Калі фізічныя практыкаванні сапраўды ўплываюць на цела: яны дапамагаюць павышаць сілу, спрыт і вынослівасць, — то з галаваломкамі ўсё не так адназначна. Некаторыя спецыялісты запэўніваюць, што яны развіваюць гнуткасць мыслення, а іншыя абвяргаюць такія заявы. Ці сапраўды галаваломкі дапамагаюць трэніраваць мозг, якія менавіта рэбусы сапраўды працуюць, а якія — не, і што трэба рабіць для падтрымання мозгу ў тонусе — чытайце ў гэтым матэрыяле. Дарэчы, днямі адзначаўся Сусветны дзень галаваломкі.

Паварушым мазгамі

У сетцы можна знайсці мноства дадаткаў з галаваломкамі, якія закліканы ўсяляк развіваць наш мозг: трэніраваць увагу, памяць, хуткасць рэакцыі. Некаторыя з іх або распрацаваны нейрабіёлагамі, або іх эфектыўнасць пацверджана вучонымі. 

Напрыклад, на сайце NeuroNation адзначаецца, што праз 21 трэніроўку колькасць выкліканых з памяццю праблем у быце, такіх як забытыя сустрэчы, недастатковая канцэнтрацыя на работу і нерашучасць у прыняцці важных рашэнняў, значна скарачаецца. Але ці так гэта на самой справе, або распрацоўшчыкі проста ўжываюць маркетынгавы ход для прасоўвання сваіх матэрыялаў і кантэнту?

На жаль, дакладнага адказу на гэтае пытанне няма.



 У кастрычніку 2014 года Стэнфардскі цэнтр па даўгалецці і Інстытут Макса Планка па чалавечым развіцці апублікавалі адкрыты ліст, падпісаны міжнароднай групай з больш як 70 псіхолагаў і неўролагаў. Ён аспрэчвае заяву аб тым, што курсы і гульні для развіцця мозгу прадстаўляюць навукова абгрунтаваны сродак супраць зніжэння кагнітыўных здольнасцяў. У адказ на гэты ліст з’явілася іншае пісьмо, у якім 133 вучоныя сцвярджалі прама супрацьлеглае.

Далейшыя даследаванні ўстанавілі: такая супярэчнасць тлумачыцца рознымі патрабаваннямі ў праверцы эфектыўнасці гэтых практыкаванняў. Тым не менш спрэчкі аб карысці галаваломак не змаўкаюць да гэтага часу.

Довады «за»

Як лічыць дэкан факультэта «Экстрэмальная псіхалогія» Маскоўскага дзяржаўнага псіхолага-педагагічнага ўніверсітэта (МДППУ) Дзмітрый Дэулін, карысць ад галаваломак залежыць ад тыпу задачы.

 «Можна сказаць, што лагічныя галаваломкі і крыжаванкі накіраваны на фарміраванне абстрактнага, крытычнага і нестандартнага мыслення, пашырэння слоўнікавага запасу, развіццё інтэлекту. Пазлы спрыяюць развіццю вобразнага (прасторавага) мыслення, каардынацыі рухаў, трэніроўкі глядзельнай памяці. Загадкі і вербальныя гульні абумоўліваюць развіццё мнемічных працэсаў, трэніруюць нестандартнае мысленне, развіваюць творчае ўяўленне. Прасторавыя галаваломкі і судоку развіваюць візуальна-прасторавае мысленне і здольнасць вырашаць нестандартныя праблемы», — растлумачыў Дэулін.

Псіхолаг упэўнены: галаваломкі могуць быць карыснымі, калі чалавек сутыкаецца з пазаштатнай сітуацыяй, дзе патрабуецца нетрывіяльны падыход.

Чалавек, які пастаянна практыкуе свой мозг, зможа хутка вырашыць нестандартную задачу або паглядзець на складаную жыццёвую сітуацыю з нечаканага боку. Гэта своеасаблівая трэніроўка кемлівасці.

 «Галаваломкі дапамагаюць не толькі абстрагіравацца ад штодзённага жыцця, але і неабходныя ў фарміраванні новых нейронавых сувязяў, што вельмі важна для кагнітыўнага здароўя. Нельга іх падзяліць так выразна на карысныя і некарысныя. Для чалавека, чый мозг першапачаткова не вельмі „гнуткі“, важныя нават простыя задачы, так як гэта першы крок да больш складаных», — растлумачыла эксперт сацыяльнага праекта Дэменцыя.net, урач-псіхіятр Марыя Штань.

Як тлумачыць урач, гэта звязана з тым, што ўзровень кагнітыўнага рэзерву ў кожнага чалавека свой.

«Калі звыклыя „сцежкі“ мыслення слабеюць, мозг пускае ў ход абыходныя шляхі — як раз тыя, што паспелі сфармавацца падчас заняткаў галаваломкамі. Іншымі словамі, калі атрафічны працэс закранае ключавыя нейронавыя сувязі, якія выкарыстоўваюцца чалавекам у паўсядзённым жыцці, ён можа звярнуцца да альтэрнатыўных шляхоў рашэння задач, якія фарміруюцца падчас рашэння інтэлектуальных галаваломак», — падкрэслівае ўрач-псіхіятр.

Довады «супраць»

Галаваломкі самі па сабе не могуць прынесці карысці чалавеку, асабліва, калі рашэнне даецца лёгка, лічыць прафесар кафедры індывідуальнай і групавой псіхатэрапіі факультэта «Кансультатыўная і клінічная псіхалогія» МДППУ Віктар Зарэцкі.

