Самае цікавае ў інфляцыі — яе разнавектарнасць. Цэны на прадукты харчавання, на жаль, у лідарах: яны павялічыліся ў студзені 2026 года на 0,6 % у параўнанні са снежнем 2025 года і на 8,6 % у параўнанні са студзенем 2025-га. Але пры гэтым індэкс цэн вытворцаў сельскагаспадарчай прадукцыі ў студзені 2026-га ў параўнанні са снежнем 2025 года склаў 99,8 %, а ў параўнанні са студзенем — 101,7 %. Іншымі словамі, гатовая прадукцыя даражэе хутчэй, чым сыравіна ў аграрыяў. Нешта з цэнамі адбываецца па дарозе малака і мяса (умоўна кажучы) ад зямлі да крамы. І тут патрабуецца вельмі глыбокі аналіз эфектыўнасці ўсяго ланцужка. З пункту гледжання не рэнтабельнасці і прыбытковасці, а ў першую чаргу выдаткаў і іх абгрунтаванасці. З пазіцыі не бізнесу, а спажыўца. 

Канкурэнцыя, несумненна, прымушае ўдзельнікаў рынку варушыцца: зніжаць выдаткі, цэны, павышаць якасць, паляпшаць функцыянальныя характарыстыкі тавараў. Але калі канкурэнцыі занадта шмат, то яна аказвае адмоўны ўплыў. Занадта актыўная барацьба за спажыўца павышае выдаткі, а не зніжае іх. У нейкай ступені так атрымалася ў нашым рознічным гандлі. Яго бурнае развіццё ўжо, на мой погляд, з’яўляецца праблемай, а не дасягненнем. І стварае інфляцыйны навес. 

За апошнія 15 гадоў (2010—2024 гады) гандлёвыя плошчы на 10 тысяч чалавек павялічыліся ў 1,8 раза: з 3911 квадратных метраў да 7101 квадратных метраў. Прычым за гэты ж перыяд колькасць інтэрнэт-крам вырасла амаль у 4 разы: з 1198 да 4198 адзінак. А доля электронных пляцовак у рознічным тавараабароце павялічылася з 0,8 % у 2010 годзе да 11,7 %. Невялікія населеныя пункты, асабліва сельскія, не вельмі распешчаны рытэйлам. Але сталіца і абласныя цэнтры літаральна наводненыя гіпер- і супермаркетамі. Некаторыя глядзяць адзін на аднаго праз вуліцу. І кожны імкнецца з усіх сіл прывабіць да сябе пакупніка. У тым ліку, і пашыраючы час работы. 

Рэнтабельнасць гандлю не з’яўляецца фантастычнай: у лепшыя перыяды дасягае 3 %. А нярэдка вагаецца ў межах 1-2 %. Быццам бы няма рэзерваў для зніжэння цэн. З цяжкасцю ўдаецца ўпісацца ў існуючыя нацэнкі. Але чаму б не паглядзець на выдаткі? Ці апраўданыя яны? І наколькі ўсё ўладкавана эфектыўна? Асабліва на фоне дэфіцыту працоўнай сілы? 

Буйныя гандлёвыя сеткі ўжо завозяць з рэгіёнаў людзей працаваць вахтавым метадам. І тым самым вымываюцца працоўныя рэсурсы з невялікіх населеных пунктаў. А ці апраўдана гэта? Магчыма, не варта пачынаць працаваць усім гандлёвым пунктам з 8-9 гадзін раніцы і да 23-24 гадзін вечара? Нават мінчане па сваім менталітэце не з’яўляюцца прынцыпова начнымі жыхарамі. Пасля дзевяці вечара пакупнікоў вельмі мала. Фактычна, атрымліваецца, што ў краме персаналу больш, чым кліентаў. Тавараабарот нізкі, а выдаткі высокія. І яны закладваюцца ў канчатковую цану. Па-іншаму не бывае: за ўвесь сэрвіс плаціць спажывец. І ці патрэбны ён нам у такім аб’ёме? 

Ёсць яшчэ адзін цікавы і да канца не зразумелы мне сегмент — мерчэндайзінг. Неаднаразова падыходзіш да чалавека, які раскладвае тавар на паліцы што-небудзь даведацца: а ён толькі паціскае плячыма — не ў курсе, я не мясцовы. Гэта — прадстаўнікі кампаній-вытворцаў і пастаўшчыкоў. Ездзяць па гандлёвых пунктах і робяць правільную выкладку тавару. І такіх супрацоўнікаў досыць шмат. У мяне пытанне як у банальнага спажыўца: а супрацоўнікі крамы не могуць у патрэбнай паслядоўнасці тавар выставіць на паліцу? Або для гэтага неабходныя спецыяльна навучаныя людзі? З асобнай зарплатай, транспартнымі выдаткамі, каб курсіраваць паміж гандлёвымі пунктамі. І іх жа хтосьці навучае, імі кіруе — яшчэ дадатковыя кіраўнікі з заробкам. Вялікі ці маленькі — асобнае пытанне. Але, магчыма, мы не настолькі багатыя, каб да такой ступені ўскладняць працэс дастаўкі прадукту спажыўцу. У кожнай больш-менш буйной кампаніі ёсць свае маркетолагі, брэнд-менеджары, кіраўнікі па кірунках і катэгорыях. Гэтыя пасады дубліруюцца ў той ці іншай ступені ў рознічным гандлі. І працэс ператвараецца ў квэст. Не заўсёды апраўданы і дарагі. Каб прадаць памідор — узяць, выставіць у тары, паставіць цану і прадаць, выпрацоўваюцца цэлыя стратэгіі. А ці патрэбныя яны спажыўцу? Ці людзям патрэбныя проста добрыя тавары па даступнай цане, а не маркетынг?! 

Як мне здаецца, у некаторыя модныя маркетынгавыя штучкі мы некалькі загуляліся. І не настолькі мы заможныя, каб ускладняць бізнес-працэсы. Іншае пытанне, што самастойна бізнес не заўсёды прыходзіць да лагічных рашэнняў. Часам дапамога адміністрацыйнага рэсурсу, прама скажам, неабходная. Абмяжоўваецца ж у досыць вялікай колькасці краін час гандлю: так рытэйл прымушаюць скарачаць выдаткі на персанал. Наогул ёсць шмат розных рамак, якія ўкараняюцца альбо добраахвотна, альбо праз нарматыўна-заканадаўчыя рашэнні, каб зніжаць выдаткі. І, адпаведна, ціск на інфляцыю. Як мне бачыцца, глыбокае даследаванне выдаткаў ва ўсім ланцужку, які фарміруе цану для спажыўца, ужо наспела. 

Уладзімір ВАЛЧКОЎ