Большасці беларускіх вытворцаў наканавана развіваць экспарт. І справа не толькі ў тым, што ўнутраны рынак валодае абмежаванай ёмістасцю, знешнія пастаўкі могуць быць больш маржынальнымі, устойлівасць бізнесу прадугледжвае дыверсіфікацыю. Пастаўкі на знешнія рынкі з’яўляюцца, фактычна, ці не адзінай альтэрнатывай падтрымання канкурэнтаздольнасці сваёй прадукцыі. І не толькі за мяжой, але і на радзіме. Эканоміка Беларусі была і застанецца адкрытай. Таму за сэрцы і кашалькі пакупнікоў айчынным вытворцам даводзіцца змагацца з легіёнам замежных гандлёвых марак: буйных і лакальных, масавых і нішавых. Далёка не ўсе прадстаўлены ў Беларусі сёння, але, як толькі з’яўляецца зазор, у яго адразу пранікае (ці спрабуе гэта зрабіць) вытворца з блізкай ці далёкай дугі.
Эмпірычна даказаная формула: калі ты не выходзіш на знешнія рынкі, то яны прыходзяць да цябе. Эканоміка Савецкага Саюза (калі вынесці за дужкі карысныя выкапні) не з’яўлялася экспартаарыентаванай. Былі пастаўкі за мяжу і тэхнікі, і разнастайных вырабаў рознага тэхналагічнага перадзелу. Але ключавой задачай перад эканамічным і прамысловым блокамі стаяла задача задаволіць унутраны рынак. Канцэпцыя мела пад сабой сур’ёзныя аб’ектыўныя падставы. Не трэба забываць, што пасля Другой сусветнай вайны прамысловасць і інфраструктура краіны была разбурана, страты былі вялізныя — і чалавечыя, і эканамічныя. Прычым ніякай знешняй дапамогі для аднаўлення не было. Наадварот, з разрастаннем халоднай вайны даводзілася ў той ці іншай ступені дапамагаць саюзнікам.
Наколькі такая палітыка была мэтазгодная — асобная размова. Але, з пункту гледжання эканомікі, факт — рэсурсаў катастрафічна не хапала. Прычым іх дэфіцыт расцягнуўся на доўгія дзесяцігоддзі. Спачатку рэанімавалі цяжкую прамысловасць, якая забяспечвала моц і суверэнітэт краіны. І ўжо толькі ў 1970–1980-я з’явілася магчымасць узяцца сур’ёзна за пашырэнне вытворчасці спажывецкіх тавараў. Іншае пытанне, што паступова склаўся дысбаланс у эканоміцы ў бок абароннага сектара і сумежных галін. Тым не менш яшчэ ў пачатку 1980-х, задоўга да перабудовы, вытворчасць паступова пачалі разварочваць у бок тавараў масавага спажывання. Але выпускаць якасныя каструлі, міксеры, магнітафоны, адзенне і абутак аказалася не менш, а ў нейкіх пытаннях і больш складанай задачай, чым вырабляць касмічныя караблі, міжкантынентальныя ракеты і радыёлакацыйныя станцыі далёкага выяўлення. У мемуарах высокіх службовых асоб гэтыя пакуты апісаны даволі яскрава. На жаль, палітычныя падзеі апярэдзілі эканамічныя рэформы — дзесьці памылковыя, дзесьці — разумныя і дарэчныя, нават паспяховыя.
Але ёсць і іншы факт: у савецкай прамысловасці канкурэнтаздольныя спажывецкія тавары, прама скажам, не вельмі добра ўдавалася вырабляць. Былі свае тэхналагічныя, арганізацыйныя і іншыя складанасці і вузкія месцы. Аднак адным з фактараў, як мне бачыцца, з’яўлялася закрытая па сваёй сутнасці мадэль эканомікі. Імпарт паступаў у краіну ў вельмі дазіраваных маштабах. Дарэчы, не столькі ў сілу абароны сваіх вытворцаў, колькі з прычыны банальнага недахопу валюты. Зноў жа, у сілу нізкага экспарту і яго абмежаванняў з-за арыентацыі на ўнутраны рынак. У выніку нашы прамыслоўцы ўмелі шмат, але не ўмелі канкурыраваць. І, самае галоўнае, адпавядаць спажывецкім чаканням. Гэта — вельмі важная кампетэнцыя, якая ў канчатковым выніку трансфармуецца ў новыя рэцэптуры, тэхналогіі, разнастайныя інавацыі — ад вытворчых да арганізацыйных.
