Вучыцца ніколі не рана і ніколі не позна, а ў наш век — прынцыпова неабходна. У Праграме сацыяльна-эканамічнага развіцця на 2026 — 2030 гады чырвонай ніткай праходзіць актыўнае ўкараненне інавацый, тэхналагічнага ўзроўню, якасці прадукцыі, прадукцыйнасці і эфектыўнасці ў самым шырокім разуменні гэтага слова. Паводле задумы вынікі павінны быць годнымі: і ВУП вырасце, і заработная плата павысіцца, і ў цэлым дабрабыт грамадзян павінен палепшыцца. Але эканоміка не прыродная з’ява, якая адбываецца сама па сабе. Яе робяць людзі. І іх кваліфікацыя, падрыхтоўка, вопыт, псіхалагічны настрой робяць быллю праграмныя выкладкі. Амбіцыйныя мэты ПСЭР-2030 адкрываюць магчымасці для актыўных людзей. Іншае пытанне, што да любых магчымасцяў трэба рыхтавацца. І пра гэта неабходна задумацца ўсім беларусам у працаздольным узросце або тым, хто ў такі плануе ўступіць.
Магчымасці прыносяць адчувальную карысць, толькі калі мы рыхтуемся да іх, бо нярэдка бывае: акно поспеху адчыняецца, але чагосьці не хапае, каб выпырхнуць праз яго ў светлую будучыню. Адны баяцца невядомасці, іншыя кідаюцца з разбегу, але, не разлічыўшы свае сілы, проста падаюць уніз. Таму ў ПСЭР цэлы раздзел прысвечаны развіццю чалавечага патэнцыялу і адукацыі. У прыватнасці, плануецца, што «доля практыка-арыентаванага навучання па ўсіх спецыяльнасцях прафесійна-тэхнічнай, сярэдняй спецыяльнай і вышэйшай адукацыі ў агульным аб’ёме прафесійнага кампанента — не менш за 50 % у 2030 годзе (35 % у 2024-м)». Таксама ў праграмным дакуменце пазначана: «доля работнікаў, якія прайшлі прафесійнае навучанне па адукацыйных праграмах дадатковай адукацыі дарослых, у агульнай колькасці работнікаў — 15 % у 2030 годзе (10,5 % у 2024-м)». Вызначаны і механізм рэалізацыі — Дзяржаўная праграма «Беларусь інтэлектуальная», і каардынатар яе рэалізацыі — Міністэрства адукацыі.
Несумненна, адной з найважнейшых функцый дзяржавы з’яўляецца развіццё чалавечага капіталу. Таксама інтэлектуальны складнік, таму да міністэрстваў і ведамстваў даводзяцца розныя мэтавыя паказчыкі і індыкатары. Стымулюецца фарміраванне адпаведных карпаратыўных праграм. Часам з выкарыстаннем адміністрацыйнага рэсурсу: у некаторых выпадках ён карысны як каталізатар пазітыўных працэсаў. Але калі разглядаць пытанне, як гаворыцца, па сутнасці, то грамадзяне павінны быць зацікаўлены ў павышэнні свайго патэнцыялу нават больш, чым чыноўнікі. Як мінімум — у аднолькавай ступені.
Гэта ў часы Аляксандра Пушкіна можна было «ўсяму вучыцца патроху, чаму-небудзь і як-небудзь». Дзеля справядлівасці трэба адзначыць: гэтыя радкі паэт адносіў да дваранскай эліты, якая ў большасці сваёй валодала вялікімі ці малымі маёнткамі, што і забяспечвалі ім пражытак і камфортнае жыццё. Таму адукацыя нярэдка з’яўлялася неабходным дадаткам для бляску ў свецкіх салонах. Сёння гэта — капітал. І ключавое пытанне — як мы яго назапашваем і выкарыстоўваем. Самі па сабе веды дывідэнду не прынясуць: іх неабходна трансфармаваць у навыкі, уменні, вопыт. Словам, у тое, што мы сёння называем практыка-арыентаванасцю.
Моладзі ў гэтых адносінах у пэўнай ступені пашанцавала: сістэма адукацыі паступова трансфармуецца пад патрэбы часу. Але пра свой капітал, як здаецца, павінен задумацца кожны беларус у працаздольным узросце. Незалежна ад займанай пасады. Возьмем для прыкладу рабатызацыю. Актывізацыя па ўкараненні аўтаматызаваных сістэм таксама прапісаная ў ПСЭР. Відавочна: станкі з ЛПУ, робаты, сучасныя вытворчыя лініі патрабуюць адпаведнай кваліфікацыі ад персаналу, які іх эксплуатуе. Але аўтаматызацыя і рабатызацыя мяняюць у корані ўсе бізнес-працэсы. Праекціроўшчыкам ужо даводзіцца арыентавацца на магчымасці новай тэхналагічнай базы. Эканоміка прадпрыемства пераходзіць на зусім іншы ўзровень. Хоць бы па той прычыне, што абсталяванне з лічбавым начыннем генерыруе велізарную колькасць інфармацыі аб вытворчых працэсах, якая патрабуе аналізу з эканамічнай, фінансавай і іншых пазіцый. Трансфармуецца сістэма матывацыі, ацэнкі і іншых важных характарыстык для ацэнкі работнікаў. Неабходныя зусім іншыя кіраўніцкія тэхналогіі. Увогуле, усяму калектыву давядзецца пераходзіць на новыя рэйкі. Калі да новых тэхналогій падыходзіць са старымі лякаламі, то можна прыйсці да сумнага парадоксу: абсталяванне дарагое, але яго выкарыстоўваць з належнай эфектыўнасцю не могуць. У выніку растуць не прыбыткі, а сабекошт.
Гэта толькі адзін прыклад. У цэлым у ПСЭР-2030 прапісаны дзясяткі амбіцыйных праектаў, новых напрамкаў, якія з’яўляюцца акном магчымасцяў для беларусаў. Іншае пытанне, што імі неабходна ўмець скарыстацца, не праспаць момант, своечасова ўбудавацца ў працэс мадэрнізацыі, інавацыйнага развіцця. Несумненна, можна пачакаць, паглядзець на развіццё падзей. У рэшце рэшт, тая ж рабатызацыя, дакладнае земляробства ў сельскай гаспадарцы, лічбавізацыя не адбываюцца імгненна, яны расцягнутыя ў часе. Але піянеры пры пэўных рызыках першапраходцаў атрымліваюць і вялікія перавагі перад паслядоўнікамі: яны набываюць той самы практычны вопыт, гэта іх канкурэнтная перавага, якую можна дасягнуць толькі з гадамі. Можна спадзявацца, што на наш век і старых тэхналогій хопіць. І гэты тэзіс валодае пэўнай асновай: наша сацыяльна арыентаваная дзяржава без працы не пакіне, знойдзе справу для любой кваліфікацыі. Такая палітыка ўсеагульнай занятасці. Але не варта мець ілюзій, што з нізкай кваліфікацыяй можна атрымаць высокі ўзровень жыцця. Годны з пункту гледжання базавых патрэб — так, гэта выразная парадыгма прадугледжана нашай сацыяльна-эканамічнай мадэллю. Аднак дастатку на больш высокім узроўні ўжо неабходна дасягаць за кошт намаганняў і актыўнасці. А ў наш век ключавым капіталам з’яўляецца інтэлект. Таму мэтавыя паказчыкі па адукацыі ў ПСЭР — гэта не толькі для чыноўнікаў, але і для кожнага работніка.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
