Глабалізацыя дазволіла нарасціць сусветнае багацце — факт. Але татальны рацыяналізм, пераважны ў эканамічным светапоглядзе з канца мінулага века, у многіх краінах прывёў да сістэмнага сацыяльнага крызісу. У пагоні за матэрыяльным складнікам былі адкінуты эмоцыі. І хоць за апошнія паўстагоддзя многія, нават у самых бедных дзяржавах, сталі жыць у прынцыпе лепш, але ў цэлым шчасця на зямлі не дадалося. Міжнародны даследчы інстытут Gallup падвёў вынікі мінулага года: 23 % жыхароў нашай планеты адчуваюць сур’ёзныя эканамічныя складанасці. Плюс 3 % тых, каму не хапае на ежу і элементарныя прадметы першай неабходнасці. Прычым значны ўзровень смутку прысутнічае не толькі ў бедных, але і ў вельмі багатых краінах.
Зарабляючы на жыццё, не забудзьцеся пажыць. У гэтай парадзе больш жорсткай праўды, чым гумару. Прынцып максімальнай эфектыўнасці падаецца як ідэальная эканамічная мадэль апошніх дзесяцігоддзяў, фактычна, адхіляе фактар сацыяльна-псіхалагічнага камфорту. Так, ёсць бедныя краіны. І там больш за трэць насельніцтва (38 %) пры апытанні паказала на эканамічныя праблемы (нізкі даход, абмежаваны доступ да ежы і жылля). Пры ўсім жаху беднасці і галечы заклапочанасць эканамічнымі праблемамі такіх жыхароў можна растлумачыць нізкай матэрыяльнай базай. Але нават у самых багатых дзяржавах з дабрабытам не ўсё ў парадку: праблемы адчуваюць больш за 21 % рэспандэнтаў.
І тут, як адзначаюць эксперты Gallup, адыгрываюць ролю два фактары. Па-першае, чыста псіхалагічны. Высокі ВУП — і нацыянальны, і на душу насельніцтва, далёка не раўназначны задаволенасці грамадзянамі сваім лёсам.
Людзі мяркуюць аб развіцці краіны не столькі па макрапаказчыках, колькі па поспехах або складанасцях сваёй хатняй гаспадаркі. І ролю адыгрывае дынаміка. Нават намінальна небагатыя людзі пры росце сваіх даходаў і дабрабыту глядзяць пазітыўна на нацыянальную эканоміку.
А пры адмоўнай персанальнай дынаміцы грамадзяне нават з дастаткам вышэй сярэдняга ўжо бачаць праблемы. Такі закон псіхалогіі: важныя не толькі лічбы, але і адчуванні. А мяркуючы па іх, нават у багатых дзяржавах ёсць праблемы.
Па-другое, ВУП адлюстроўвае толькі сукупны нацыянальны даход. Але выдаткоўвацца ён можа па-рознаму. Адна гісторыя — расце расслаенне паміж беднымі і багатымі і па ўзроўні даходу, і па актывах, іншымі словамі, маёмасці.
Але значную ролю ў дабрабыце грамадзян адыгрывае і сацыяльная палітыка. Практычна кожная краіна дэкларуе сацыяльна-адказную палітыку.
Іншае пытанне, як удаецца прытрымлівацца гэтага прынцыпу на практыцы. У апошнія дзесяцігоддзі ўсё часцей дзяржаўная палітыка ў многіх багатых дзяржавах, заяўляючы добрыя мэты, на самай справе даціруе тыя ці іншыя галіны. Лабізм у капіталістычным свеце працвітае. У выніку велізарныя сродкі выдзяляюцца на экалагічныя праблемы такім чынам, што каласальныя прыбыткі атрымліваюць вытворцы рознай «зялёнай» прадукцыі. Магчыма, яна таксама патрэбна. Але наколькі яе прысутнасць у празмерных аб’ёмах здольна палепшыць якасць паветра і вады, з якімі ў той жа Еўропе вялікія праблемы? Медыцынская рэформа экс-прэзідэнта Барака Абамы не столькі палепшыла медыцынскае абслугоўванне грамадзян, колькі павялічыла абароты медыцынскага бізнесу, страхавых кампаній і сумежных прадпрымальніцкіх структур. Жыллёвыя праграмы нярэдка правакуюць павышэнне попыту на нерухомасць, яе падаражэнне і, адпаведна, падзенне даступнасці квадратных метраў. Але такая палітыка ўзбагачае іпатэчных банкіраў, забудоўшчыкаў, рыэлтараў і спекулянтаў.
Дарэчы, жыллёвы крызіс усё больш становіцца звычайнай з’явай для багатых дзяржаў. Аб недаступнасці жылой нерухомасці заявілі 49 % апытаных Gallup жыхароў Ірландыі, 29 % — Аўстраліі і 16 % — Канады. Гэтыя краіны ў топ-10 праблемных дзяржаў па гэтым параметры. Нароўні з Замбіяй, Нігерыяй, Нігерам, Зімбабвэ і Чадам — там недаступнасць нерухомасці абумоўлена элементарнай беднасцю. У дзяржавах «залатога мільярда» — хібамі дзяржаўнай палітыкі.
Што парадаксальна, выпрабоўваючы жорсткі недахоп кваліфікаваных работнікаў, у багатых дзяржавах не вельмі звяртаюць увагу на ўласную моладзь. У Новай Зеландыі моладзь (ва ўзросце 15-34 гадоў) паказвае на эканамічныя праблемы значна часцей, чым грамадзяне старэйшыя за 55 гадоў (49 % і 26 % адпаведна). Самы вялікі разрыў у эканамічных адчуваннях Gallup назірае ў Вялікабрытаніі: 38 % моладзі занепакоены праблемамі ў эканоміцы і 18 % — прадстаўнікоў старэйшага пакалення, Канадзе (47 % і 27 %), ЗША (32 % і 13 %), Аўстраліі (56 % і 39 %). Гэта адбываецца з-за таго, што на дзяржаўным узроўні не надта клапоцяцца пра працоўныя месцы для маладых людзей. Старэйшае ж пакаленне ўжо заняло больш-менш цёплае месца і не спяшаецца яго вызваляць: балазе, актыўны перыяд жыцця павышаецца. Другі важны момант: капіталістычная мара скончылася. Капітал і актывы сканцэнтраваліся ў руках старэйшага пакалення. І ў моладзі практычна няма шанцаў прабіцца на вяршыню эканамічнай піраміды.
Свет сёння перажывае эканамічныя праблемы. Як звязаныя з вычарпаннем ліберальна-рынкавай мадэлі развіцця, так і назапашанымі геапалітычнымі супярэчнасцямі. Але ў наяўнасці і вельмі сур’ёзны сацыяльны крызіс. Магутны і бязлітасны.
Відавочна, што эканамічнае развіццё ў доўгатэрміновым перыядзе цяжка забяспечыць без адпаведнай палітыкі, накіраванай на дасягненне сацыяльных эфектаў: каб у пазітыве былі не толькі макраэканамічныя паказчыкі, але ў станоўчай зоне знаходзіліся і адчуванні людзей. У канчатковым выніку пачуццё жыццёвага задавальнення з’яўляецца канчатковай мэтай, а эканоміка — інструмент яе дасягнення.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
