Гарады знікаюць у пясках

Уалата — невялікі горад на паўднёвым усходзе Маўрытаніі (краіна на захадзе Афрыкі). У мінулым населены пункт лічыўся важным гандлёвым пунктам і цэнтрам ісламскай асветы, а цяпер мае статус помніка Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА нараўне з трыма іншымі старажытнымі ўмацаванымі гарадамі, або ксарамі. Унутры Уалаты можна знайсці размаляваныя дзверы з акацыі, упрыгожаныя традыцыйным арнаментам, і сямейныя бібліятэкі з манускрыптамі, якія захоўваюць веды, што перадаваліся з пакалення ў пакаленне. Некаторыя рукапісы датуюцца XIV стагоддзем.

Цяпер горад пакутуе ад экстрэмальных умоў надвор’я і знаходзіцца на мяжы знікнення. Нядаўні сезон асабліва магутных дажджоў разбурыў мноства гарадскіх будынкаў. Дамы маюць патрэбу ў сур’ёзным рамонце, але рамантаваць іх няма каму — больш за 60 працэнтаў гараджан пакінулі сваё жыллё і адправіліся на пошукі работы ў іншыя месцы.

Жыхары Уалаты, якія пакуль засталіся, лічаць самай вялікай праблемай горада апустыньванне — крайнюю форму дэградацыі зямель, выкліканую антрапагенным змяненнем клімату і дзейнасцю чалавека, якая негатыўна ўплывае на мясцовыя тэрыторыі. У мінулым у пустыні расло значна больш зеляніны, аднак у 1970-х гадах адбылося моцнае апустыньванне, якое справакавала з’яўленне пяшчаных дзюнаў.

«Да 1980-х гадоў мячэць Уалаты была так глыбока пахаваная ў пясках, што людзям даводзілася маліцца на даху мячэці, а не ўнутры яе», — расказаўў выкладчык геаграфіі з Універсітэта Нуакшота Бехір Барык.

Апустыньванне прагрэсуе па ўсім свеце па меры павелічэння глабальнай тэмпературы і анамалій надвор’я. З-за спякоты вада пачынае выпарацца хутчэй, што прыводзіць да страты вільгаці глебай і гібелі расліннасці. Сітуацыю пагаршаюць працяглыя засухі і, надварот, занадта моцныя дажджы, якія змываюць верхні ўрадлівы пласт глебы замест таго, каб увільгатняць яго. У выніку раней урадлівыя землі ператвараюцца ў бясплодную пустыню, якая ставіць пад пагрозу харчовую бяспеку насельніцтва, біяразнастайнасць і эканоміку.

«Цяпер я хаджу па пяску там, дзе ў маім дзяцінстве былі дахі дамоў», расказвае Эль Вялі, жыхар горада Шынгеці.

З гэтым згубным працэсам сутыкаецца не толькі Уалата. Пустыня можа паглынуць і іншы аб’ект Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА — маўрытанскі ксар Шынгеці, а таксама старажытны горад Тамбукту ў Малі. Увесь Сахель — рэгіён, у склад якога ўваходзіць Маўрытанія і яшчэ 11 афрыканскіх краін з агульным насельніцтвам больш за 100 мільёнаў чалавек, — пакутуе ад апустыньвання. Да яго таксама схільныя афрыканскія рэгіёны Кару, Самалі і Эфіопія.

З кожным годам Сахара павялічваецца на 48 кіламетраў. Даследаванні паказваюць, што каля 65 працэнтаў урадлівай глебы Афрыкі ўжо дэградавала. На апустыньванне прыйшлося 45 працэнтаў ад гэтай тэрыторыі, а астатнія 55 працэнтаў знаходзяцца ў зоне рызыкі далейшай дэградацыі. У выніку страты ўрадлівых земляў павялічваюцца выдаткі на імпартныя прадукты харчавання, а мясцовыя фермеры непазбежна губляюць прыбытак. «У нас больш няма дрэў, перастала расці трава. З кожным годам даводзіцца сыходзіць усё далей, каб знайсці пашу для жывёлы», — расказаўў пастух з Сенегала Халід Бадарам.

Больш за 60 працэнтаў насельніцтва Афрыкі зараз пражываюць на засушлівых, напаўзасушлівых, сухіх субгумідных або гіперзасушлівых тэрыторыях. Жыхарам гэтых раёнаў вельмі цяжка знайсці працу і звесці канцы з канцамі, бо пастаянныя засухі перашкаджаюць сельскай гаспадарцы, ад якой залежыць эканоміка мацерыка: жывёлы масава гінуць з-за спякоты, пасевы — таксама. У рэшце рэшт умовы змушаюць людзей пакідаць свае гарады, імкліва скарачаючы іх папуляцыю.

