Мы ўсё больш адыходзім у лічбавы фармат, аддаючы яму перавагу перад папяровымі крыніцамі інфармацыі. Але ёсць друкаваная прадукцыя, якая, нягледзячы на ўсе лічбавыя тэндэнцыі, не здае свае пазіцыі і становіцца асабліва актуальнай напярэдадні кожнага Новага года.
Што цікавага можа быць у календары? Праходзяць чарговыя дванаццаць месяцаў, і каляндар, яшчэ ўчора неабходны, становіцца непатрэбным, як леташні снег. Такі погляд абывацеля, але далёка не гісторыка. Тыя, хто хоць калісьці меў справу з сапраўды старадаўнімі календарамі, ведаюць: з іх дапамогай можна зазірнуць у патаемныя таямніцы мінулага, убачыць яго з пазіцыі сучасніка, скласці ўяўленне пра ўзровень навукі, культуры, гаспадаркі і — што зусім дзіўна — пранікнуць у таямніцы жыцця самых звычайных людзей розных часоў, якім калісьці належалі такія, здавалася б, пасрэдныя штучкі.
Каля двух сотняў календароў, выдадзеных пачынаючы з ХVIII стагоддзя, захоўваюцца ў багатай калекцыі Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея. Найбольш каштоўная іх частка — 24 старадрукаваныя выданні, якія выйшлі ў свет да 1800 года ўключна. Самы стары з іх — Кракаўскі каляндар на 1717 год. І яшчэ мноства не менш цікавых выданняў (гродзенскіх, віленскіх, варшаўскіх), якія ахопліваюць перыяд аж да сярэдзіны ХХ стагоддзя. Аб тым, што можна даведацца, гартаючы старонкі гэтых старадаўніх выданняў, БелТА расказалі ў музеі.
Ад 1717-га да сярэдзіны ХХ стагоддзя
Даўней календары ў большасці сваёй выглядалі некалькі інакш, чым сучасныя, па форме нічым не адрозніваліся ад кніг таго часу. Хіба што вокладкі не маглі пахваліцца той вытанчанасцю і багаццем, з якімі афармляліся старадрукі.
Па змесце старадрукаваныя календары таксама адрозніваюцца ад сучасных. У большасці сваёй гэта не проста лічбавыя табліцы, разбітыя па месяцах, а яшчэ і скарбніца мудрасці, назапашанай чалавецтвам да часу іх выдання. Кожны складальнік, які паважае сябе, забяспечваў каляндар інфармацыяй пра знакі задыяку, фазы Месяца, хрысціянскія, а часцяком і іудзейскія святы. Мноства старонак прысвячалася расказам пра жыццё кіраўнікоў, як сучасных, так і гістарычных асоб.
Менавіта такога роду інфармацыю можна знайсці ў самым старым календары музейнай калекцыі, выдадзеным у Кракаве на 1717 год, — тонкай, не занадта добра захаванай кніжыцы, разлічанай, відавочна, не на самага патрабавальнага чытача.
«Цікава, што калі першапачаткова да складання календароў актыўна прыцягвалі астролагаў, то ўжо ў тым жа ХVIII стагоддзі ад іх дапамогі сталі адмаўляцца. Часта гэтыя звесткі не спраўджваліся, што падрывала давер да выданняў. На змену астролагам прыйшлі рэальныя навукоўцы — астраномы, фізікі, матэматыкі, — расказала загадчыца аддзела рэдкай кнігі Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея Алена Развановіч. — Не менш цікава і тое, што, напрыклад, Супрасльскі каляндар 1719 года пазначаўся як „польскі і рускі“. Справа ў тым, што лік дням і месяцам вёўся ў ім, як і ў іншых выдадзеных у Супраслі календарах, як па юліянскім, так і па грыгарыянскім стылі, каб карыстацца ім маглі і католікі, і праваслаўныя. Акрамя таго, календары ў тыя часы мелі нязвыклы нам сёння выгляд. Яны выдаваліся ў выглядзе брашур невялікага фармату, зручнага для таго, каб мець іх пад рукой і рэгулярна карыстацца. Можна сказаць, кішэннага. Старадрукаваныя календары з калекцыі нашага музея былі аформлены немудрагеліста, часцей за ўсё чорна-белыя, надрукаваныя на недарагой паперы».
