Помніцца, у дзяцінстве і юнацтве выкарыстоўвалася некалькі дзясяткаў найменняў харчовай хіміі, якія пазначаліся літарай «Е» з лічбавым кодам. Цяпер такіх інгрэдыентаў ужо сотні, калі не тысячы. Плюс шырокае выкарыстанне розных заменнікаў: жывёльных тлушчаў на раслінныя, какававых зярнят на сурагаты... У большасці сваёй беларуская прадукцыя якасная. Хоць і не заўсёды танная. І гэту нашу адметнасць неабходна захаваць, у тым ліку шляхам прасоўвання адпаведнай спажывецкай культуры.

Нездарма кажуць: мы занадта бедныя, каб купляць танныя рэчы. Зрэшты, як і недарагую ежу, якая прадаецца ў супердыскаўнтарах па цане «танней не бывае». І калі ўважліва паглядзець, то можна ўбачыць, што ў складзе поўна фарбавальнікаў і заменнікаў. Быццам бы небяспечных рэчываў няма — атруціцца дакладна не атрымаецца. Але і карысці арганізму гэтыя не зусім натуральныя дабаўкі не нясуць. А як яны паўплываюць на здароўе праз 20-30 гадоў, наогул не заўсёды вядома. Эканомія сёння можа лёгка прывесці да значных выдаткаў на лячэнне заўтра. Не кажучы ўжо пра эканамічныя страты для асабістага бюджэту з-за зніжэння працаздольнасці.

Трэба аддаць належнае: нашы вытворцы доўга трымаліся і працягваюць гэта рабіць, у цэлым выкарыстоўваючы рэцэптуры з натуральнымі прадуктамі. Але ці доўга яны змогуць выстаяць у цэнавай барацьбе з імпартам без грамадскай падтрымкі?! Прыхільнікі ліберальных падыходаў скажуць: у спажыўца павінен быць выбар. І я з імі цалкам згодны. Але дадам: выбар павінен быць усвядомленым. А мы жывём у свеце асіметрычнай інфармацыі. Яна не заўсёды даступная ў поўным аб’ёме, а яшчэ часцей — не заўсёды зразумелая без спецыяльнай падрыхтоўкі. Асабіста я нядаўна нават перастаў чытаць склад прадуктаў на ўпакоўцы. Там усё падрабязна распісана, часам у некалькіх абзацах. Слоў шмат, а інфармацыя для мяне, як спажыўца, вельмі абмежаваная. Са школьнай хіміі я памятаю толькі некалькі простых рэчываў, таму трохкаранёвыя назвы, якія выкарыстоўваюцца ў харчовай прамысловасці, і іх уласцівасці застаюцца для мяне загадкай. Прыходзіцца нярэдка спадзявацца на інтуіцыю або выбіраць гандлёвыя маркі, вытворцам якіх я давяраю па той ці іншай прычыне. Але нельга сказаць, што мой выбар цалкам свядомы. Хутчэй, ён інтуітыўны.

Хтосьці скажа: сусветны трэнд. Так, большасць краін трапіла ў пастку танных тавараў. Аднак многія бачаць у гэтым праблему, а не дасягненне. 

А ў некаторых дзяржавах ужо рубам ставяць пытанне аб якасці і натуральнасці прадуктаў, зыходзячы з бяспекі нацыянальнага здароўя. Існуе шырокі пералік харчовай хіміі, якая штучна сінтэзаваная, але бяспечная для дабрабыту чалавека. Бяспечная ўмоўна, бо адсутнасць негатыўных наступстваў справядлівая, калі спажытая доза гэтых штучных рэчываў не перавышае дапушчальнага ўзроўню. Калі яны выкарыстоўваліся фрагментарна, усё было больш-менш нармальна. Але, калі яны ўвайшлі ў шырокі ўжытак, літаральна праніклі ў кожны прадукт, узнікае перадазіроўка або яе пагроза. Пытанне, насамрэч, вельмі сур’ёзнае. Іншая справа, што натуральнасць лёгка страціць, але вельмі цяжка вярнуць. І харчовая прамысловасць «заточаная» пад пэўныя тэхналогіі, і гандаль з лагістыкай прывучаюцца да працяглых тэрмінаў прыдатнасці, якія імкнуцца да бясконцасці. І спажывец ужо патрабуе зніжэння цаны. Ды і смакавыя рэцэптары прызвычайваюцца да штучных водараў. Парадокс нашага стагоддзя: многія ўжо забыліся смак натуральных прадуктаў і цяпер блытаюць яго з хімічнымі ўзмацняльнікамі.

Вельмі не хацелася б, каб беларускі спажывецкі рынак наступіў на гэтыя граблі. Тут ёсць вялікая рызыка. На нашых паліцах вельмі шмат імпарту. 

І абмежаваць яго, уводзячы строгія стандарты на падставе нацыянальнага ўяўлення аб прыгожым, мы не заўсёды можам з прычыны ўзятых на сябе міжнародных абавязацельстваў. А замежныя аналагі часта выйграюць у цэнавай канкурэнцыі ў нашых вытворцаў. І апошнія паціху пачынаюць паддавацца агульнай тэндэнцыі.

Але ёсць іншы варыянт: фарміраваць адпаведную культуру спажывання якасных прадуктаў. Яна ў нас ёсць, але трапіла пад значнае ўздзеянне рэкламы імпартных брэндаў, паступова размываецца з дапамогай піяру танных тавараў. Як бачыцца, вельмі важна захаваць нашу прыхільнасць да натуральнасці. Няхай яна і будзе абыходзіцца даражэй. Беларусы, вядома, не вельмі багатыя, але не настолькі бедныя, каб купляць зусім танную ежу. Іншае пытанне, што гэта задача шматслаёвая. Безумоўна, неабходна ідэйная падтрымка на нацыянальным узроўні. Аднак і вытворцы павінны ўключацца ў гэту ідэалагічную барацьбу за спажывецкі рынак. У адваротным выпадку давядзецца ісці па міжнароднай пратаптанай сцежцы, а гэта рызыка не толькі для спажыўцоў, але і для вытворцаў. Якасць і натуральнасць заўсёды былі нашай візітнай карткай. Бадай, ключавой канкурэнтнай перавагай. Калі мы завалімся ў жорсткую эканомію, да якой нас падштурхоўваюць, то мы страцім сваю ўнікальнасць і станем у адзін шэраг з прадукцыяй буйных транснацыянальных і рэгіянальных карпарацый. А перабіць іх прапанову па цане вельмі складана, калі ўвогуле магчыма.

Уладзімір ВАЛЧКОЎ