Каб не быць галаслоўнымі, яшчэ раз нагадаем азначэнне «гібрыднай вайны», прапанаванае Філіпам Брыдлавам, вярхоўным галоўнакамандуючым сіламі НАТА ў Еўропе ў 2015 годзе. На яго думку, гэта вайна з некалькіх кампанентаў.
Па-першае, дыпламатычная вайна, накіраваная на падрыў міжнародных дагавораў і разбурэнне саюзаў, пазбаўленне дзяржавы міжнародных механізмаў апоры. Па-другое, мабілізацыя інфармацыйных сродкаў і іншых інструментаў уплыву на розум людзей для стварэння і падтрымання лжывай карціны падзей. Па-трэцяе, уласна ваенны кампанент. Ён застаецца адносна нязменным. Новае ў тым, што войскі, прыналежныя дзяржаве, выкарыстоўваюцца ананімна, скрытна і дзяржава не прызнае іх прымянення. Нарэшце, эканамічная вайна, эканамічны націск... Гібрыдная вайна — усё гэта разам... Менавіта падобнае адбываецца сёння, аднак цэнтр цяжару пакуль знаходзіцца ў сферы эканомікі і інфармацыйнай галіне. Баявыя дзеянні на Украіне — гэта спадарожны кампанент, закліканы зняць усе цывілізацыйныя і прававыя абмежаванні, рэанімаваць НАТА і аслабіць Расію, а таксама Еўропу. Пры гэтым вайна вядзецца рукамі ўкраінцаў, за еўрапейскія грошы, пад кіраўніцтвам амерыканскіх стратэгаў. Вашынгтону ўдаецца заставацца па-за схваткай, вырашаць геапалітычныя задачы, з’яўляючыся асноўным выгадаатрымальнікам. Адзін з краевугольных элементаў агульнай задумы — выцясненне расійскіх энерганосьбітаў з асноўных сусветных рынкаў, мінімізацыя даходаў Масквы ад іх продажу і замяшчэнне ніш, якія вызваліліся, уласным прадуктам на доўгатэрміновую перспектыву.
Санкцыі як элемент экспансіі
У ХХІ стагоддзі ЗША сталі краінай, якая шырока выкарыстоўвае санкцыі супраць любой дзяржавы, дзейнасць якой не ўпісваецца ў іх парадыгму бачання свету. Калі ў другім дзесяцігоддзі стагоддзя яны мелі выбіральны характар, то з пачатку трэцяга яны сталі набываць масавы. Пачатак спецыяльнай ваеннай аперацыі на Украіне стаў адпраўным пунктам поўнага бязмежжа ў гэтай галіне.
Прытрымліваючыся ўстановак даследавання RAND «Канкурыраваць з Расіяй па-ваеннаму. Наступствы звычайнага і ядзернага канфліктаў», выкананага па заказе Вашынгтона ў 2021 годзе, з першых дзён ваенных дзеянняў на Маскву былі накіраваны наймагутнейшыя эканамічныя ўдары ў выглядзе санкцый і тэрарыстычных акцый. Гэта павінна было прывесці да пагаршэння ўзроўню жыцця расіян, абвастрэння ўнутрыпалітычнай сітуацыі, расходавання рэсурсаў і распаду Расіі. У такім сцэнарыі ў якасці ключавых элементаў разглядаліся НАТА і ЕС, а зброяй асноўнага ўдару павінна была стаць Украіна, ператвораная за перыяд з 2014 года ў антыРасію.
Паслядоўна прымаліся пакеты санкцый ЕС і ЗША ў адносінах да расійскай нафтавай і газавай галін. Спачатку быў поўнасцю спынены транзіт трубаправоднай нафты, затым падарваны газавыя «Паўночныя патокі», забаронены пастаўкі абсталявання для здабычы і транспарціроўкі нафты і газу, уведзены санкцыі супраць кампаній і службовых асоб, перапынены фінансавыя трансакцыі і інвестыцыі, замарожаны аперацыі па страхаванні транзіту. Пад маркай «зніжэння паступлення фінансавых сродкаў у расійскую казну» разарваныя і знішчаныя практычна ўсе камунікацыі, якія выбудоўваліся на працягу дзесяцігоддзя.