З часам пазнавальная частка календараў станавілася больш поўнай і разнастайнай. Складальнікі дапаўнялі іх прагнозамі надвор’я, ураджаяў, звесткамі пра размяшчэнне зорак іпланет.
Вывучаючы старонкі календароў з калекцыі Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея, можна акунуцца не толькі ў грамадскае жыццё і інтарэсы людзей мінулых стагоддзяў, але і зазірнуць за яго кулісы — у асабістае жыццё ўладальнікаў гэтых штогадовых выданняў. На палях, а часам і на спецыяльных дадатковых старонках календароў было прынята рабіць паметкі, памятныя запісы. Нашы далёкія продкі пісалі пра тое, колькі і чым засеялі ў гаспадарцы палёў, які ўраджай сабралі, якую жыўнасць выгадавалі на жывёльным двары, адзначалі важныя для сябе даты, падзеі. Па гэтых запісах можна зразумець, наколькі заможным быў уладальнік, якую меў адукацыю, веравызнанне і сям’ю. Некаторыя каляндарныя выданні іх гаспадары пазначалі асабістымі штампамі.
Даўней календары ў большасці сваёй выглядалі некалькі інакш, чым сучасныя, па форме нічым не адрозніваліся ад кніг таго часу. Хіба што вокладкі не маглі пахваліцца той вытанчанасцю і багаццем, з якімі афармляліся старадрукі.
Па змесце старадрукаваныя календары таксама адрозніваюцца ад сучасных. У большасці сваёй гэта не проста лічбавыя табліцы, разбітыя па месяцах, а яшчэ і скарбніца мудрасці, назапашанай чалавецтвам да часу іх выдання. Кожны складальнік, які паважае сябе, забяспечваў каляндар інфармацыяй пра знакі задыяку, фазы Месяца, хрысціянскія, а часцяком і іудзейскія святы. Мноства старонак прысвячалася расказам пра жыццё кіраўнікоў, як сучасных, так і гістарычных асоб.
Менавіта такога роду інфармацыю можна знайсці ў самым старым календары музейнай калекцыі, выдадзеным у Кракаве на 1717 год, — тонкай, не занадта добра захаванай кніжыцы, разлічанай, відавочна, не на самага патрабавальнага чытача.
«Цікава, што калі першапачаткова да складання календароў актыўна прыцягвалі астролагаў, то ўжо ў тым жа ХVIII стагоддзі ад іх дапамогі сталі адмаўляцца. Часта гэтыя звесткі не спраўджваліся, што падрывала давер да выданняў. На змену астролагам прыйшлі рэальныя навукоўцы — астраномы, фізікі, матэматыкі, — расказала загадчыца аддзела рэдкай кнігі Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея Алена Развановіч. — Не менш цікава і тое, што, напрыклад, Супрасльскі каляндар 1719 года пазначаўся як „польскі і рускі“. Справа ў тым, што лік дням і месяцам вёўся ў ім, як і ў іншых выдадзеных у Супраслі календарах, як па юліянскім, так і па грыгарыянскім стылі, каб карыстацца ім маглі і католікі, і праваслаўныя. Акрамя таго, календары ў тыя часы мелі нязвыклы нам сёння выгляд. Яны выдаваліся ў выглядзе брашур невялікага фармату, зручнага для таго, каб мець іх пад рукой і рэгулярна карыстацца. Можна сказаць, кішэннага. Старадрукаваныя календары з калекцыі нашага музея былі аформлены немудрагеліста, часцей за ўсё чорна-белыя, надрукаваныя на недарагой паперы».
З часам пазнавальная частка календараў станавілася больш поўнай і разнастайнай. Складальнікі дапаўнялі іх прагнозамі надвор’я, ураджаяў, звесткамі пра размяшчэнне зорак іпланет.