І, як толькі прыадкрылі граніцы, мацёрыя замежныя вытворцы літаральна знеслі родныя фабрыкі і заводы з паліц магазінаў. Вядома, даць годны адказ нашым кампаніям не дазваляла і агульная эканамічная бязладзіца. Але, як ні парадаксальна, яны «паміралі» ў тыя гады, калі на постсавецкай прасторы быў татальны дэфіцыт.
Добра, пры Савецкім Саюзе можна ўсё растлумачыць нежыццяздольнасцю планавай эканомікі. Але на тыя ж граблі сацыялізму цяпер гучна наступілі і амерыканцы, і еўрапейцы. Іх тавары імкліва страчваюць канкурэнтаздольнасць. Зноў жа, у пэўны момант еўрапейскія кампаніі перасталі клапаціцца ў належнай ступені аб экспарце, шмат у чым канцэнтруючыся на ўласным ёмістым рынку Еўрапейскага Саюза. Балазе, ён увесь час пашыраўся і даваў магчымасці для збыту мацёрым (прынамсі, у мінулым) кампаніям з Заходняй Еўропы. У выніку спачатку азіяцкія аналагі пацяснілі на сусветным рынку еўрапейскія брэнды — у тым ліку і ў сегментах высокатэхналагічнай прадукцыі. У тым жа аўтапраме, якім у Еўропе так ганарыліся, спачатку яе абагнала Японія, а потым — Паўднёвая Карэя, цяпер ужо Кітай дыхае ўсім у спіну.
Вядома, адбіваецца і дарагая энергетыка ў ЕС, і складанае і заблытанае экалагічнае заканадаўства, і нятанная рабочая сіла, і высокі ўзровень падатковай нагрузкі. Але, як здаецца, усё гэта вытворныя аднаго эфекту: дзесяцігоддзямі Еўропа заўзята абараняла свой рынак: пошлінамі, квотамі, рознымі арыгінальнымі патрабаваннямі і стандартамі. А то і проста праз бюракратычную цяганіну — сертыфікат замежнай тэхніцы выдаюць пакутліва доўга, пакуль не пройдуць ключавыя тэндары. Так паступова і пераарыентавалі свае кампаніі на ўнутраны рынак. Цяпер высветлілася, што канкурыраваць без высокай ахоўнай сцяны яны не могуць. Страцілі дынаміку і пачуццё рынку.
Крыху па іншым трэку, але з аналагічным вынікам развівалася сітуацыя ў ЗША. Акрыленыя сваім першынством у свеце, амерыканцы ў пэўны момант не надта зважалі на прамысловасць, сканцэнтраваўшыся на экспарце паслуг. Будзем аб’ектыўныя: на гэтым шмат і адносна лёгка зараблялі. Аднак раптам аказалася, што на амерыканскія тавары падае попыт нават на ўнутраным рынку, не кажучы ўжо пра экспартныя. Тым больш што ў далёкім мінулым засталіся часы, калі Генры Форд заварожваў еўрапейскіх спажыўцоў. І цяпер Дональд Трамп літаральна праз калена ламае і краіну, і наладжаныя эканамічныя сувязі, каб неяк удыхнуць другое жыццё ў амерыканскі індустрыяльны сектар. Рэспубліканцу даводзіцца люта круціць над галавой двухручным мячом пошлін і абмежаванняў, літаральна прымушаючы асноўных эканамічных партнёраў купляць амерыканскае. Без пагроз і шантажу прадаць прадукцыю не атрымліваецца. А самі вытворцы, мяркуючы па ўсім, і не асабліва хочуць, і не могуць выходзіць на экспартныя прасторы. Таму Дональд Трамп іх літаральна сілком туды выштурхвае. У роднай ціхай затоцы рэальны сектар пачынае чэзнуць.
Таму, як бачыцца, экспарт павінен стаць прынцыповым вектарам развіцця беларускай прамысловасці. Па-першае, на знешніх рынках куецца рэальная канкурэнтаздольнасць. Па-другое, беларускі рынак не вельмі вялікі, і дынаміку змен спажывецкага попыту, з’яўленне новых ніш можна не заўсёды заўважыць. Яны больш яскрава праглядаюцца на вялікіх рынках. Таму шэраг нішавых прадуктаў спачатку можа адпрацоўвацца на чужых рынках, а потым ужо займаць сваё месца на родных прылаўках. Зрэшты, справядлівы і рух у зваротным напрамку. Экспарт, у тым ліку і ўнутраны рынак зберажэ: яго цяжэй асвойваць замежным кампаніям. Па-трэцяе, погляд на галіну па ўсёй шырыні экспартных паставак немінуча прыводзіць да назапашвання кампетэнцый. Таму экспарт — гэта больш, чым бізнес-працэс, гэта інструмент развіцця.
Інтэлект Штучны
