Ад анархіі да строгай дысцыпліны
— Беларусь стала першай у свеце краінай, якая афіцыйна ўвяла крыптабанкі ў дзяржаўную фінансавую сістэму. Гэта падзея знайшла адлюстраванне ў сусветных фінансавых СМІ, — распавёў у эфіры першы намеснік старшыні Праўлення Нацыянальнага банка Аляксандр Ягораў. — Зрэшты, гэта не першая для іх інфанагода. Наогул, наша краіна — адзін з сусветных піянераў у гэтай тэме. Яшчэ ў 2017 годзе выйшаў знакаміты Дэкрэт № 8 «Аб развіцці лічбавай эканомікі». Тады Прэзідэнт сваім валявым рашэннем задаў вектар, які дазволіў нам першымі вывесці крыптавалюты з шэрай зоны і даць ім легальны статус.
Сёння мы ідзём далей, ствараем паўнавартасныя банкі новага пакалення. Але што гэта такое? Чаму адны краіны баяцца гэтай тэхналогіі, а мы будуем для яе легальны мост? І як дзікія грошы ператварыліся ў празрыстую сістэму, дзе бачны кожны крок? Каб зразумець, чаму мы дазваляем гэта цяпер, трэба паглядзець, як змянялася сама тэхналогія. Гэта быў шлях ад поўнай анархіі да строгай дысцыпліны.
Першы этап — лічбавае падполле да 2013 года.
— У самым пачатку біткоін быў інструментам для тых, хто хацеў схавацца ад дзяржавы. Існавала такая пляцоўка — «Шаўковы шлях». Гэта быў велізарны чорны рынак у інтэрнэце, дзе гандлявалі ўсім забароненым, выкарыстоўваючы крыпту як адзіны спосаб аплаты. Адсюль і пайшоў міф, што крыптавалюта — грошы для хакераў і злачынцаў, — растлумачыў спікер.
Другі этап — залатая ліхаманка 2017 года. Чаму раптам пачаўся шалёны рост коштаў і ажыятаж?
— Крыпту пачалі называць лічбавым золатам. Гэта не проста прыгожае параўнанне, у эканоміцы ёсць паняцце цвёрдых грошай. Пра гэта вельмі даходліва напісана ў кнізе Сайфідзіна Амуса «Кароткая гісторыя грошай». Аўтар тлумачыць: звычайныя грошы, як долары ці еўра, дзяржава можа надрукаваць у любой колькасці, абясцэньваючы нашы з вамі назапашванні. А золата — не. Яго колькасць у прыродзе абмежавана. Дык вось, біткоін — гэта золата, якое нельга падрабіць і якога ніколі не будзе больш, чым 21 мільён адзінак. Гэты лічбавы дэфіцыт і выклікаў ліхаманку, — растлумачыў Аляксандр Ягораў. — Людзі зразумелі, што гэта спосаб захаваць свае зберажэнні ад інфляцыі. З’явіліся тысячы праектаў, якія збіралі грошы ў людзей і знікалі. У гэты момант Беларусь прыняла Дэкрэт № 8. Мы вырашылі: замест таго каб проста забараняць, трэба стварыць бяспечную прававую гавань, дзе тэхналогіі будуць абаронены законам, а капітал зможа расці ў празрыстых умовах.
Трэці этап — уваход сусветных гігантаў.
— Адбылося тое, у што многія не верылі. Дзяржава Сальвадор першай прызнала біткоін афіцыйнымі грашыма. А ў 2024 годзе ў ЗША дазволілі найбуйнейшым інвестфондам, такім як BlackRock, афіцыйна купляць крыпту для сваіх кліентаў, — растлумачыў першы намеснік старшыні Праўлення Нацбанка.
Якая наогул бывае крыпта?
— Калі вы адкрыеце спіс з тысяч манет, у вас закружыцца галава. Але на самай справе ўсё можна падзяліць на тры зразумелыя групы, выкарыстоўваючы простыя жыццёвыя прыклады, — уводзіць у курс справы Аляксандр Ягораў.
Біткоін — лічбавы антыкварыят ці залаты зліт:
— Уявіце старадаўнюю манету, якой у свеце ўсяго 100 штук. Вы не пойдзеце купляць на яе хлеб у краме. Гэта нязручна і дорага. Вы яе трымаеце ў сейфе, таму што ведаеце, з часам яна стане яшчэ даражэйшай. Бо такіх новых манет ніхто не выпусціць. Біткоін — гэта менавіта такі актыў. Яго купляюць, каб зберагчы і прымножыць.