Вывучаючы старонкі календароў з калекцыі Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея, можна акунуцца не толькі ў грамадскае жыццё і інтарэсы людзей мінулых стагоддзяў, але і зазірнуць за яго кулісы — у асабістае жыццё ўладальнікаў гэтых штогадовых выданняў. На палях, а часам і на спецыяльных дадатковых старонках календароў было прынята рабіць паметкі, памятныя запісы. Нашы далёкія продкі пісалі пра тое, колькі і чым засеялі ў гаспадарцы палёў, які ўраджай сабралі, якую жыўнасць выгадавалі на жывёльным двары, адзначалі важныя для сябе даты, падзеі. Па гэтых запісах можна зразумець, наколькі заможным быў уладальнік, якую меў адукацыю, веравызнанне і сям’ю. Некаторыя каляндарныя выданні іх гаспадары пазначалі асабістымі штампамі.
Надрукавана ў Гродне
«Вядома ж, у калекцыі старадрукаў для нас найбольш цікавыя два гродзенскія календары, — дзеліцца загадчыца аддзела музея. — Гэта выданні 1778 і 1785 гадоў, якія выйшлі ў свет у Гродзенскай каралеўскай друкарні. У гродзенскіх календарах, якія пачалі выдавацца з 1776 года, акрамя ўсяго іншага, публікаваліся матэрыялы соймаў, раздзелы Канстытуцыі. З календара 1778 года мы даведаемся пра дзейнасць у Гродне медыцынскай школы, батанічнага саду, музея прыроды, калекцыя якога налічвала больш за 10 тыс. відаў мінералаў. У календары 1785 года знаходзім звесткі пра манархаў і вялікіх князёў, ваяводаў, святароў высокага рангу. Можна сказаць, гэта свайго роду даведнікі для дзелавых людзей, якім неабходна было звяртацца ў дзяржаўныя органы».
Дзве невялікія кніжачкі памерам 10×16 см былі выдадзеныя традыцыйна ў кішэнным фармаце, пры гэтым кожная налічвае каля 300 старонак. Надрукаваныя яны на паперы з вадзяным знакам «Мадонна», якая шырока выкарыстоўвалася для кнігадрукавання аж да першага дзесяцігоддзя ХІХ стагоддзя. У музей яны трапілі з багатай бібліятэкі вядомага калекцыянера кніг Вандаліна Пуслоўскага і яго дачкі Марты Красінскай.
Прагностыкі, кірмашы, павучанні
З цягам часу змяняліся і календары. Вось і «Каляндар на год 1819-ы ад Нараджэння Хрыстова» з музейнай калекцыі прадстаўляе ўжо зусім іншую эпоху. У той час Каралеўства Польскае ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі, таму каляндар, выдадзены ў Варшаве, складзены на дзвюх мовах — рускай і польскай, прычым па-руску ён называецца старадаўнім словам — месяцаслоў.
Гэты каляндар-месяцаслоў мае мноства цікавых раздзелаў. Напрыклад, аўтары раздзела «Прогностик», не сумняваючыся, прадказваюць надвор’е на ўвесь наступны год. «Апошняя дэкада лютага, 17-ы дзень, у 5 гадзін раніцы. Жудасна холадна, хмурна, марозна і ветрана», «апошняя квадра жніўня, 12-ы дзень, 11 гадзін 12 хвілін ночы. Перад поўначчу вельмі душна, вецер прыносіць дождж з градам, пачынаецца навальніца». І гэта якраз той выпадак, калі «прагнозы» спраўджваліся вельмі рэдка, што з часам выклікала абурэнне пакупнікоў, у выніку чаго прыкладна ў сярэдзіне XIX стагоддзя прагностыкі зніклі са старонак календароў.
Затое не знікла і, дарэчы, паспяхова дажыла да нашых дзён іншая традыцыя — публікацыя «маральных максім», гэта значыць павучальных ісцін. «Хто не ўмее захоўваць таямніцу, не варты мець сябра», «як пах разыходзіцца па ўсім доме, так і сумленнасць па ўсёй ваколіцы славіцца». Такімі выслоўямі завяршаецца кожная старонка календара.
