Ва ўстойлівай эканоміцы неабходны кампраміс паміж спажываннем і інвеставаннем. Відавочна, канчатковая мэта любой эканомікі — генерыраванне тавараў і паслуг на карысць грамадзян. З іншага боку, каб гэтыя матэрыяльныя і іншыя каштоўнасці генерыраваць, неабходны інвестыцыі ў навуковыя і тэхналагічныя распрацоўкі, абсталяванне, а таксама інфраструктуру — энергетыку, дарогі, сувязь... Без вытворчых магутнасцяў немагчыма забяспечыць стабільны выпуск запатрабаванай прадукцыі. І для ўнутранага рынку, і на экспарт. З пункту гледжання спажывання беларуская эканоміка дасягнула пэўных поспехаў. Цяпер прыйшоў час, каб падцягнуць інвеставанне, каб падмацаваць індустрыяльнымі фондамі і інфраструктурнымі актывамі спажывецкі попыт.
Дабрабыт грамадзян — ключавая мэта, прапісаная ва ўсіх сістэмных і стратэгічных дакументах. Але дабрабыт — вельмі ёмістае паняцце. І ён не абмяжоўваецца колькасцю тавараў і іншых матэрыяльных выгод, якія даступныя на нашы даходы.
Беларусь упэўнена трымаецца ў катэгорыі дзяржаў з добрым узроўнем дабрабыту. Пры ўсёй справядлівасці тэзіса, што шмат грошай не бывае, пакупніцкая здольнасць беларускай сярэдняй зарплаты вельмі годная. Забяспечанасць жыллём складае звыш 30 квадратных метраў на аднаго беларуса. Гэта амаль на ўзроўні Вялікабрытаніі (35 квадратных метраў), вышэй, чым у Польшчы (27 «квадратаў»), супастаўна з Італіяй (31 квадратны метр).
Можна сцвярджаць, што па спажыванні мы выйшлі на досыць прымальны ўзровень. Пра гэта сведчаць і забяспечанасць аўтамабілямі, бытавой тэхнікай, электронікай і продажамі спажывецкіх тавараў: і харчовых, і працяглага карыстання. Гісторыя некаторых дзяржаў даказвае, што попыт можна стымуляваць практычна да бясконцасці. І ён сапраўды будзе ў той ці іншай ступені стымуляваць і вытворчасць, і ролю макрапаказчыкаў, асабліва ў каротка- і сярэднетэрміновым перыядах. Але эканоміка спажывання тоіць у сабе і шмат непрыемных нюансаў. І яны, як падводная частка айсберга, цяпер усплываюць на паверхню, з чым у рознай ступені сутыкнуліся і Францыя, і Германія, і ЗША. Шматлікія і разнастайныя механізмы стымулявання попыту ў нейкі момант забяспечылі ім рост. Але потым эканомікі гэтых дзяржаў уткнуліся ў некалькі непрыемных сістэмных праблем.
Па-першае, як ні песці спажыўца, але на шэраг тавараў попыт аказваецца канчатковы з-за чыста фізіялагічных абмежаванняў пакупніка. Мяса, масла, садавіны і нават далікатэсаў нельга з’ядаць перманентна больш з года ў год — не вытрымае страўнікава-кішачны тракт. З прамысловымі таварамі справа ідзе некалькі прасцей. Той жа гардэроб можна павялічваць да вялікіх памераў, стымуляваць продаж павелічэннем тэмпу змены модных трэндаў і іншымі маркетынгавымі хітрыкамі. Але зніжэнне цыклу карыстання таварамі зніжае іх каштоўнасць для спажыўца, узровень задаволенасці ад валодання. Акрамя таго, прыводзіць да неэфектыўнага размеркавання рэсурсаў: рынак скочваецца ў свет аднаразовых рэчаў, якія фарміруюць велізарную колькасць адходаў, што ператвараюцца ў велізарную і дарагую праблему. Канечнасць матэрыяльнага спажывання пры стымуляванні попыту перакідвае фінансавыя патокі ў сферу паслуг. Празмерна раздзьмутая, яна адцягвае інвестыцыі з індустрыяльнага сектара, і тады ўжо ўзнікае праблема з ростам імпарту, з чым цяпер змагаецца Дональд Трамп з пераменным поспехам.