«Сапраўды, калі ўдумацца, што толку ад таго, што чалавек, прамучыўшыся цэлую гадзіну, разблытаў два кавалкі дроту ці здолеў скласці з незвычайнай формы драўляных фігурак кубік? Рызыкну выказаць трэці пункт гледжання: карысць ці шкоду прыносяць не самі галаваломкі, а той працэс, які адбываецца пры пошуку рашэння», — расказаў прафесар.

 Зарэцкі падкрэслівае, што працэс рашэння галаваломкі эфектыўны пры выкананні адной умовы.

«Такой умовай з’яўляецца рэфлексія працэсу, які спачатку прыводзіць да цяжкасці, да перажывання безвыходнасці, тупіка, а потым выводзіць са складанага становішча. У працэсе рэфлексіі чалавек усведамляе тое, як ён дзейнічае, устанаўлівае адносіны паміж спосабам сваіх дзеянняў і тым негатыўным вынікам, да якога ён прыводзіць. Рэфлексуючы свой спосаб, ён можа свядома яго мяняць, „авалодваць“ ім, і гэта спрыяе развіццю мыслення і самой рэфлексіі. Калі спосаб знойдзены, то ў працэсе рэфлексіі ён замацоўваецца як паспяховы вопыт пераадолення цяжкасці. Такім чынам, рэфлексія садзейнічае развіццю і мыслення, і асобы ў цэлым, робячы працэс вырашэння галаваломак не проста цікавым, але і карысным для чалавека. А без рэфлексіі — гэта пустая трата часу», — адзначыў спецыяліст.

 Галаваломкі можна выкарыстоўваць для некаторай падтрымкі базавай кагнітыўнай стымуляцыі, але на перспектыву сродкам прафілактыкі кагнітыўных расстройстваў гэта не з’яўляецца, упэўнены герыятр Кірыл Прашчаеў.

«У цэлым, любая кагнітыўная стымуляцыя карысная для мозгу. Гэта як трэніроўка мышцаў, якая выклікае станоўчыя змены. У прыватнасці, актывуе нейрамедыятарную актыўнасць. Але эфект ад такой „зарадкі“ кароткатэрміновы. Справа ў тым, што ёсць стымуляцыя тут і зараз, а ёсць стварэнне кагнітыўнага рэзерву. Галаваломкі не адносяцца да гэтай вобласці. А кагнітыўны рэзерв ствараецца ведамі, уменнямі, навыкамі, якія чалавек у далейшым сваім жыцці прымяняе з практычнага пункту гледжання. Галаваломку нідзе не прыменіш у звычайным жыцці. Іншае пытанне, што галаваломкі ў людзей з кагнітыўнымі праблемамі на пачатковым этапе могуць служыць сродкам рэабілітацыі, як сродак кагнітыўнай стымуляцыі. Тут яны таксама могуць знаходзіць сваё ўжыванне», — растлумачыў эксперт.

 Такім чынам, нельга спадзявацца толькі на галаваломкі, лічыць ён. Іх варта разглядаць як дадатак, а для стварэння сапраўднага «запасу трываласці» мозгу неабходна асвойваць новыя складаныя практычныя навыкі.

А можа, праўда пасярэдзіне?

Псіхолаг, дацэнт, намеснік дырэктара Інстытута клінічнай псіхалогіі і сацыяльнай работы Пірагоўскага Універсітэта Марыя Казаран упэўнена: карысць галаваломак для трэніроўкі мозгу напрамую залежыць ад частаты іх вырашэння і тыпу вырашаемых задач.

Не ўсе галаваломкі аднолькава эфектыўныя. Таму ўмоўна можна выдзеліць карысныя і тыя, якія практычна не нічога не даюць.

У якасці асноўнага крытэра выступае крытэр «комплекснай нагрузкі на мозг». Такую нагрузку даюць лагічныя, матэматычныя і прасторавыя галаваломкі (напрыклад, судоку, шахматы, кубік Рубіка, танграм, рэбусы), а таксама галаваломкі на нестандартнасць і гнуткасць мыслення ў фармаце задач на латэральнае мысленне, дзе неабходна творчае вырашэнне пастаўленых пытанняў«, — расказвае Марыя Казаран.

 Да бескарысных галаваломак, паводле яе слоў, адносяцца задачы з аднатыпным шаблонным рашэннем (напрыклад, простыя крыжаванкі), адсутнасць у заданнях прагрэсуючай (узрастаючай) складанасці (напрыклад, пасьянсы, некаторыя гульні на тэлефоне), немагчымасць выкарыстання навыкаў рашэння ў жыцці або шматразовае рашэнне адных і тых жа задач (напрыклад, рэгулярная зборка). Гэтыя галаваломкі з’яўляюцца простым спосабам правесці час, але іх эфектыўнасць сумнеўная.

«Такім чынам, рэгулярнае рашэнне складаных разнастайных задач спрыяе запаволенню ўзроставага зніжэння кагнітыўных здольнасцяў, прафілактыцы рызыкі дэменцыі і хваробы Альцгеймера, але яны павінны быць рэгулярнымі, разнастайнымі, нарастальнай складанасці і дапаўняцца іншымі відамі разумовай актыўнасці (напрыклад, чытаннем ці вывучэннем моў). Калі ж галаваломка занадта простая ці аднастайная, яна абмяжоўваецца трэніроўкай канкрэтнага навыку, але не ўсёй кагнітыўнай сферы ў цэлым. 

Таксама важна пазбягаць разумовай стомленасці ў працэсе рашэння або эпізадычнага нерэгулярнага разгадвання галаваломак, што таксама зніжае эфектыўнасць практыкаванняў. Пры выкананні гэтых правілаў галаваломкі могуць стаць эфектыўным і займальным спосабам падтрымкі і развіцця разумовых здольнасцяў», — заключыла спецыяліст.