Эфірыум або падобныя яму манеты — гэта лічбавы бензін.
— Уявіце, што ў вас ёсць складаны станок або камп’ютарная праграма, якая сама выконвае работу. Напрыклад, выдае страхоўку або правярае дагавор. Каб гэтая праграма завялася і працавала, у яе трэба заліць паліва. Эфірыум і ёсць такое паліва для разумных кантрактаў. Яго каштоўнасць не ў тым, каб проста ляжаць у кашальку, а ў тым, каб прымушаць працаваць складаныя механізмы ў інтэрнэце, — тлумачыць тэхналогію спікер.
Стэйблкоін — лічбавы чэк на рэальны долар.
— Уявіце, што вы зайшлі ў гардэроб і здалі куртку, а вам далі нумарок. Куртка — гэта рэальны долар у банку, а нумарок — гэта стэйблкоін. Сам нумарок нічога не варты, але вы ў любы момант можаце абмяняць яго на сваю куртку. Гэта крыпта, курс якой прыбіты да звычайнага долара. Яна патрэбная для таго, каб хутка пераводзіць грошы праз межы, не баючыся, што заўтра кошт упадзе ўдвая, — пракаментаваў механізм топ-менеджар Нацбанка.
Чаму ж тады многія краіны дагэтуль буксуюць?
Уся справа ў страху, які падсілкоўваецца гучнымі праваламі. За апошнія гады крыптасвет перажыў некалькі катастроф, якія сцерлі з твару зямлі дзясяткі мільярдаў долараў.
— Успомнім крах гіганта FTX. Гэта была адна з найбуйнейшых крыптабірж у свеце. Яе стваральніка называлі рок-зоркай фінансавага свету. Яму давяралі мільёны людзей. Але за прыгожай абгорткай хавалася пустата. Біржа таемна брала грошы сваіх кліентаў і ўкладвала іх у свае рызыкоўныя праекты. Калі людзі захацелі забраць свае сродкі, іх проста не аказалася. У выніку поўнае банкруцтва. Дзірка ў 8 мільярдаў долараў і тысячы падманутых людзей па ўсім свеце, — нагадаў Аляксандр Ягораў.
Далей — катастрофа Тэры.
— Быў такі праект, які абясцэніўся да нуля за тры дні праз памылку ў алгарытме. Уявіце: у пятніцу вы багаты чалавек, а ў панядзелак ваша зберажэнне не вартае нават паперы, на якой яны надрукаваныя, — растлумачыў спікер.
Чаму ж гэта адбылося?
— Таму што гэтыя кампаніі працавалі ў цені, без усялякага кантролю. Іх ніхто не правяраў, ці ёсць у іх рэальныя грошы на рахунках. Цэнтрабанкі глядзяць на гэта і баяцца запусціць такую міну ў сваю сістэму. Звычайны банк — гэта велізарная машына мінулага стагоддзя, і крыпта для яе — занадта хуткі і небяспечны механізм, — лічыць аўтар праграмы.
Беларусь, вывучыўшы гэтыя памылкі, пайшла іншым шляхам:
— Мы будуем новую дарогу побач са старой, дзе замест сумніўных кантор працуюць празрыстыя крыптабанкі пад строгім дзяржаўным наглядам. Крыптавалюта сёння — гэта не проста радкі кода ў камп’ютары, гэта гіганцкі рынак. Яго агульны кошт у пікавыя моманты перавышаў тры трыльёны долараў, — канстатаваў Аляксандр Ягораў і растлумачыў: — Каб вы разумелі маштаб, гэта больш, чым каштуюць усе найбуйнейшыя кампаніі некаторых еўрапейскіх краін, разам узятых. Маштаб настолькі вялікі, што нават у ЗША Трамп прымае законы аб тэхналагічным лідарстве, напрыклад, Genіus Act — акт аб падтрымцы талентаў. Сутнасць простая: краіны пачалі бойку за мазгі і капіталы ў сферы блокчэйна. Тыя, хто сёння не створыць зразумелыя правілы, заўтра апынуцца на абочыне прагрэсу.