Жыхары рэгіёнаў Цэнтральнай Азіі і Паўднёвай Амерыкі таксама вымушаны з’язджаць з родных мясцін з-за апустыньвання.

Праблема апустыньвання становіцца ўсё вастрэйшай, але разам з тым з’яўляюцца ініцыятывы, якія закліканы з ёй змагацца. Так, у 2007 годзе ў Сахелі стартаваў праект «Зялёная сцяна», мэтай якога стала высадзіць восем тысяч кіламетраў раслін уздоўж усёй тэрыторыі Афрыкі, каб павялічыць плошчу ворных земляў на мяжы з Сахарай. Аўтары ініцыятывы разлічваюць, што расліннасць дапаможа стварыць працоўныя месцы, павялічыць харчовую бяспеку і вярнуць жыхароў. Гэтая ініцыятыва — адна з многіх. І хоць праекту ўдалося дасягнуць значнага прагрэсу, недахоп фінансавання і граматнага кіравання моцна абмяжоўваюць эфектыўнасць падобных праграм, у той час як глабальнае пацяпленне, а разам з ім і дэградацыя земляў, не спыняюцца ні на секунду.

Акіян захоплівае сушу

Пакуль адны гарады гінуць з-за засухі, іншыя хаваюцца пад вадой. Многія афрыканскія населеныя пункты размешчаны на ўзбярэжжы: у Нігерыі каля вады жыве больш за 22 працэнты насельніцтва, у Сенегале — больш за 66 працэнтаў. Эканоміка і харчаванне многіх краін на мацерыку залежаць менавіта ад прыбярэжных гарадоў, дзе знаходзяцца важныя прадпрыемствы і здабываюцца морапрадукты. Усім гэтым гарадам пагражае небяспека з-за яшчэ аднаго наступства глабальнага пацяплення — узрастаючага ўзроўню акіяна.

Узровень вады ў акіяне павялічваецца ўслед за глабальнай тэмпературай па дзвюх прычынах: раставанне леднікоў і пашырэнне вады з-за награвання.

За апошнія дзесяцігоддзі страты леднікоў павялічыліся ў пяць разоў, а акіян стаў цяплейшым, чым калі-небудзь. Штогод узровень вады расце на 3,2 міліметра. З 1900 года ён узняўся прыкладна на 21 сантыметр, пры гэтым за апошнія 25 гадоў рост склаў 7,5 сантыметра. Падлікі Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных з’яў ЗША (NOAA) мяркуюць, што нават пры нізкім узроўні выкідаў парніковых газаў да 2100 года ўзровень мора можа павялічыцца на 30 сантыметраў ад значэння 2000 года. За 2024 год узровень вады павысіўся амаль на адзін сантыметр — гэта аказалася значна больш за тое, на што разлічвалі вучоныя.

У лік гарадоў, якія неўзабаве могуць схавацца пад вадой, уваходзіць пабудаваны на скрыжаванні водных шляхоў Лагас — эканамічны цэнтр Нігерыі, самы густанаселены горад Афрыкі, у якім пражываюць больш за 13 мільёнаў чалавек. Лагас уяўляе сабой вузкі паўвостраў, які абмываецца Атлантычным акіянам на захадзе і ракой Сенегал на ўсходзе. Сёння нізка ляжачыя берагавыя лініі горада размываюцца, пагражаючы ў канчатковым выніку знішчыць крытычна важную інфраструктуру і падарваць мясцовую эканоміку. Навукоўцы папярэджваюць, што ўздым узроўню акіяна яшчэ на адзін-тры метры можа аказаць катастрафічны ўплыў на жыццё гараджан. Даследаванні паказваюць, што ўжо да 2080 да 80 працэнтаў Лагаса апынецца пад пагрозай затаплення, а да 2100 горад можа схавацца пад вадой цалкам.

Калі глабальная тэмпература працягне расці ў цяперашнім тэмпе, мора паглыне велізарныя тэрыторыі сушы, выцесніўшы са звыклых месцаў пражывання цэлыя абшчыны.

Патануць можа і Александрыя, размешчаная на ўзбярэжжы Міжземнага мора ў Егіпце. Кожны год гістарычны горад ідзе пад ваду на тры міліметры. Працэс толькі паскараецца з-за дамбаў на рацэ Ніл, якія перашкаджаюць умацаванню глебы глеем, і бурэння газавых свідравін у прыбярэжнай зоне. У горшым выпадку ўжо да 2050 мора паглыне адну трэцюю дэльты Ніла, затапіўшы заходнія ўскраіны Александрыі.

