Тут міжволі ўспомніш і сябе, і тату.

...Мне гадкі, можа, два ці тры. Лета. Сонца. Тата нясе мяне на адной руцэ, а на другой у яго нейкая чырвоная труба. Ён кажа, што гэта грамафон. Я не вымаўляю, каверкаю гэтае слова... Тата цалуе мяне і залівіста смяецца.

...А вось мы вяртаемся з вёскі Града ад бабулі з дзядулем. Я ўпершыню еду на цягніку, моцна тулячы да сябе прыгожую ляльку — падарунак таты. У акенцы ён паказвае мне бусла і сам выглядае вельмі вясёлым, бо нарэшце сабраў «да кучы» ўсю сваю сям’ю. У Віцебску нас чакае наш дом, кватэра, кветкі на клумбах, татавы гульні, апавяданні і казкі нанач. Мама кажа і выглядае вельмі шчаслівай, бо з фінскай вайны тата вярнуўся без ніводнай драпіны! Не тое што іншыя…

Пра іншых я не ведаю, але заўсёды рада, калі бацькі смяюцца ды мілуюцца.

Але ж гэта да пары, бо зноў я чую слова «вайна».

Праз многія дзесяцігоддзі ва ўсіх падрабязнасцях бачу той дзень і бачу яго так, быццам быў учора.

Тата з раніцы пайшоў на завод і вярнуўся ўжо з павесткай: на вакзал, да цягніка, які адпраўляўся на фронт, яму трэ было ісці ў той жа дзень.

Што тварылася ў нашай кватэры — словамі не перадаць! Мама хапалася за тату, абвісала на ім, трацячы прытомнасць. Ён «адліваў» яе, паіў вадой, хапаў на рукі то маленькую Зіначку, то мяне, то брата, усіх цалаваў і зноў кідаўся да мамы.

Потым мы пайшлі на вакзал. Тата нёс мяне на руках і ўвесь час супакойваў, казаў, што калі змог вярнуцца з фінскай вайны, дык абавязкова вернецца з гэтай; што Бог не пакіне сіротамі трох малых.

Каля цягніка было сапраўднае стоўпатварэнне: гул, гвалт, слёзы адчаю…

І раптам, усё заглушаючы, грымнула, пад самыя аблокі ўзнялася музыка — «Развітанне славянкі».

Пад гукі гэтага маршу ў падагнаныя вагоны садзіліся будучыя франтавікі.

Калі цягнік крануўся, жонкі, матулі, сёстры, каханыя, размахваючы сарванымі з галоў хусткамі, з плачам пабеглі следам.

...Мама з намі траімі апынулася ў так званых бежанцах, у маленькай вёсачцы Пальчыкі Сенненскага раёна. Жылі там па чатыры-пяць сем’яў у хаце. Ладзілі. Разам галадалі, хадзілі жабраваць. І гэта былі яшчэ кветачкі, бо потым пачаўся тыф: людзі выміралі сем’ямі. За вёску на падводах кожны дзень вывозілі новыя дамавіны — і вялікія, і маленькія.

У такой пахавалі нашу Зіначку, а маму неяк выхадзілі манашкі.

...Мы разам чакалі Перамогі. Нам, малым, дарослыя казалі, што нашы таты ўсё ж мацнейшыя за немцаў, што «загонюць» гэтых сабак у іхнюю Германію і будуць вяртацца дамоў — нідзе не дзенуцца…

І яны сапраўды вярталіся (яшчэ да Перамогі): убачыўшы чалавека ў вайсковай форме, мы, малыя, кідалі ўсе гульні, выбягалі на дарогу і глядзелі ў той бок, адкуль ішоў нечы тата…

Мой, наш з вайны не прыйшоў, не выканаў свайго абяцання.

Сярод прозвішчаў тых, каго прызываў Віцебскі гарваенкамат і хто дамоў не вярнуўся, ёсць яго прозвішча — Максім Іосіфавіч Гапееў. 

А дзе ён пахаваны, мы не ведалі і не ведаем: кветкі носім да чужых брацкіх магіл у спадзеве, што нехта, недзе пакладзе свой букет і на татаву.

Зоя НАВАЕНКА

г. Глыбокае