А акрамя таго, чытачу прапануюць азнаёміцца з датамі імянін і днямі нараджэння членаў царскай сям’і, з пералікам і тэрмінамі айчынных і замежных кірмашоў, табліцай усходу і заходу Сонца. Прагназуюцца віды на ўраджай, меркаваныя буры, паводкі, сонечныя зацьменні.
Але і гэта яшчэ не ўсё. Каляндар мае прыкладанне, якое па памерах нават перавышае асноўную частку выдання, з асветніцкай і забаўляльнай інфармацыяй. Грунтоўны артыкул «З-за чаго хварэе быдла?» суседнічае ў ім з павучальнымі гістарычнымі анекдотамі.
Каляндар як люстэрка жыцця
З часам календары ўсё больш папаўняліся новай інфармацыяй. Да прыкладу, у Віленскім гаспадарчым календары на 1828 год з’явілася навінка — графік адпраўлення пошты з Вільні і Гродна. Крыху пазней, пасля будаўніцтва чыгунак, у календарах сталі паказвацца цэны білетаў і расклад руху цягнікоў.
З’явілася і шмат іншай «усякай усячыны»: карысныя парады гаспадыням, загадкі, свецкая хроніка і нават урыўкі з любоўных раманаў.
Для людзей адукаваных сталі выдавацца календары больш сур’ёзныя. Напрыклад, у навукова-папулярным выданні на 1853 год з кнігазбору магната Вандаліна Пуслоўскага можна знайсці артыкулы «пра барометры», «пра карысць дрэў», «пра значэнне гігіены», шчодра ілюстраваныя гравюрамі. Тут жа анатацыі кніжных навінак, рэклама прадукцыі прадпрыемстваў, адрасны даведнік.
«Па нашай калекцыі календароў можна прасачыць, як развівалася навука, якімі інтарэсамі жылі розныя слаі грамадства, зазірнуць у мінулае амаль на тры стагоддзі. Каляндар паступова станавіўся даступным небагатым слаям грамадства, да якіх з цяжкасцю даходзіла друкаваная кніга, і выконваў немалую асветніцкую функцыю», — лічаць музейшчыкі.
«У ноч на 24-га нарадзілася Ганна...»
І яшчэ адну асаблівасць маюць старадаўнія календары. Менавіта дзякуючы ёй мы можам сёння даведацца не толькі пра агульнавядомыя падзеі мінулага, але і пра тое, чым жылі з дня ў дзень звычайныя людзі: мяшчане, работнікі, гаспадары маёнткаў, пра факты іх прыватнага, нікому, акрамя вузкага кола сяброў і знаёмых, не вядомага жыцця.
Гаворка пра чыстыя старонкі, спецыяльна ўшытыя ў календары для запісаў. Часам гэтыя старонкі спісаны разборлівымі почыркамі ўсе да адной — гаспадарчымі нататкамі, разважаннямі, апісаннем сямейных падзей.
б
«У ноч на 24-га нарадзілася Ганна», — запісаў шчаслівы бацька ў XVIII стагоддзі. Іншы ўладальнік календара з месяца ў месяц рабіў скрупулёзныя гаспадарчыя нататкі: колькі нарадзілася ягнят, вырашчана авечак, якую колькасць варта прадаць і пакінуць для ўзнаўлення. А трэці пакінуў нам выдатнае апісанне перадкалядных клопатаў нашых продкаў. З пачуццём і густам расказвае ён пра паездку ў горад за святочнымі пакупкамі. Рана раніцай, калі на двары ішоў снег. Як пашанцавала купіць добрага разынку і першасортнай мукі. Як, зрабіўшы пакупкі, не марудзячы адправіўся назад і ўсё роўна вярнуўся позняй ноччу, таму што дарогу замяло.