Афрыканскія гарады асабліва ўразлівыя да змен клімату. Незалежна ад іх размяшчэння, яны часцей падвяргаюцца экстрэмальным пагодным умовам — у прыватнасці, паводкам і перыядам анамальнай спякоты. Развіццё гэтых населеных пунктаў па большай частцы ніхто не кантралюе — у 40 працэнтах выпадкаў гарады разрастаюцца за кошт ўшчыльнення або фарміравання бедных раёнаў. У выніку назіраецца недахоп устойлівай інфраструктуры, якая не гатова да сутыкнення з наступствамі глабальнага пацяплення.

Аднак і больш развітыя населеныя пункты могуць аказацца затопленымі самым бліжэйшым часам.

Так, Нью-Ёрк сыходзіць пад ваду ўдвая хутчэй, чым паднімаецца ўзровень сусветнага акіяна, і рызыкуе сутыкнуцца з разбуральным затапленнем раней за іншыя гарады, — такія дадзеныя прыводзіць Геалагічная служба ЗША. Мегаполіс топяць яго гіганцкія будынкі. Пад вагой хмарачосаў да 2050 года Нью-Йорк можа пайсці пад ваду на 20-75 сантыметраў. Акрамя таго, непакой выклікае стан гэтых хмарачосаў: працяглае ўздзеянне марской вады прыводзіць да паслаблення бетону ў падмурках, а таксама карозіі арматуры.

У сярэднім горад тоне з хуткасцю адзін-два міліметры за год, а ў некаторых раёнах прасяданне дасягае 4,5 міліметра штогод. Розніца звязана з некалькімі фактарамі: адпампоўкай грунтавых вод, паслабленнем грунту, вялікай колькасцю цяжкіх пабудоў. Хутчэй за ўсё тонуць самыя густанаселеныя раёны Нью-Ёрка: Квінс, Бруклін, Ніжні Манхэтэн. Вучоныя не выключаюць, што ў выніку мегаполіс цалкам сыдзе пад ваду, хоць і не могуць сказаць, калі гэта можа адбыцца.

Акрамя Нью-Ёрка, баяцца варта за будучыню амерыканскіх гарадоў Новы Арлеан, Бостан, Маямі, Х’юстан, Вірджынія Біч, Чарльстан і Атлантык-Сіці, якія таксама размешчаны на ўзбярэжжах. Падобная сітуацыя назіраецца ў Амстэрдаме, Нідэрланды; Джакарце, Інданезія; Хашымін, В’етнам; Венецыі, Італія; Бангкоку, Тайланд; Калькуце, Індыя; Нагоі, Японія і многіх іншых населеных пунктах па ўсім свеце. У Расіі ад павышэння ўзроўню сусветнага акіяна могуць пацярпець Санкт-Пецярбург, Сочы і Растоў-на-Доне.

Катастрофы становяцца ўсё больш частымі і небяспечнымі

Катаклізмы — яшчэ адзін фактар, які прымушае людзей масава міграваць, а населеныя пункты — знікаць з твару зямлі. Па дадзеных IDMC, толькі ў 2020 годзе 30,7 мільёна чалавек у 149 краінах свету былі вымушаныя пакінуць свае дамы з-за стыхійных бедстваў — штармоў, ураганаў і паводак. Кітай Філіпіны, Індыя і Бангладэш лідзіруюць па ўнутраных перамяшчэннях насельніцтва ў сувязі з прыроднымі анамаліямі — у гэтых дзяржавах зарэгістравана 18 мільёнаў перасяленцаў.

Прыкладам таго, як падобныя катаклізмы ўплываюць на жыццё цэлых населеных пунктаў, паслужыў ляднік Берч у Альпах. У маі 2025-га ён адкалоўся і выклікаў апоўзень, які практычна знішчыў вёску Блатэн у Швейцарыі. Яна была на 90 працэнтаў пахавана пад аскепкамі лёду, граззю і камянямі. Каля 300 мясцовых жыхароў былі вымушаны эвакуіравацца разам з хатняй жывёлай. Па словах уладаў, цяпер вёску давядзецца цалкам адбудоўваць нанова.

Да сходу ледавіка прывялі некалькі фактараў, у тым ліку ўплыў глабальнага пацяплення.

