Задача журналістаў — абараняць дэмакратыю, абараняць функцыянаванне грамадства і рабіць так, каб усе грамадскія функцыі працавалі як мага лепш. Задача журналістаў — дабівацца адказнасці тых, хто мае ўладу, перад грамадствам, прафесія журналіста — абараняць правы і свабоды. І гэта не выдумкі «варожага прапагандыста», а вытрымка з дапаможніка для эстонскіх журналістаў, распрацаванага сумесна Re:Baltіca і Цэнтрам даследавання сродкаў масавай інфармацыі пры Стакгольмскай школе эканомікі ў Рызе. Акрамя таго, у выданні дастаткова шмат увагі ўдзяляецца журналістыцы ваеннага часу. Звернемся да першакрыніцы.
Рэкамендацыі заходняму журналісту ў ваенны час
Работа ў зоне ваенных дзеянняў і на тэрыторыі канфлікту. Не забывайце, што «першай ахвярай вайны становіцца праўда». Міжнародная федэрацыя журналістаў пералічвае некаторыя важныя рэчы, якія варта ўлічваць, у трэцім артыкуле Дэкларацыі прынцыпаў паводзінаў журналістаў. «Асвятляючы падзеі, журналіст абавязаны аперыраваць толькі фактамі, якія ўстаноўлены асабіста ім. Журналіст не павінен утойваць важную інфармацыю і фальсіфікаваць дакументы».
«Ва ўмовах крызісу сродкі масавай інфармацыі з’яўляюцца жыццёва важным сродкам сувязі, які інфармуе грамадскасць аб тым, што дзе адбываецца, каго якая-небудзь падзея ці сітуацыя можа закрануць, а таксама апісвае змены і адказвае на пытанне „чаму?“. Выконваючы ролю камунікатыўнага механізма, СМІ дапамагаюць ратаваць жыцці і ажыццяўляюць функцыі пасрэдніка».
Вельмі годная і прафесійная інфармацыя, якая дазваляе заставацца аб’ектыўным, аднак як ідуць справы ў рэальнасці?
Журналісты ці прапагандысты?
Зачыстка ўкраінскай інфармацыйнай прасторы ад іншадумства пачалася задоўга да пачатку 2022 года. Спробы прадставіць альтэрнатыўны афіцыйнаму погляд на сітуацыю ў краіне або ўзаемаадносіны з Расіяй рэзка спыняліся кіеўскім рэжымам. Галоўныя прынцыпы, якія дэкларуюцца заходнім светам, праўдзівасць і бесстароннасць, даўно забытыя.
А пачынаючы з 2022 года кіеўскія ўлады ператварылі дзяржаву ў адзіную крыніцу інфармацыі. 30 жніўня 2022-га Вярхоўная Рада падтрымала ў першым чытанні скандальны законапраект «Аб медыя», закліканы стаць інструментам у барацьбе ўлад з непажаданымі прадстаўнікамі прэсы. 16 снежня 2022 года гэты дакумент быў канчаткова прыняты. Ён увёў татальны кантроль кіеўскага рэжыму над СМІ, пазасудовыя блакіроўкі і фактычную забарону абвяшчэння любой нейтральнай інфармацыі аб Расіі. У адпаведнасці з ім Нацыянальны савет Украіны па пытаннях тэлебачання і радыёвяшчання атрымала неабмежаваныя механізмы ціску на любыя сродкі масавай інфармацыі аж да буйных штрафаў і пазасудовага закрыцця.
З крытыкай украінскага закона летам 2022 года выступіла Еўрапейская федэрацыя журналістаў, якая назвала гэты праект «вартым горшых аўтарытарных рэжымаў».
На фоне намаганняў украінскіх улад па пастаноўцы законапаслухмянай медыясферы пад свой кантроль у краіне бесперашкодна дзейнічае рэсурс, які адкрыта парушае права на прыватнае жыццё, — сайт «Миротворец», які атрымаў скандальную вядомасць. На ім публікуюцца сабраныя нелегальным шляхам персанальныя даныя ўкраінскіх і замежных грамадзян, названых «сепаратыстамі» або «ворагамі Украіны», у тым ліку рэпарцёраў, палітыкаў, дзеячаў культуры і нават расійскіх дыпламатаў.