Часта ў прыклад ставяць Швейцарыю і яе банк Sіgnum:
— Гэта, сапраўды, перадавая ўстанова, але важна разумець прынцыповую розніцу: у Швейцарыі ці ў ЗША крыптабанкі — гэта прыватныя ініцыятывы асобных банкаў, якія змаглі дамовіцца з рэгулятарам.
Эксперт падкрэслівае: у Беларусі ж ствараецца не проста банк, а паўнавартасная дзяржаўная сістэма:
— Указ № 19 («Аб крыптабанках і асобных пытаннях кантролю ў сферы лічбавых знакаў (токенаў)» ад 16 студзеня 2026 года. — «Зв.») — гэта не дазвол для адной кампаніі, а архітэктура ўсёй фінансавай галіны будучыні.
Якія рэальныя паслугі такая сістэма дасць эканоміцы?
Прыкладаў шмат. Намеснік старшыні Праўлення Нацбанка спыніўся на самых папулярных.
Крэдыт пад заклад крыпты.
— Уявіце сітуацыю: у вас ёсць біткоін, які расце ў цане. Вам патрэбныя грошы на рамонт або куплю тэхнікі, але прадаваць актыў цяпер нявыгадна. У крыптабанк вы перадаяце манеты ў якасці закладу. Банк выдае вам звычайныя рублі. Вы карыстаецеся грашыма, гасіце крэдыт, і банк вяртае вам вашу крыпту. Вы вырашылі свае задачы, захаваўшы інвестыцыі, — прыводзіць першы прыклад Аляксандр Ягораў.
А вось і другі — стэйкінг, або так званыя дэпазіты новага пакалення:
— Гэта сучасны аналаг банкаўскага ўкладу. Вы размяшчае свае лічбавыя актывы на рахунку банка для забеспячэння работы глабальных блокчэйн-сетак. За гэта банк налічвае вам ўзнагароджанне. Гэта празрысты і абсалютна легальны спосаб атрымліваць пасіўны прыбытак са сваіх назапашванняў пад абаронай дзяржаўнага рэгулятара.
І, нарэшце, трэці прыклад — крыптакарта:
— Самая доўгачаканая і зразумелая паслуга. Гэта звычайная банкаўская карта, прывязаная да вашага рахунку ў крыптабанку. Вы прыходзіце ў звычайны магазін, плаціце за прадукты. У момант аплаты банк імгненна канвертуе частку вашай крыпты ў беларускія рублі па бягучым курсе. Вы жывяце ў лічбавым свеце, не адчуваючы ніякіх тэхнічных складанасцяў.
Эксперт падкрэслівае: беларуская мадэль крыптабанка пабудавана так, каб выключыць рызыкі, якія загубілі замежныя пляцоўкі:
— Галоўны прынцып — празрыстасць. Сістэма заснавана на цвёрдым падзеле сфер адказнасці паміж двума найбуйнейшымі рэгулятарамі. Парк высокіх тэхналогій бярэ на сябе тэхналагічную экспертызу (спецыялісты правяраюць праграмны код, абароненасць платформаў і надзейнасць шыфравання). Нацыянальны банк ажыццяўляе класічны фінансавы кантроль, сочыць за рэзервамі, устойлівасцю банка і захаваннем нарматываў.
Аляксандр Ягораў акцэнтуе ўвагу на тым, што Указ № 19 укараняе строгія працэдуры верыфікацыі кліента:
— У адрозненне ад ананімных інтэрнэт-бірж, крыптабанк праводзіць фінансавы рэнтген кожнай аперацыі. Гэта гарантыя таго, што ў сістэму трапляюць толькі легальныя грошы. Кожны крок у блокчэйне запісваецца назаўжды, і падрабіць гэтую гісторыю немагчыма.
Ён пракаментаваў заявы асобных псеўдаэкспертаў пра тое, што нібыта крыптабанкі ствараюцца для ўтойвання патокаў:
— Але насамрэч усё наадварот. Тэхналогія блокчэйн у звязку з дзяржаўным рэгуляваннем забяспечвае такую празрыстасць, якая звычайным банкам і не снілася. Мы не ствараем інструменты для абыходу правіл. Мы ствараем самую сучасную сістэму іх захавання.
На думку эксперта, стварэнне крыптабанкаў ператварае Беларусь у магутны лічбавы магніт для сусветных інвестыцый. Легальная інфраструктура — гэта менавіта тое, чаго не хапае буйным міжнародным фондам. Калі ў краіне ёсць банк з ліцэнзіяй і абаронай правоў уласнасці, капітал пачынае цячы менавіта туды. Гэта і новыя падаткі, і высокатэхналагічныя працоўныя месцы.
