саіскальнікамі з разгляду ВАК для дапрацоўкі», — адзначылі ў ВАК.

На 31 снежня 2025 года ў Беларусі дзейнічалі 135 саветаў па абароне дысертацый, з іх 116 доктарскіх, 19 — кандыдацкіх. Экспертыза дысертацый ВАК ажыццяўлялася 24 экспертнымі саветамі. Праведзены маніторынг дзейнасці па абароне дысертацый, створаных пры ўстановах навукова-арыентаванай адукацыі, падпарадкаваных Адміністрацыі Прэзідэнта і Міністэрству абароны. Па яго выніках, калегіяй ВАК прыняты рэкамендацыі, накіраваныя на ўзмацненне кантролю і адказнасці навуковых кіраўнікоў за вынік рэалізацыі праграм навукова-арыентаванай адукацыі, павелічэння колькасці абарон дысертацый, павышэнне якасці і аб’ектыўнасці рашэнняў, якія прымаюцца саветамі па абароне дысертацый.

У планах камісіі — ажыццяўленне ўзмоцненага кантролю за зместам дысертацый з улікам ацэнкі актуальнасці, навуковай навізны, самастойнасці выканання і практычнага выкарыстання вынікаў, а таксама маніторынг дзейнасці саветаў па абароне дысертацый і аказанне ім дапамогі.

Як адзначыў намеснік старшыні Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Дзяніс КАПСКІ, адным з няпростых пытанняў, з якім сутыкнулася ВАК у мінулым годзе, стала неправамернае прымяненне штучнага інтэлекту. «Намі быў праведзены круглы стол з удзелам Міністэрства адукацыі, многіх вядучых ВНУ, у тым ліку і Нацыянальнай акадэміі навук, падчас якога абмяркоўвалі аспекты прымянімасці штучнага інтэлекту і падыходы, якія павінны быць заяўлены саіскальнікамі пры падрыхтоўцы кваліфікацыйных навуковых работ», — дадаў ён. У ВАК таксама адзначылі, што аспекты прымянення ШІ абавязкова павінны быць заяўлены ў навуковай рабоце, што дазволіць зрабіць яго выкарыстанне правяраемым.

Галоўны вучоны сакратар Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Вольга ДУБАНЕВІЧ з адсылкай да Года беларускай жанчыны паведаміла: «У саветах па абароне дысертацый летась працавалі 470 жанчын, у іх ліку акадэмікі і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Акрамя таго, палова новых вучоных ступеняў была прысуджана менавіта прадстаўніцам жаночага полу ў 2025 годзе. Жанчыны займаюць значныя пазіцыі ў медыцыне, хіміі, педагогіцы, біялогіі і эканоміцы. Сярод новых прафесараў амаль палова — жанчыны, а сярод дацэнтаў яны складаюць большасць».

Дарэчы, штогод ВАК праводзіць конкурс на лепшую дысертацыю года. У 2025 годзе з 21 кандыдата было дзевяць жанчын. Сярод работ — даследаванні ў галінах анкалогіі, прамянёвай дыягностыкі, неўралогіі, філасофіі, геаграфічных навук і жывёлагадоўлі. Конкурс дэманструе высокі ўзровень работы вучоных-жанчын і пацвярджае ўстойлівы трэнд умацавання іх лідарства ў навуцы.

Яна ВАЛАСАЧ