Самазабеспячэнне ўнутранага рынку — гісторыя не толькі пра эканоміку, пра падтрымку ўласнай вытворчасці, працоўныя месцы і іншыя паказчыкі з той жа серыі. Гэта пытанне нацыянальнай бяспекі ў самым шырокім разуменні гэтага слова. А цяпер, не пабаюся выказаць здагадку, тэма набывае і геапалітычнае значэнне. Сусветная дыпламатыя перайшла ў актыўную фазу выкарыстання ціску з прыцэлам на спажывецкі рынак апанента, каб праз эмоцыі насельніцтва змяніць палітычную кан’юнктуру ў выгадным для сябе аспекце. Па вялікім рахунку гэтыя інструменты былі вядомыя даўно, не раз праходзілі выпрабаванне ў палявых умовах. Але сёння яны сталі ледзь не татальнымі ў выбудоўванні рэгіянальных і, асабліва, глабальных узаемаадносін. І самазабеспячэнне базавымі таварамі і паслугамі становіцца адным з краевугольных камянёў выжывальнасці. І доля продажаў айчынных тавараў на ўнутраным рынку набывае больш значнае і глыбокае гучанне. 

Паказчык долі рэалізацыі айчынных харчовых тавараў на ўнутраным спажывецкім рынку ў 75,7 % па выніках мінулага года — выглядае нават вельмі прыстойна. Але для поўнага і амаль усёабдымнага дасягнення стратэгічнай харчовай (і эканамічнай) бяспекі неабходны ўзровень вышэй за 80 %. Прынамсі, гэта лічба навукова-абгрунтаваная і прапісаная ў стратэгічных дакументах. Ёсць яшчэ вузкія месцы. Расліннага алею пакуль рэалізуецца імпартнага да 80 %. На мой погляд, неапраўдана шмат. Сланечнік у нас, вядома, не расце: не паспявае выспець. Хоць разам са змяненнем кліматычнага фону, нельга выключаць, што ў адносна недалёкай будучыні і гэта культура можа прыжыцца на нашых палях. Але затое ў Беларусі выдатна родзіць рапс. Летась яго сабралі каля мільёна тон: велізарны прафіцыт з пункту гледжання патрэб унутранага рынку. Балазе, рапс і яго вытворныя валодае добрым экспартным патэнцыялам. Таму пакупнік заўсёды знойдзецца. Але ўплыў высокай ураджайнасці на ўнутраныя пазіцыі рапсавага алею пакуль не такі значны, як хацелася б. Вядома, уплывае шматгадовая звычка гаспадынь: спакон веку, пакаленнямі, смажыць на сланечнікавым алеі. Але спажывецкія традыцыі досыць хутка мяняюцца, калі да гэтага прыкласці пэўныя намаганні. І таму прыклад спажывецкі кошык, які сёння па структуры некалькі (мякка кажучы) іншы, чым 30 гадоў таму, 20 ці нават 10. Не радуюць поспехамі пакуль вытворцы макароннай прадукцыі: дастаткова шмат імпарту на паліцах. Ёсць поле для шырокай дзейнасці ў кандытарскай галіны ва ўсіх сегментах. І нават безалкагольных напояў мы завозім прыблізна 20 % ад сваіх патрэб. У грашовым эквіваленце гэта каля 300 мільёнаў рублёў. Прама скажам — шмат. 