Вядучы навуковы супрацоўнік Фрайбургскага ўніверсітэта Томас Сакс лічыць, што ў бліжэйшыя гады можна чакаць падобных здарэнняў і ў іншых горных мясцовасцях, у тым ліку ў Фанскіх гарах і на Паміры, якія размешчаны на тэрыторыі Таджыкістана. «Гэта апошняя стадыя разлажэння леднікоў. Яны выграваюцца і проста саслізгваюць, таму што схіл, на якім яны знаходзяцца, круты», — растлумачыў вучоны. Ён падкрэсліў, што ў будучыні лавіны будуць сходзіць яшчэ часцей. Асаблівую небяспеку гэта ўяўляе для жыхароў Швейцарыі і Аўстрыі, многія з якіх жывуць у гарах.

На частату катастроф у горнай мясцовасці таксама ўплывае раставанне вечнай мерзлаты — грунтоў пад паверхняй планеты, тэмпература якіх застаецца роўнай нулю ці ніжэй за нуль градусаў Цэльсія ад двух і больш гадоў. На крыялітазон прыпадае каля 25 працэнтаў плошчы сушы нашай планеты. У выніку змены клімату мерзлата імкліва знікае. Адталы грунт становіцца мабільным, што прыводзіць да павелічэння частаты апоўзняў, сходу селяў і лавін у гарах. У Таджыкістане гэтыя з’явы здараюцца нярэдка ўжо зараз. Напрыклад, у маі 2024 года сель, які нечакана сышоў, разбурыў мноства жылых дамоў у Варзобскім раёне, пакінуўшы мясцовых жыхароў без даху над галавой.

Раставанне вечнай мерзлаты небяспечна і па іншай прычыне, прычым не толькі для горнай мясцовасці. Доўгі час прамерзлыя грунты лічыліся надзейнай тэрыторыяй для будаўніцтва, але зараз сітуацыя змянілася. Прагнозы паказваюць, што большая частка вечнай мерзлаты рызыкуе знікнуць у бліжэйшы час, а разам з раставаннем грунтоў і ўсе пабудовы, якія стаяць, на іх прыйдуць у непрыдатнасць. «Разлікі пры будаўніцтве не ўлічвалі будучых кліматычных змен. А калі мерзлата пад будынкамі растае, то апорная здольнасць падмуркаў падае», — растлумачыў старшы навуковы супрацоўнік лабараторыі геаэкалогіі Поўначы геаграфічнага факультэта МДУ Аляксей Маслакоў.

Небяспечней за ўсё раставанне вечнай мерзлаты для збудаванняў на паˊлях, а менавіта на такія пабудовы прыпадае 75 працэнтаў аб’ектаў у Расійскай Арктыцы, вялікая тэрыторыя якой (85 працэнтаў) знаходзіцца ў крыялітазоне. У Арктыцы пражывае 2,6 мільёна расіян — гэта жыхары Мурманскай, Архангельскай абласцей, Рэспублікі Комі і Карэліі, Якуціі, Чукоцкай, Ненецкай, Ямала-Ненецкай аўтаномнай акруг і Краснаярскага краю.

Кліматолагі папярэджваюць, што да сярэдзіны XXI стагоддзя ў небяспецы апынуцца да 70 працэнтаў жылых аб’ектаў, пабудаваных на мерзлаце, у Ямала-Ненецкай і Ханты-Мансійскай аўтаномнай акругах, Якуціі, на Чукотцы і ў Краснаярскім краі.

Паводле ацэнак ААН, да 2030 года ў свеце будзе адбывацца каля 560 стыхійных бедстваў штогод — замлетрасенні, штармы і іншыя прыродныя катастрофы, якія таксама здараюцца часцей з-за змены клімату.

Напрыклад, у красавіку 2025 года мэрыя Стамбула прызналася пасля моцнага замлетрасення, што горад панясе сур’ёзныя страты пры больш моцных падземных штуршках. Мясцовыя ўлады асцерагаюцца, што землятрус магнітудай 7,5 можа абрушыць не менш за 90 тысяч будынкаў, прымусіўшы 4,5 мільёна грамадзян пераехаць у часовае жыллё. Летась стыхія ўжо разбурыла некалькі будынкаў у Японіі, а сёлета — хмарачос у Тайландзе.

Гэтыя выпадкі — толькі прыклады катаклізмаў, якія прычынілі каласальныя страты гарадам па ўсім свеце ў апошні час. Калі колькасць і інтэнсіўнасць такіх катастроф прадоўжаць расці, як мяркуюць вучоныя, людзям стане больш складана заставацца ў населеных пунктах, размешчаных у зонах рызыкі. Страх за сваё жыццё і маёмасць прымусіць многіх людзей пакідаць звыклыя тэрыторыі для пошуку больш бяспечнага месца. У такім выпадку гарады, якія пакутуюць ад пастаянных разбурэнняў, у рэшце рэшт могуць цалкам апусцець або знікнуць з твару Зямлі пад націскам стыхіі.