Па-другое, эканоміка канчатковага спажывання, як ні парадаксальна, забівае інфраструктуру. Дарогі, вадаправоды, масты, рэкрэацыйныя мерапрыемствы, сувязь і многае іншае з інвестыцыйнага пункту гледжання прайграюць, калі акцэнт зроблены на таварны попыт. Інфраструктура — вельмі дарагое задавальненне, доўга акупляецца і не валодае ярка выяўленым камерцыйным эфектам. Вонкава багатыя Германія і ЗША ўсё мацней пакутуюць ад дэградацыі інфраструктуры. Да 40 % хатніх гаспадарак у Брытаніі і ЗША абслугоўваюцца водаправоднымі сістэмамі, у якіх ёсць свінцовыя трубы! Іх актыўна выкарыстоўвалі з Старажытнага Рыма да ХХ стагоддзя, бо яны трывалыя і пластычныя. Аднак да канца мінулага стагоддзя іх забаранілі, прынамсі, у новым будаўніцтве. У старых гарадах сістэмы з свінцу ўсё ж засталіся. Быццам бы, іх лагічна замяніць. Але для гэтага патрабуюцца велізарныя намаганні і астранамічныя бюджэты. А іх у казне няма з-за таго, што рэсурсы трацяцца на стымуляванне спажывання. У тым ліку і за кошт нарошчвання дзярждоўгу. У выніку ў той жа Германіі ўжо шмат пытанняў да чыгуначнага транспарту. Калі ён спазняецца — паўбяды. Але тыя ж швейцарцы ўжо пачынаюць не пускаць на сваю тэрыторыю нямецкія цягнікі, сумняваючыся ў іх бяспецы. Такіх інфраструктурных слабых месцаў назапасілася катастрафічна шмат, і яны пачынаюць выстрэльваць. Дабрабыт грамадзян знаходзіцца на высокім узроўні, але камфорт жыцця пры гэтым можа вельмі хутка зніжацца.
Па-трэцяе, пераразмеркаванне фінансавых патокаў у бок паслуг зніжае тэхнічны і тэхналагічны патэнцыял. Да сярэдзіны мінулага стагоддзя нямецкая — была мовай высокай навукі. А сёння ФРГ прамаргала чарговы этап тэхналагічнай трансфармацыі. Так, карпарацыі яшчэ моцныя ў традыцыйным машынабудаванні. Але з ІT, электратранспартам, беспілотнымі сістэмамі і шэрагам іншых перспектыўных кірункаў у іх вялікія складанасці. Несумненна, еўрапейская эканоміка яшчэ застаецца тэхналагічна моцнай і развітой. Але па перспектыўных вектарах яна прайграе і Кітаю, і ЗША. Для выраўноўвання пазіцый неабходны інвестыцыйны імпульс, аднак фінансы звязаны падтрыманнем попыту.
Спажывецкая эканоміка выглядае вельмі прывабна з пункту гледжання чыстага папулізму, але тоіць у сабе шэраг небяспечных пастак. І каб іх абыйсці, неабходна актывізаваць у першую чаргу інвестыцыйны вектар. Зноў жа, у навукова-абгрунтаваных і разумных межах балансу. Празмернае інвеставанне таксама не прыводзіць да нечага добрага. Савецкая сістэма гаспадарання велізарныя сродкі ўкідвала ў цяжкую прамысловасць, а вось аграрны сектар адчуваў хранічны дэфіцыт фондаў, што ў выніку не самым лепшым чынам адбілася і на эфектыўнасці галіны, і на забеспячэнні спажывецкага рынку. Падрабязнасці можна прачытаць у мемуарах кіраўнікоў той эпохі.
Павышэнне плацежаздольнага попыту з’яўлялася адным з прыярытэтаў беларускай эканамічнай палітыкі некалькі пяцігодак. Быў неабходны аднаўленчы рост дабрабыту грамадзян пасля драматычных 90-х і няпростых 2000-х, але ў бягучай пяцігодцы неабходны больш актыўны інвестыцыйны цыкл, у тым ліку за кошт стымулявання ашчаднай эканамічнай мадэлі грамадзян. Пры знешняй прастаце і лагічнасці — не самая простая задача, бо людзей неабходна пераарыентаваць на доўгія асабістыя фінансавыя стратэгіі, для чаго неабходны не толькі стымулы, але і глыбокае інфармацыйнае суправаджэнне, стварэнне экасістэмы і развіцця і інвеставанне.
Аляксей Клімаў
