Мы пад’ехалі на плошчу да простага помніка, зробленага ў стылістыцы 80-х гадоў мінулага стагоддзя, і кіроўца — гэты гаваркі жартаўнік — раптам стаў сур’ёзным, выйшаў з машыны, нейкія імгненні пастаяў, схіліўшы голаў, думаючы аб чымсьці сваім. Далей мы паехалі моўчкі, і я, напэўна, так і не знайшлася, як перарваць маўчанне, калі б ён сам не патлумачыў: «У мяне бабуля родам з Драмлёва, чулі, напэўна. У яе там згарэла ўся сям’я — маці, сястрычкі, брацік. Яна, старэйшая, перад самай вайной выйшла замуж у Жабінку. Таму і засталася жывой... І мама мая нарадзілася, і я, і дзеці мае, і ўнучка. А тыя, малодшыя, нікога не нарадзілі. І няма ў нас вялікай радні, як магло б быць... І гэтыя, што ў вас, таксама нікога не нарадзілі... Я заўсёды ля гэтых помнікаў спыняюся. І, ведаеце, аб чым больш за ўсё думаю: гэта ж зусім нядаўна было, нават сто гадоў не мінула. Як, як такое можна было тварыць? Людзі гэта былі ці антыхрыст тады на зямлю прыйшоў у тысячах абліччаў?» Ён задаваў пытанні, на якія не чакаў пачуць адказ. А я і не ведала, што адказаць, толькі ў галаве круцілася гэта, даўно ўжо адчутае і пацверджанае: мы ўсе параненыя той вайной. Праз пакаленне, праз два — яна ўсё роўна нагадвае аб сабе...
Выйшла каля хаты, павіталася з суседкай. Цётцы Тані 85, яе сястры на год больш. Яны — сіроты той вайны — іхняга бацьку расстралялі і спалілі фашысты. Не знайшоўшы ў вёсцы партызан, яны вывелі на плошчу ўсіх мужчын і, як у дзіцячай лічылцы, падзялілі: ты — направа, ты — налева. Тых, што злева, адпусцілі, тых, што справа, забілі і спалілі ў хляве. Маці дзяўчатак знайшла яго сярод іншых па рэштках вопраткі, загарнула ў прасцінку і пахавала. Бог даў ёй і дочкам доўгі век — пэўна, і за яго, а можа, каб даўжэй памяталі, каб паспелі ўсім расказаць.
Ідзе па вясковай вуліцы сын цёткі Ядзі, сам ужо ўнукаў дзядуля. Яго бабулю, маці цёткі Ядзі, застрэлілі паліцаі на ганку хаты, якую перад гэтым падпалілі. Цётку Ядзю пагналі ў Германію. Там яна працавала на мясцовага пана, ела са свінога карыта, гаспадыня вырвала ёй усе валасы, цягаючы за касу... Прыехаў з Мінска яшчэ адзін сусед, крычыць здалёк: «Прывітанне!» Яго бабуля ўсё жыццё хадзіла з палачкай: падчас карнай аперацыі, якую ладзілі фашысты каля Станькава, яна з малой дачкой на руках, мамай суседа, тры дні праседзела па пояс у багне, а на двары быў сакавік. Дзяцей яна больш нарадзіць не змагла, а застуджаныя суставы на каленях на ўсё жыццё зрабілі калекай...
Такіх гісторый — жудасных па сваёй сутнасці, неверагодных па сваёй бесчалавечнасці — на гэтай зямлі безліч. Кожны прыгадае, літаральна — кожны. Не пра сваіх самых блізкіх, дык пра землякоў, суседзяў, нават незнаёмых людзей, якія, як той таксіст, проста выпадкова сустрэліся на шляху. Страшная, цяжкая ноша, якую несці самім. Яе ніхто ў нас не падхопіць, не дапаможа. А хтосьці вельмі б нават хацеў, каб мы яе кінулі і ішлі далей, забыўшыся і не азіраючыся.