Ад многага, што назапасілі складальнікі старадаўніх календароў, выдаўцы не адмовіліся і сёння. І ўся гэтая «ўсячына» па-ранейшаму знаходзіць чытачоў. Ды і паметкі на палях мы працягваем рабіць — як жа ў наша энергічнае стагоддзе абысціся без напамінкаў? Так што цалкам магчыма, гадоў гэтак праз сто ў музей патрапіць каляндар, які мірна ляжыць сёння на вашым працоўным стале. І далёкія праўнукі з цікавасцю прачытаюць пра нашыя штодзённыя клопаты і планы.
«Вядома ж, у калекцыі старадрукаў для нас найбольш цікавыя два гродзенскія календары, — дзеліцца загадчыца аддзела музея. — Гэта выданні 1778 і 1785 гадоў, якія выйшлі ў свет у Гродзенскай каралеўскай друкарні. У гродзенскіх календарах, якія пачалі выдавацца з 1776 года, акрамя ўсяго іншага, публікаваліся матэрыялы соймаў, раздзелы Канстытуцыі. З календара 1778 года мы даведаемся пра дзейнасць у Гродне медыцынскай школы, батанічнага саду, музея прыроды, калекцыя якога налічвала больш за 10 тыс. відаў мінералаў. У календары 1785 года знаходзім звесткі пра манархаў і вялікіх князёў, ваяводаў, святароў высокага рангу. Можна сказаць, гэта свайго роду даведнікі для дзелавых людзей, якім неабходна было звяртацца ў дзяржаўныя органы».
Дзве невялікія кніжачкі памерам 10×16 см былі выдадзеныя традыцыйна ў кішэнным фармаце, пры гэтым кожная налічвае каля 300 старонак. Надрукаваныя яны на паперы з вадзяным знакам «Мадонна», якая шырока выкарыстоўвалася для кнігадрукавання аж да першага дзесяцігоддзя ХІХ стагоддзя. У музей яны трапілі з багатай бібліятэкі вядомага калекцыянера кніг Вандаліна Пуслоўскага і яго дачкі Марты Красінскай.
Прагностыкі, кірмашы, павучанні
З цягам часу змяняліся і календары. Вось і «Каляндар на год 1819-ы ад Нараджэння Хрыстова» з музейнай калекцыі прадстаўляе ўжо зусім іншую эпоху. У той час Каралеўства Польскае ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі, таму каляндар, выдадзены ў Варшаве, складзены на дзвюх мовах — рускай і польскай, прычым па-руску ён называецца старадаўнім словам — месяцаслоў.
Гэты каляндар-месяцаслоў мае мноства цікавых раздзелаў. Напрыклад, аўтары раздзела «Прогностик», не сумняваючыся, прадказваюць надвор’е на ўвесь наступны год. «Апошняя дэкада лютага, 17-ы дзень, у 5 гадзін раніцы. Жудасна холадна, хмурна, марозна і ветрана», «апошняя квадра жніўня, 12-ы дзень, 11 гадзін 12 хвілін ночы. Перад поўначчу вельмі душна, вецер прыносіць дождж з градам, пачынаецца навальніца». І гэта якраз той выпадак, калі «прагнозы» спраўджваліся вельмі рэдка, што з часам выклікала абурэнне пакупнікоў, у выніку чаго прыкладна ў сярэдзіне XIX стагоддзя прагностыкі зніклі са старонак календароў.
Затое не знікла і, дарэчы, паспяхова дажыла да нашых дзён іншая традыцыя — публікацыя «маральных максім», гэта значыць павучальных ісцін. «Хто не ўмее захоўваць таямніцу, не варты мець сябра», «як пах разыходзіцца па ўсім доме, так і сумленнасць па ўсёй ваколіцы славіцца». Такімі выслоўямі завяршаецца кожная старонка календара.
А акрамя таго, чытачу прапануюць азнаёміцца з датамі імянін і днямі нараджэння членаў царскай сям’і, з пералікам і тэрмінамі айчынных і замежных кірмашоў, табліцай усходу і заходу Сонца. Прагназуюцца віды на ўраджай, меркаваныя буры, паводкі, сонечныя зацьменні.