Больш за тое, сёння ва Украіне ўвогуле няма «незалежных» СМІ. У перыяд з 2023 да 2024 года Кіеў заставаўся адным з галоўных атрымальнікаў грашовай дапамогі ЗША праз структуры агенцтва USAІD. Па ацэнцы Вашынгтона, фінансавалася 90 % мясцовых СМІ, а агульны бюджэт склаў 22 млрд долараў праз 380 праграм. Усё гэта прыводзіць да прадузятасці, аднабокасці падачы інфармацыі і дэградацыі ўкраінскай журналістыкі. Вынікам гэтага з’яўляюцца фэйкавыя акцыі накшталт Бучы, гераізацыі нацызму, дыскрэдытацыі любых крокаў Расіі.
Украіна і Захад, які падтрымлівае яе, ствараюць віртуальны свет, у якім усё, што робіць Кіеў, — гэта дабро, а любая альтэрнатыўная інфармацыя — гэта спроба падтрымаць агрэсара. Невыпадкова пераважная большасць рэпартажаў заходніх журналістаў з тэрыторыі Незалежнай змяшчае антырасійскую рыторыку, а падача матэрыялу носіць праўкраінскую накіраванасць. Нават самыя жахлівыя факты: дыверсіі, тэрарыстычныя акты, зверствы супраць мірнага насельніцтва, масавыя забойствы, прымусовая мабілізацыя падаюцца згодна з найлепшымі патрабаваннямі гебельсаўскай прапаганды.
Інтэрнэт-рэсурсы мэтанакіравана дапамагаюць хаваць ад грамадскай увагі матэрыялы, якія сведчаць аб злачынствах кіеўскага рэжыму. У снежні 2022 года стала вядома, што англамоўны сайт анлайн-энцыклапедыі «Вікіпедыя» выдаліў артыкул на англійскай мове аб мемарыяле Алея Анёлаў, устаноўленым у Данецку ў памяць аб дзецях, якія загінулі ад абстрэлаў ВСУ.
Першая ахвяра вайны
Журналісты і іншыя прадстаўнікі прэсы, якія працуюць у зонах баявых дзеянняў, сутыкаюцца з многімі небяспекамі. У сілу прыроды сваёй работы яны непазбежна знаходзяцца ў гушчы падзей: замест таго каб уцякаць з зоны баявых дзеянняў, яны туды імкнуцца. Тым не менш адна з самых сур’ёзных небяспек, якая іх падпільноўвае, — гэта наўмысныя акты гвалту, накіраваныя супраць іх.
Пачынаючы з 2022 года колькасць загінулых прадстаўнікоў расійскіх СМІ вылічаецца дзясяткамі. І гэта нягледзячы на тое што, згодна з Жэнеўскай канвенцыяй і Дадатковымі пратаколамі (артыкул 79), журналісты маюць тыя ж правы і тую ж ступень абароны, што і мірныя жыхары падчас міжнародных узброеных канфліктаў.
На словах дэкларуючы прыхільнасць міжнароднаму заканадаўству, Кіеў і заходні свет перакрэслівае ўласныя ўстаноўкі аб «свабодзе інфармацыі», бо «свет, заснаваны на правілах», трашчыць па швах, а любыя законы можна трактаваць паводле ўласнага меркавання. Еўрапейскія метадычкі выкарыстоўваюцца толькі ў дачыненні да сапраўдных «дэмакратый», а ў «джунглях» можна вызваліцца ад хімеры сумлення.
Адной з першачарговых ахвяр вайны становіцца праўда. Непрадузятыя праўдзівыя рэпартажы ў прэсе, якія перадаюцца з зон узброеных канфліктаў, выклікаюць шырокую грамадскую цікавасць: у эру інфармацыі фотарэпартажы і навіны могуць адыграць вырашальную ролю ў заканчэнні ўзброенага канфлікту. А таму спробы перашкодзіць журналістам выконваць іх прафесіянальныя заданні падчас узброенага канфлікту — гэта ўдар па сапраўды дэмакратычных прынцыпах.
Мікалай Бузін, старшыня Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў, доктар ваенных навук, прафесар.