Мы, наіўныя ў сваёй адкрытасці і шчырасці, у сваёй гатоўнасці дараваць, думалі, што будзе інакш. Што тыя, што няхай сабе і праз паўстагоддзя паспрабавалі загладзіць хоць трохі сваю віну, сапраўды раскаяліся і разумеюць, што нарабілі тут іх бацькі і дзяды, што ім як мінімум сорамна. Нічога падобнага. У іх — іншая сямейная гісторыя той вайны. Іншыя помнікі на магілах. Калі б яны перамаглі тады, яны б сёння з гонарам расказвалі аб удала праведзеных аперацыях з такімі рамантычнымі назвамі кшталту «Зімовае чараўніцтва». Вы сумняваецеся, што было б інакш? Я асабіста — ні на каліва. Але яны не перамаглі і прыдумалі сабе іншую вайну. Спытайце ў каго з нашчадкаў тых, хто тут расстрэльваў, паліў, здзекаваўся, дзе быў іх продак у 1942–43-м. Вы здзівіцеся: усе былі кухарамі, дарожнымі рабочымі, пасыльнымі — суцэль бяскрыўдныя мабілізаваныя, якіх ні за што кашмарылі партызаны.
Я ўжо пісала пра выпадак, які расказалі мне калісьці ў архіве кінафонафотадакументаў, але дарэчы будзе прыгадаць яго зноў. У 90-я гады яны павезлі фотавыстаўку пра злачынствы нацыстаў (гэта былі трафейныя фота, яны любілі здымацца на фоне таго, што тварылі) у нейкі нямецкі горад. І адна пажылая фрау ў каменданце Оршы, які пазіраваў побач з уласнаручна павешанымі ім людзьмі, з жахам прызнала свайго бацьку. Паводле сямейнай легенды, татка быў інжынерам, рамантаваў чыгунку, якую падрывалі партызаны, і гэтыя бандыты забілі яго ні за што. Насамрэч татка быў адным з тых ваенных злачынцаў, якіх удалося захапіць і якіх судзілі па іх страшных пякельных слядах увосень 1944-га ў Мінску. Фрау прыязджала ў Дзяржынск, ёй паказалі кінахроніку таго суда. Яна, расказвалі супрацоўнікі архіва, выйшла з кіназалы са словамі: «Вы дзіўны народ, калі вы можаце такое дараваць...» А цяпер давайце ўявім, што падобнае адбылося б не ў 90-я, калі апраўдваць фашызм было нельга, а ў нашы дні, калі — можна. Фрау заявіла б, што беларусы зрабілі фотамантаж і лямантавала б, што добрае імя яе бацькі збэсцілі. Гарачую навіну падхапілі б як мінімум сацыяльныя сеткі...
Гэта я пра тое, што чакаць ні разумення, ні сораму, ні тым больш пакаяння нам сёння не варта. 22 чэрвеня для нас — дзень жалобы і памяці, але нават у гэты дзень мы згадваем, што ўсе жахі мы вытрымалі, мы выжылі, мы перамаглі. Для іх жа гэты дзень — дзень ганьбы, дзень пачатку канца. І што з таго, што мінула некалькі пакаленняў? Аб’ектыўна яно застаецца менавіта так. І вы думаеце, яны не хочуць, каб мы пра гэты дзень, і пра 3 ліпеня, і пра 9 мая, назаўжды забыліся?
Я не пра варожасць і не пра тое, што кагосьці трэба дакараць і ненавідзець. Я пра тое, што наша памяць і наш боль — толькі нашы памяць і наш боль, больш нічые. І захоўваць іх толькі нам, і перадаваць іх дзецям толькі нам, больш нікому.
Навошта? Я вельмі спадзяюся, што менавіта ў нашай краіне гэта зразумела без тлумачэнняў.
Алена ЛЯЎКОВІЧ