Да 2024 года «светачы дэмакратыі» практычна стварылі новую «жалезную заслону», забараніўшы Кіеву з 1 студзеня 2025 года транзіт газу праз уласную тэрыторыю. Мала таго, што Украіна пазбавілася мільярдаў долараў аплаты за прапампоўванне «блакітнага паліва», яна пазбавіла энергіі Прыднястроўе, Малдавію, Венгрыю, Славакію, Аўстрыю, Чэхію, Італію. Гэта значыць дзяржавы, якія ўтрымліваюць украінскі рэжым, атрымалі дадатковую праблему, звязаную з забеспячэннем уласных народаў энергетычнымі рэсурсамі.
Адзіны шлях пастаўкі газу ў Еўропу праз Чорнае мора, які дзейнічае сёння, сістэматычна падвяргаецца дэструктыўнаму ўздзеянню з боку УСУ. Апошні раз кампрэсарная станцыя «Руская» ў Краснадарскім краі, якая ажыццяўляе падачу газу ў трубаправод «Турэцкі паток», была атакавана ўкраінскімі дронамі 11 студзеня 2025 года. Не выклікае сумнення, што спробы перасячы апошнюю газавую ніць у Еўропу працягваюцца, паколькі на коне кантроль за яе энергетыкай і мільярдныя барышы.
Варта адзначыць, што толькі ў першыя тыдні 2025 года біржавыя цэны на газ у Еўропе ўзнімаліся вышэй чым $510 за тысячу кубаметраў. Пры тым, што ў 2024-м сярэдняя цана на блакітнае паліва ў Еўропе склала каля $387 за тысячу кубаметраў.
Энергетычная іголка Вашынгтона для Еўропы
Залежаў энерганосьбітаў у Еўропе практычна няма: на тэрыторыі ЕС размешчана менш як 2 % даказаных запасаў нафты (у асноўным у Нарвегіі і Вялікабрытаніі). У той жа час нафтагазавыя радовішчы эксплуатуюцца ў Еўропе значна больш інтэнсіўна, чым у іншых рэгіёнах свету, што вядзе да хуткага вычарпання рэсурсаў. Усё гэта абумоўлівае залежнасць рэгіёна ад паставак энерганосьбітаў, якія дзесяцігоддзямі задавальняліся за кошт СССР і Расіі.
Гісторыя з выцясненнем расійскага газу амерыканскім на рынку Еўропы з самага пачатку была разыграна як па нотах, а падставай стала спецыяльная ваенная аперацыя на Украіне. Падчас еўрапейскага турнэ ў сакавіку 2022 года Байдэн заявіў, што Еўропа павінна пазбавіцца энергетычнай залежнасці ад Расіі, а Вашынгтон гатовы ў гэтым дапамагчы.
Спачатку танкеры з амерыканскім ЗПГ даставілі еўрапейцам газ па цане ў разы даражэй, чым амерыканскім вытворцам. А пасля быў прыняты закон аб зніжэнні інфляцыі, мэта якога — перавабіць у ЗША еўрапейскіх вытворцаў за кошт больш камфортных умоў для бізнесу і падвесці Еўропу да дэіндустрыялізацыі.
Пазбавіўшыся ад расійскай залежнасці ў пастаўках энергарэсурсаў, ЕС тут жа трапіў у залежнасць ад ЗША, сутыкнуўшыся з энергетычным крызісам, зніжэннем канкурэнтаздольнасці і банкруцтвам сваіх флагманскіх прадпрыемстваў. Усвядоміўшы падобны вынік еўрапейскія эліты паспрабавалі выправіць сітуацыю, а па выніках 2024 года Расія стала другім пастаўшчыком газу ў краіны Еўрасаюза. На першым месцы аказалася Нарвегія.
І гэта нягледзячы на 14-ы пакет санкцый супраць Расіі, дзе ўведзены сур’ёзныя абмежаванні адносна паставак газу. Згодна з данымі еўрапейскага аналітычнага цэнтра Bruegel, на працягу года краіны ЕС нарасцілі закупкі расійскага ЗПГ на 21 %. Экспарт трубаправоднага газу з РФ у Еўропу павялічыўся на 14 %. Пры гэтым амаль палова аб’ёму паставак — 15,4 млрд куб. м — прайшла транзітам праз тэрыторыю Украіны. Па выніках 2024 года ЗША скарацілі пастаўкі ЗПГ у Еўрасаюз на 18 %, а падобныя вынікі ў амерыканскі расклад не ўваходзілі.