Несумненна, па харчаванні ў нас і выдатныя дасягненні па экспарце: за мяжу летась паставілі прадукцыі на 10 мільярдаў долараў. І гэта выдатна: валюта малой адкрытай эканоміцы заўсёды патрэбна. Чым больш — тым лепш. Але з пункту гледжання аптымізацыі дабаўленай вартасці ўнутраны рынак не менш важны з эканамічнага пункту гледжання. Па-першае, максімальная дабаўленая вартасць застаецца ў краіне. Не трэба, як пры экспарце, дзяліцца маржынальнасцю з замежнымі дыстрыбутарамі і іншымі ўдзельнікамі ланцужка тавараправоднай сеткі. Па-другое, карацей лагістычнае плячо. Па-трэцяе, унутраны рынак больш надзейны ва ўмовах, калі ўвесь свет захапіўся пратэкцыянізмам: палітычным, эканамічным, відавочным, схаваным і нават нефармальным, калі бар’еры для чужынцаў мудрагеліста выстройваюцца дзелавымі супольнасцямі нават насуперак адміністрацыйнай волі мясцовых улад. 

Шырокая прысутнасць на ўнутраным рынку павышае ўстойлівасць вытворцаў. Іншае пытанне, як дасягнуць высокай долі прысутнасці продажаў? Бо канкурыраваць даводзіцца з магутнымі карпарацыямі. У цэлым гэта атрымліваецца. Таму летась адбыўся своеасаблівы пералом. Калі ў першым квартале мінулага года доля рэалізацыі айчынных тавараў на ўнутраным рынку была 53,5 % (харчовых — 74,8 %, нехарчовых — 33,3 %), то па выніках года яна вырасла да 54,4 % (75,7 % і 34,9 %) адпаведна. Мабыць, адбілася актыўнасць Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю, іншых ведамстваў па прасоўванні беларускага. Іншае пытанне, што для рэгулятараў займацца піярам не з’яўляецца традыцыйнай функцыяй. У ведамстваў і іншых актуальных задач хапае. Але, на жаль, вытворцы яшчэ не вельмі арганізаваны для паўнавартаснай вайны за гандлёвыя паліцы. 

Ужо стала амаль штампам сцвярджэнне: тавары ў нас добрыя, але маркетынгу не хапае. А таму і прадаваць іх атрымліваецца далёка не заўсёды. Але маркетынг пачынаецца не з продажаў, а з даследчай працы, каб дакладна ў лічбах уяўляць, чаму купляюць імпартнае, а не айчыннае? Хто з’яўляецца асноўным спажыўцом замежных тавараў? І чаму? А валодаючы дыспазіцыяй сваіх і чужых сіл, ужо распрацоўваць наступ. Зніжаць цану, павышаць якасць і функцыянал, мяняць упакоўку, узмацняць прысутнасць у пэўных гандлёвых пунктах (зыходзячы з мэтавай аўдыторыі). Магчыма, неабходна і прадуктовы партфель пераглядаць. Унікальнасць прадукту яшчэ не гарантуе яго камерцыйную каштоўнасць: магчыма, яго ніхто не выпускае па прычыне яго поўнай незапатрабаванасці рынкам. 

Але паўнавартасныя даследаванні каштуюць дорага. І толькі самыя топавыя беларускія кампаніі могуць іх пацягнуць фінансава. У многіх краінах для гэтай мэты існуюць галіновыя інтэграцыйныя структуры ў тым ці іншым выглядзе: кластары, асацыяцыі і іншыя арганізацыі, якія аб’ядноўваюць намаганні для павышэння галіновай канкурэнтаздольнасці і на ўнутраным, і на знешніх рынках, аб’ядноўваюць для гэтага фінансавыя намаганні, кампетэнцыі. Як бачыцца, для ператварэння тактычнага поспеху ў трэнд па павышэнні долі айчынных тавараў на ўнутраным рынку, неабходна актывізаваць фарміраванне інстытутаў галіновай кааперацыі. Магчыма, пад эгідай галіновых дзяржаўных органаў. Пры ўсёй павазе да прыватнага бізнесу, але гісторыя яго амаль саракагадовага існавання паказала: унутраныя камунікацыі не самы моцны яго бок. Тут неабходны адміністрацыйны імпульс. І, як бачыцца, у існуючай сітуацыі ён будзе як нельга дарэчы. 

Уладзімір ВАЛЧКОЎ