Безумоўна, у мілітарызацыі ёсць свае бенефіцыяры. На самай справе іх нямала, і ў многіх дзяржавах у вытворцаў зброі, тавараў двайнога прызначэння і пастаўшчыкоў абаронных ведамстваў ёсць сур’ёзнае лобі ў палітычных колах. Таму свае камерцыйныя інтарэсы часта падаюцца ў якасці нябачаных нацыянальных дасягненняў. У тым ліку і з пункту гледжання развіцця нацыянальнай эканомікі. Сёння ястрабам ад бізнесу актыўна падпявае і істэблішмент.

Будзем называць рэчы сваімі імёнамі: сусветная эканоміка знаходзіцца ў сістэмным крызісе. На самай справе ён не прыйшоў нечакана. Відавочныя праблемы праглядаліся яшчэ ў 2000-х. Усё скончылася сусветным фінансавым, а потым і эканамічным крызісам. Фармальна з ім паспяхова справіліся. Насамрэч — толькі рэтушавалі. А кажучы прасцей — залілі грашыма. Пандэмія не столькі стварыла, колькі ўзмацніла супярэчнасці. І крызіс, звязаны з каранавірусам, зноў пахавалі пад грудай нічым не забяспечаных эмісійных фінансавых сродкаў, якія шчодра выдзяляліся направа і налева ў большасці дзяржаў.

Фактычна заходнія эканомікі жылі добрыя паўтара дзесяцігоддзі з таннымі грашыма. Ці ўвогуле бясплатнымі. Па розных ацэнках, у заходнім капіталістычным сектары ўжо каля 20 % фірмаў (у тым ліку і дастаткова буйных кампаній) з’яўляюцца зомбі. Яны працуюць, нешта вырабляюць, іх акцыі каціруюцца на біржы... Але, па сутнасці, сродкаў ім хапае толькі на абслугоўванне доўгу. І тое выключна пры ўмове звышнізкай стаўкі. Як толькі даступнасць сродкаў і іх кошт стануць больш жорсткімі, гэтыя кампаніі немінуча чакае банкруцтва. З усімі сумнымі наступствамі: падзеннем фондавага рынку, няўстойлівасцю фінансавай сістэмы, скарачэннем і рабочых месцаў, і даходаў грамадзян. Гэтага дапусціць ніяк нельга, бо яно пагражае глыбокімі сацыяльнымі наступствамі і адпаведнымі электаральнымі высновамі. Таму праз канал дзяржаўных выдаткаў заходнія краіны цягнуць эканамічны воз, перманентна павялічваючы і бюджэтныя выдаткі, і дзяржаўны доўг.

Але любыя рэсурсы заканчваюцца. І многія заходнія дзяржавы падышлі ўжо ўшчыльную да верхняй мяжы запазычанняў. Не толькі зыходзячы з фармальнай, эканамічнай і матэматычнай логікі, але і ўласнага заканадаўства, якое не дазваляе ціснуць на эмісійную педаль да бясконцасці. 

А ўрэзаць выдаткі... Дональд Трамп з Іланам Маскам паспрабавалі. І нельга сказаць, каб у іх гэта атрымалася. Замарозіць рост дзярждоўгу ў Белага дома не хапіла не толькі палітычнай, але і эканамічнай сілы. Дакладней — разумення, якім чынам з сітуацыі, што склалася, выблытацца. Таму ін’екцыі ў эканоміку пачалі паступаць па іншых каналах — праз ваенныя заказы. Бюджэт Пентагона рэзка павялічыўся амаль у паўтара раза. Адпаведна, выраслі заказы. І, у прынцыпе, эканоміка атрымала тыя ж бясплатныя грошы.

Актыўна пачалі нарошчваць ваенныя бюджэты і еўрапейскія краіны, адначасова нагнятаючы псіхалагічную сітуацыю ў грамадстве, перабольшваючы пагрозы, якія існуюць, і яшчэ больш маляўніча распісваючы ўяўныя небяспекі. Бяспека — той тавар, які цудоўна прадаецца электарату, калі стварыць вобраз знешніх ворагаў, жорсткіх і бязлітасных. І тады крытыкаваць пашырэнне бюджэтных выдаткаў становіцца проста непрыстойна. Нават сабатажам папахвае.

Для абвастрэння міжнароднай абстаноўкі прычын больш як дастаткова — і лакальных, і фундаментальных. І адна з іх, наколькі разумею, цалкам эканамічная: мілітарызацыя эканомікі дазваляе яшчэ раз перазапусціць сістэму яе штучнага падтрымання, нічога прынцыпова не змяняючы. А на самай справе — кансервуючы праблемы і іх паглыбляючы. Значэнне ваеннага кейнсіянства, на мой погляд, у нейкай ступені пераацэнена. Так, вытворчасць зброі — вельмі выгадны бізнес, але ваенна-прамысловы комплекс не стварае такіх доўгіх мультыплікацыйных эфектаў, як высокатэхналагічныя сектары грамадзянскай эканомікі. Больш за тое, вялізныя ваенныя выдаткі спусташаюць бюджэт, а вытворчасць сродкаў забойства не вельмі і здольная выцягнуць усю эканоміку. Толькі ў пэўных вузкіх кірунках ствараецца дабрабыт. Аб’ём сусветнага гандлю ацэньваецца ў 34 трыльёны долараў, а зброі прадаецца штогод усяго крыху больш як на 100 мільярдаў. І гэта пры высокім росце названага рынку за апошнія пяць гадоў на фоне абвастрэння шматлікіх гарачых канфліктаў.

Самае цікавае, што еўрапейскія ўрады пад ваеннае фінансаванне падводзяць інфраструктурныя праекты: будаўніцтва дарог, мастоў. Безумоўна, такія збудаванні заўсёды маюць пэўнае абароннае значэнне. Аднак у цэлым адчуваецца жаданне накіраваць сродкі на грамадзянскія патрэбы пад выглядам абаронных, як і загрузіць магутнасці прадпрыемстваў ваеннымі заказамі. Іншымі словамі, пад добрапрыстойнай падставай падтрымаць эканоміку. І інструмент гэты нават вельмі зручны. Сфера бяспекі не цалкам празрыстая. Эфектыўнасць сродкаў, якія выкарыстоўваюцца, дастаткова складана пракантраляваць. І калі прамое субсідзіраванне тых ці іншых кірункаў можа выклікаць пытанні як у экспертаў, так і публічную дыскусію, то бюджэтныя ін’екцыі па лініі мілітарызацыі з’яўляюцца дастаткова закрытым пытаннем. Вось толькі такія меры не прыводзяць да якаснага эканамічнага росту. Рана ці позна і мілітарысцкі эмісійны імпульс заканчваецца. Па-добраму трэба было б займацца рэформамі і трансфармацыяй эканамічнай сістэмы, але на гэта няма палітычнай волі. Прасцей сёння раздзімаць агонь мілітарызму, забяспечваючы нейкае падабенства росту ў моманце, не асабліва клапоцячыся пра дзень заўтрашні. І атрымліваецца, што свет змяніўся, а заходняя эканамічная мадэль застаецца ранейшай. А самае сумнае, што раздуць ваенныя бюджэты проста, але вельмі складана іх потым згарнуць. Канверсія — вельмі пакутлівы працэс, які ў свой час прайшлі і СССР, і ЗША, у пэўнай ступені і Еўропа. Але яна зноў наступае на тыя ж граблі.

Уладзімір ВАЛЧКОЎ