Як вырашыць праблему дэфіцыту кадраў? Трэба рабіць прапановы, ад якіх людзям будзе складана адмовіцца. Нават калі не вельмі хочацца працаваць або ёсць права на адпачынак. Паводле даных Нацыянальнага статыстычнага камітэта, узровень занятасці працаздольных беларусаў вырас у чацвёртым квартале мінулага года і склаў 85,7 %. У чацвёртым квартале 2024-га гэты паказчык быў 82,9 %. Несумненна, такому дасягненню спрыяў цэлы шэраг фактараў, сярод якіх арганізацыйна-адміністрацыйны.
Але немалую ролю адыграў і рост рэальных заробкаў. Дарэчы, у намінальным выражэнні ў снежні 2025 года сярэдні заробак дасягнуў рэкорду — 3112,7 рубля.
Рост рэальнай заработнай платы часцей насцярожвае макраэканамістаў. Звычайна яны асцерагаюцца інфляцыйнага ціску. Такая рызыка, несумненна, прысутнічае. Але не ўсё так адназначна, як можа здацца на першы погляд. Многае залежыць ад эканамічнага асяроддзя, у якім адбываецца ўзбагачэнне наёмных работнікаў. А сучасная сітуацыя такая, што ў павышэнні заробкаў плюсаў больш, чым рызык.
Адна з ключавых складанасцяў многіх эканомік — дэфіцыт працоўных рэсурсаў. Асабліва кваліфікаваных. Зрэшты, сёння не хапае работнікаў па многіх кірунках. І не толькі ў нас, але і ў сумежных краінах. І ў Расіі, і ў Еўропе адбываецца канкурэнцыя заробкамі за кадры. І гэты знешні трэнд ігнараваць, як мінімум, неабачліва. Трэба разумець, што зніжэнне вастрыні дэфіцыту можна дасягнуць павышэннем уключэння людзей у працоўную дзейнасць. Перавыхаванне алкаголікаў, дэбашыраў, дармаедаў — асобная гісторыя. Але ёсць прыстойныя і паважаныя грамадзяне, якіх можна зацікавіць працаўладкаваннем.
Вельмі значны рэзерв сярод ранніх пенсіянераў. Гэта не толькі вайскоўцы і работнікі сілавых ведамстваў. Ёсць шэраг катэгорый работнікаў, якія маюць права выхаду на адпачынак у сілу спецыфікі працы, напрыклад, шкодных вытворчасцяў. Нямала з іх, заслужыўшы адпачынак, знаходзяцца ў добрай фізічнай форме і яшчэ могуць працаваць. Зноў жа, добрыя заробкі стымулююць маладых мам раней выходзіць з дэкрэта, а студэнтаў па магчымасці сумяшчаць вучобу і працу.
І сёння беспрацоўе ў Беларусі складае ўсяго 2,5 %. Можна сказаць, яно адсутнічае ў прынцыпе. Усе, хто хоча знайсці працу, яе знаходзяць. Большасць з гэтых 2,5 % кароткачасова не працуюць. Тых, хто не можа працаўладкавацца больш за год, практычна няма. І канкурыраваць працадаўцам даводзіцца не толькі адзін з адным, але і з хатняй эканомікай. Беларусы па сваім менталітэце людзі прагматычныя і рацыянальныя. Таму ўважліва аналізуюць усе варыянты павышэння свайго дабрабыту, зыходзячы са здаровага сэнсу і фармальнай логікі. А яна кажа: можна зарабляць сабе на жыццё з працоўнай кніжкай, а можна — на сваім прысядзібным участку.
Гэта не здагадкі і фантазіі. Асабліва ярка такая канкурэнцыя адчуваецца ў невялікіх населеных пунктах. Гэта толькі на першы погляд здаецца, што калі ў пасёлку або райцэнтры адно-два прадпрыемствы, то яны могуць дыктаваць свае ўмовы. Нічога падобнага. Кампаніям неабходна выйграць у асабістай падсобнай гаспадаркі. Агурочкі, памідорчыкі, закаткі, нефармальныя заробкі, як дапамога ў нарыхтоўцы дроў суседзям або выкананне якіх-небудзь не вельмі складаных будаўнічых работ і іншых паслуг, з’яўляюцца пэўнай крыніцай даходу. Асабліва калі сям’я складаецца з некалькіх чалавек і аднаму з іх давяраецца вядзенне хатняй гаспадаркі. Так, на градках, на кухні, у хатняй майстэрні таксама ствараецца дабаўленая вартасць. Часам досыць прыстойная. Іншае пытанне, што гэтая дабаўленая вартасць статыстычна не вельмі ўлічваецца. Але яна ёсць і ўплывае на дабрабыт сям’і. Асабліва ярка гэта выяўлялася ў савецкія часы, калі з-за дэфіцыту і вельмі вузкага сегмента паслуг многія бытавыя праблемы грамадзяне вырашалі ўласнымі сіламі. З пункту гледжання эфектыўнасці такая мадэль з’яўляецца вельмі сумнеўнай. Буйнатаварная вытворчасць і прафесійныя паслугі павінны абыходзіцца танней. Але гэта пры наяўнасці пэўнага ўзроўню заробку. Тады варта і падумаць: самому, скажам, ламаць галаву ў выпраўленні пральнай машыны або бетанаванні садовай дарожкі або купіць гэтыя паслугі. І больш высокія заробкі даюць магчымасць схіліць шалі ў бок працаўладкавання.
Рызыка інфляцыйнага ціску ёсць. Але ён нівеліруецца пераходам беларусаў на ашчадную мадэль паводзін. Год ад года расце доля зберажэнняў, на якія грамадзяне ўжо накіроўваюць больш за 15 % сваіх даходаў. А гэта значыць, што далёка не ўсе дадаткі да заробкаў выліваюцца на спажывецкі рынак. Іншае пытанне, далёка не ўсе зберажэнні трансфармуюцца ў доўгатэрміновыя інвестыцыі. Але гэта ўжо іншая гісторыя.
Аляксей КЛІМАЎ