Але і гэта яшчэ не ўсё. Каляндар мае прыкладанне, якое па памерах нават перавышае асноўную частку выдання, з асветніцкай і забаўляльнай інфармацыяй. Грунтоўны артыкул «З-за чаго хварэе быдла?» суседнічае ў ім з павучальнымі гістарычнымі анекдотамі.
Каляндар як люстэрка жыцця
З часам календары ўсё больш папаўняліся новай інфармацыяй. Да прыкладу, у Віленскім гаспадарчым календары на 1828 год з’явілася навінка — графік адпраўлення пошты з Вільні і Гродна. Крыху пазней, пасля будаўніцтва чыгунак, у календарах сталі паказвацца цэны білетаў і расклад руху цягнікоў.
З’явілася і шмат іншай «усякай усячыны»: карысныя парады гаспадыням, загадкі, свецкая хроніка і нават урыўкі з любоўных раманаў.
Для людзей адукаваных сталі выдавацца календары больш сур’ёзныя. Напрыклад, у навукова-папулярным выданні на 1853 год з кнігазбору магната Вандаліна Пуслоўскага можна знайсці артыкулы «пра барометры», «пра карысць дрэў», «пра значэнне гігіены», шчодра ілюстраваныя гравюрамі. Тут жа анатацыі кніжных навінак, рэклама прадукцыі прадпрыемстваў, адрасны даведнік.
«Па нашай калекцыі календароў можна прасачыць, як развівалася навука, якімі інтарэсамі жылі розныя слаі грамадства, зазірнуць у мінулае амаль на тры стагоддзі. Каляндар паступова станавіўся даступным небагатым слаям грамадства, да якіх з цяжкасцю даходзіла друкаваная кніга, і выконваў немалую асветніцкую функцыю», — лічаць музейшчыкі.
«У ноч на 24-га нарадзілася Ганна...»
І яшчэ адну асаблівасць маюць старадаўнія календары. Менавіта дзякуючы ёй мы можам сёння даведацца не толькі пра агульнавядомыя падзеі мінулага, але і пра тое, чым жылі з дня ў дзень звычайныя людзі: мяшчане, работнікі, гаспадары маёнткаў, пра факты іх прыватнага, нікому, акрамя вузкага кола сяброў і знаёмых, не вядомага жыцця.
Гаворка пра чыстыя старонкі, спецыяльна ўшытыя ў календары для запісаў. Часам гэтыя старонкі спісаны разборлівымі почыркамі ўсе да адной — гаспадарчымі нататкамі, разважаннямі, апісаннем сямейных падзей.
б
«У ноч на 24-га нарадзілася Ганна», — запісаў шчаслівы бацька ў XVIII стагоддзі. Іншы ўладальнік календара з месяца ў месяц рабіў скрупулёзныя гаспадарчыя нататкі: колькі нарадзілася ягнят, вырашчана авечак, якую колькасць варта прадаць і пакінуць для ўзнаўлення. А трэці пакінуў нам выдатнае апісанне перадкалядных клопатаў нашых продкаў. З пачуццём і густам расказвае ён пра паездку ў горад за святочнымі пакупкамі. Рана раніцай, калі на двары ішоў снег. Як пашанцавала купіць добрага разынку і першасортнай мукі. Як, зрабіўшы пакупкі, не марудзячы адправіўся назад і ўсё роўна вярнуўся позняй ноччу, таму што дарогу замяло.
Ад многага, што назапасілі складальнікі старадаўніх календароў, выдаўцы не адмовіліся і сёння. І ўся гэтая «ўсячына» па-ранейшаму знаходзіць чытачоў. Ды і паметкі на палях мы працягваем рабіць — як жа ў наша энергічнае стагоддзе абысціся без напамінкаў? Так што цалкам магчыма, гадоў гэтак праз сто ў музей патрапіць каляндар, які мірна ляжыць сёння на вашым працоўным стале. І далёкія праўнукі з цікавасцю прачытаюць пра нашыя штодзённыя клопаты і планы.
