— Не прыязджайце да нас пасля катастрофы! — такі эмацыянальны пост пакінула ў сваім акаўнце ў сацыяльных сетках мэр горада Валомін, які размешчаны на ўскраіне Варшавы і фактычна ўваходзіць у агламерацыю польскай сталіцы.
У самым цэнтры населенага пункта, за некалькі сотняў метраў ад гандлёвага цэнтра і жылых кварталаў, утварылася несанкцыянаваная звалка. І не проста смецця і адходаў — што таксама непрыемна, а з кантэйнераў з хімічнымі і выбухованебяспечнымі рэчывамі. Прычым у ёмістасцяў даўно закончыўся тэрмін эксплуатацыі. Карозія раз’ядае, і іншыя знешнія фактары парушылі ўжо іх герметычнасць.
З прычыны працечак павышаны ўзровень шкодных рэчываў, на месца здарэння прыходзіцца пастаянна выязджаць пажарным камандам і экстранным службам. Гэта таксічная гісторыя цягнецца ўжо доўгія месяцы і пакуль без лагічнага канца: праблема «гуляе» па чыноўніцкіх кабінетах, але няма фінансавання на яе вырашэнне.
Сучасная Польшча праводзіць дастаткова агрэсіўную і знешнюю, і ўнутраную палітыку, якая падпарадкавана ідэі адраджэння былой велічы, калі ўладанні Рэчы Паспалітай распасціраліся ад мора да мора. Вядома ж, у гэтай ідэі рэваншызму больш прапаганды, чым рэалізму. Для гэтага яна і выкарыстоўваецца. Але ў рэальнасці Варшава хоча ўвайсці ў лік вялікіх дзяржаў, для пачатку заняўшы лідарскае становішча ў Еўрапейскім Саюзе. Нельга сказаць, што вакансія адкрытая, аднак Германія, бясспрэчны правадыр і донар еўрапейскага аб’яднання, перажывае востры фінансавы, эканамічны і сацыяльна-палітычны крызіс. І польскія палітыкі бачаць у гэтым для сябе акно магчымасцяў. Іншае пытанне, што экс-прэм’ер-міністр Матэвуш Маравецкі хацеў вырвацца ў дамкі з дапамогай Вашынгтона і праз абвастрэнне канфлікту ўнутры ЕС. Дзейны прэм’ер Дональд Туск — прыхільнік еўраінтэграцыі, але таксама імкнецца ўзмацніць уплыў Варшавы. Да таго ж, пры ўсіх праблемах ЕС сякія-такія грошы ў Бруселя яшчэ ёсць, і польскі прэм’ер імкнецца іх максімальна выцягнуць.
Так ці інакш, але ў польскіх палітыкаў на дадзены момант мэта ідэнтычная, незалежна ад партыйнай прыналежнасці. Адрозненні ў інструментарыі яе дасягнення. Прычым усё неабходна зрабіць дастаткова хутка, бо рана ці позна Берлін справіцца з праблемамі. Патрэбна стратэгія рыўка. Перш за ўсё — эканамічнай сферы. ФРГ стала еўрапейскім лідарам не ад любові іншых краін да Берліна, а з прагматызму. Відавочна: Еўропа пойдзе за багатым. У Варшаве ўтапілі ў падлогу педаль газу экстэнсіўнага развіцця. Не будзем хаваць: пэўныя вынікі ёсць. І з макраэканомікай у іх нават вельмі ўсё прыстойна. Ёсць рост ВУП, прамысловай вытворчасці, заработнай платы... Але ў цэлым сістэма пайшла ўразнос, адчуваючы турбулентнасць дысбалансаў.
Перагрэты рынак працы ўвёў у крызіс і сістэму аховы здароўя, і адукацыі, іншыя сацыяльныя службы. Бюджэт ужо не ў сілах выцягваць інфраструктуру на годным узроўні — дзяржаўны доўг дасягнуў свайго піку і ўшчыльную наблізіўся да таго парога, калі альбо наогул ужо не будуць пазычаць, альбо ў цану грошай будуць закладвацца занадта вялікія рызыкі. Пра экалагічны фактар, як здаецца, увогуле забыліся. Смог над польскімі гарадамі ўжо ператвараецца амаль у нацыянальны брэнд. Таму колькасны рост забіваецца адсутнасцю якаснага прагрэсу. Лічбы ёсць, а павышэння ўзроўню жыцця, камфорту і дабрабыту грамадзян няма. Наадварот: назіраецца адмоўная дынаміка.