— Рашэнне Прэзідэнта аб запуску такой сістэмы — гэта прамы адказ на глабальныя выклікі, — перакананы топ-менеджар Нацбанка. — Каб гэты магніт па-сапраўднаму быў надзейным, дзяржава ўстанавіла жорсткія ўваходныя фільтры. Кожны крыптабанк у Беларусі — гэта не проста шыльда, гэта сур’ёзная фінансавая крэпасць. Для атрымання ліцэнзіі банк абавязаны сфарміраваць статутны фонд у памеры не менш за 20 мільёнаў рублёў. Дадаткова ствараецца гарантыйны фонд у памеры 10 мільёнаў рублёў. Гэтыя сродкі — падушка бяспекі, якая гарантуе, што інтарэсы кліентаў абаронены рэальным капіталам.
Стратэгія лідарства
Ёсць яшчэ адна фундаментальная інавацыя, якая датычыцца сотняў тысяч людзей.
— Указ № 19 упершыню дазваляе самазанятым афіцыйна атрымліваць аплату за свае паслугі ў крыптавалюце, — растлумачыў Аляксандр Ягораў. — Раней, калі дызайнер або праграміст выконваў заказ для замежнага кліента і той прапаноўваў аплату ў крыпце, чалавек трапляў у шэрую зону. Ён не мог легальна залічыць гэтыя грошы на рахунак, не мог афіцыйна заплаціць з іх падаткі. Цяпер гэтая перашкода знятая. Галоўная і адзіная ўмова — такія аперацыі павінны праходзіць праз інфраструктуру крыптабанка. Гэта не проста зручнасць, гэта рэвалюцыя на рынку працы. Дзяржава кажа самазанятым: «Працуйце з кім заўгодна па ўсім свеце, выкарыстоўвайце самыя сучасныя тэхналогіі разліку, проста рабіце гэта праз ліцэнзаваны банк».
Па словах эксперта, гэта дае людзям магчымасць сумленна пацвярджаць свае даходы, будаваць крэдытную гісторыю і адчуваць сябе абароненымі.
— Крыптабанкі становяцца падмуркам для развіцця айчыннага фінтэх-кластара. Мы фарміруем уласную незалежную фінансавую экасістэму, якая робіць эканоміку краіны мацнейшай. Гэта рэальны ўклад тэхналогій у фінансавы суверэнітэт дзяржавы, — выказаў упэўненасць Аляксандр Ягораў.
Важна ўсвядоміць, што з’яўленне крыптабанкаў у Беларусі — не проста рамонт старой фінансавай сістэмы. Гэта глабальная трансфармацыя, якая змяняе саму логіку абароту капіталу.
— Мы пераходзім ад аналагавых механізмаў мінулага стагоддзя да цалкам лічбавага аўтаматызаванага асяроддзя. Асабістая падтрымка кіраўніка дзяржавы гэтага кірунку падкрэслівае: Беларусь не баіцца інавацый, а гатовая ўзначаліць іх. Гэта рашэнне ставіць нас у адзін шэраг з лідарамі тэхналагічнай гонкі. Мы не проста адаптуемся да змен, мы самі задаём стандарты таго, як павінен выглядаць сучасны, бяспечны і эфектыўны банк, — падкрэслівае эксперт.
Гэта смелы крок, які ператварае тэарэтычныя магчымасці блокчэйна ў рэальную эканамічную выгаду для кожнага грамадзяніна і прадпрыемства, перакананы аўтар праграмы:
— Указ № 19 — гэта стратэгія лідарства. Як кажа кіраўнік дзяржавы, у сучасным свеце нельга плесціся ў хвасце, трэба бегчы хутчэй за іншых. Крыптабанкі ствараюцца не для спекуляцыі, а каб дапамагчы рэальнаму сектару эканомікі. Ад заводаў, якія прадаюць прадукцыю на экспарт, да аграрыяў. Ці зможам мы пабудаваць сваю лічбавую эканоміку, канкурэнтную па ўкладзе з рэальным сектарам? Усё ў нашых руках і галовах. У нас ёсць унікальны закон, таленавітыя спецыялісты і палітычная воля. Мы самі будуем сваю будучыню, заснаваную на празрыстых і бяспечных тэхналогіях.