І кейс з хімічнай бомбай у Валоміне — адно са сведчанняў: празмерныя палітычныя амбіцыі прывялі да таго, што дзяржаўная сістэма надарвалася. Па-першае, не зусім зразумелая гісторыя, як у гарадскія межы наогул гэтыя бочкі трапілі. Хтосьці камусьці даваў дазволы, потым іх ануляваў... Няхай у гэтым разбіраюцца польскія праваахоўнікі. Але факт: акрамя карупцыі, у наяўнасці і лібералізацыя сістэмы абыходжання з адходамі. Чаму? Ды таму што патрэбен эканамічны рост. У сучасных вытворчасцях да паловы (а часам і больш) затрат прыпадае на выкананне экалагічных норм (узвядзенне розных ахоўных збудаванняў, выдаткі на перапрацоўку, утылізацыю або належнае захоўванне небяспечных адходаў). Калі гэтыя затраты выкрасліць, а кантэйнеры з небяспечнай хіміяй раскідваць абы-дзе, то і вытворчая эканоміка рэзка пойдзе ў рост.
Па-другое, эксцэсы заўсёды здараюцца. Іх пазбегнуць немагчыма. Але якасць дзяржаўнага кіравання вызначаецца аператыўнасцю і адэкватнасцю рэакцыі. Мяркуючы па тым, што ні на ўзроўні Валомінскага раёна, ні Мазавецкага ваяводства ніякіх захадаў не робіцца з 2024 года! І ў Варшаве нічога не хочуць заўважаць, а звалка ж ляжыць за якіх-небудзь 10 кіламетраў ад сталіцы! Гэта сведчыць аб тым, што бяспека і экалогія сёння знаходзяцца не ў прыярытэтах улад усіх узроўняў. Б’е трывогу толькі мэр Валоміна. Але гэта невялікі населены пункт, у ім каля 30 тысяч жыхароў, і самастойна вырашыць праблему ў іх не хапае ні фінансавых, ні адміністрацыйных рэсурсаў.
Па-трэцяе, пра грошы. Як кажуць эксперты, для ўтылізацыі хімікатаў і рэкрэацыі тэрыторыі неабходны сотні мільёнаў злотых (мільёны долараў). Упраўленне маршалаў паспрабавала вырашыць праблемы, нават аб’явілі тэндар на ўтылізацыю адходаў. Але потым працэдуру закупак адмянілі з-за адсутнасці фінансавання. Навошта яе ўвогуле аб’яўлялі, калі грошай няма, так і застаецца загадкай. Хіба што для пустога фармалізму. Мазавецкі ваявода не застаўся ўбаку: падаў заяўку на выдзяленне 20 мільёнаў злотых з агульнага рэзерву дзяржаўнага бюджэту для забеспячэння бяспекі нелегальнага палігона. Гэта значыць, паспрабаваў вырашыць праблему не кардынальна — усё вывезці і захаваць па правілах, а хаця б мінімізаваць рызыкі — арганізаваць хоць нейкую захаванасць небяспечных хімікатаў, іх ахову. Аднак заяўка пакуль засталася незадаволенай. Відаць, грошай у казне няма нават на ліквідацыю надзвычайных, па сутнасці, сітуацый. Прычым няма сістэмна. Нагадаю, у публічнай прасторы праблема небяспечных рэчываў у Валоміне пачала абмяркоўвацца яшчэ ў 2024 годзе. Карацей, сродкаў на сацыяльныя праграмы і нават забеспячэнне бяспекі ў Польшчы няма.
І гэта вельмі сумна. Гэта дзяржава ўсё-такі наш сусед. І заўсёды хочацца мець побач канструктыўную і квітнеючую краіну са звычайнай прагматыкай, накіраванай на павышэнне якасці жыцця людзей; краіну, якая рэалізуе цягу да велічы праз шчаслівых грамадзян. На жаль, пакуль Польшча развіваецца па цвёрдым трэку капіталізму пазамінулага стагоддзя. Тады, больш за сто гадоў назад, індустрыялізацыя Еўропы праходзіла хутка і дынамічна: высякаліся лясы, рэкі забрудзілі да такой ступені, што ключавыя водныя артэрыі з цяжкасцю паддаюцца ачыстцы
(а многія не паддаюцца наогул). Дым, сажа і іншыя небяспечныя рэчывы труцілі людзей. Якасць падала, але колькасць расла. Здавалася, што такая формула ўжо не можа адрадзіцца. Але, як казаў вядомы кінагерой: ніколі не кажы «ніколі». Як доўга Польшчы ўдасца вытрымліваць такі тэмп?! Я не пра Варшаву і кіраўніцтва, а пра грамадзян. Яны ўжо выказваюць шчырую і яркую незадаволенасць. І падобная палітыка экспансіі і экстэнсіўнай эканомікі ўжо вядзе да сацыяльнага крызісу, а гэта вельмі небяспечна для ўстойлівасці краіны. Часам нават для яе існавання. У дадзеным выпадку кажу без усялякіх намёкаў на гістарычныя аналогіі.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