Тым больш што фраза «drіll, baby, drіll» («буры, дзетка, буры») стала адным з неафіцыйных лозунгаў перадвыбарнай кампаніі Дональда Трампа 2024 года. Рэспубліканец дакладна абазначыў мэты: нарасціць здабычу нафты і газу ў ЗША, збіць цэны на ўнутраным рынку і зарабіць на экспарце ЗПГ. Яшчэ ў снежні ён паабяцаў, што перш-наперш пасля ўступлення на пасаду прэзідэнта адменіць усе абмежаванні на вытворчасць энерганосьбітаў, раней уведзеных Байдэнам: «У першы ж дзень я падпішу ўказы, каб адмяніць усе абмежаванні Байдэна на вытворчасць энергіі, пакласці канец яго вар’яцкаму мандату на выкарыстанне электрамабіляў, пакончыць з яго забаронай на экспарт прыроднага газу».
Аб намеры зноў падсадзіць Еўропу на амерыканскую ЗПГ-іголку — не добраахвотна, дык сілай — Трамп прама заявіў у канцы снежня. Па сутнасці, ён паставіў Еўрасаюзу ўльтыматум: або Еўропа павялічвае закупку нафты і газу ў ЗША, або Вашынгтон аб’яўляе Бруселю тарыфную вайну. «Я сказаў Еўрасаюзу, што ён павінен запоўніць велізарны дэфіцыт у гандлі з ЗША значным павелічэннем закупак нашых нафты і газу. Інакш яго чакаюць тарыфы па поўнай праграме!» — паабяцаў амерыканскі прэзідэнт, які заступае на пост.
Можна не сумнявацца, што Трамп давядзе запушчаны працэс да лагічнага завяршэння. Бо нават адміністрацыя, якая сыходзіць, адзіная з ім у гэтым пытанні. 10 студзеня 2025 года менавіта яна ўвяла «найбольш значныя» за ўвесь час санкцыі супраць расійскага энергетычнага сектара.
Як адзначыў намеснік дырэктара Нацыянальнага эканамічнага савета ЗША Даліп Сінгх, у санкцыйны спіс трапілі два з чатырох найбуйнейшых расійскіх нафтавытворцаў («Газпрам нафта» і «Сургутнафтагаз»), нафтасэрвісныя прадпрыемствы, трэйдары па ўсім свеце, якія гандлююць расійскай нафтай. Акрамя галаўных кампаній пад санкцыі ЗША трапілі дзясяткі іх даччыных арганізацый, у тым ліку «Сургутнафтагазбанк», прадпрыемствы «Газпрам нафты» ў Казахстане і Таджыкістане, люксембургская Gazprom Neft Іnternatіonal SA, сербская Naftna іndustrіja Srbіje (NІS) і г. д. Акрамя таго, абмежаванні ўведзеныя супраць расійскіх танкераў — 183 судны трапілі пад рэстрыкцыі, што складае чвэрць ад усяго флоту, які перавозіў расійскую нафту. 65 танкераў сталі на якар адразу ж пасля аб’явы аб увядзенні абмежаванняў.
Адначасова з гэтым рашэннем актывізаваўся кіеўскі рэжым у спробах разбурыць «Турэцкі паток», а ЕС 15 студзеня абвясціў аб разглядзе магчымасці ўключэння ў 16-ы пакет антырасійскіх санкцый мер, накіраваных на паэтапную адмову ад расійскага ЗПГ. Відаць, усе сатэліты пачулі ўказанне сюзерэна. І не важна, што няўхільна расце цана на газ, а нафта за суткі падаражэла да 80 долараў за бараль, а затым і пераваліла гэтую адзнаку. Вось такія яны, «заходняя дэмакратыя» і амерыканскі парадак.
* * *
Не варта сумнявацца, што «гібрыдная вайна» ЗША за захаванне ўласнага дамінавання і недапушчэнне фарміравання новага шматпалярнага свету працягнецца, бо на коне будучыня заходняга свету.
Што датычыцца стратэгічных інтарэсаў Вашынгтона, то яны застаюцца нязменнымі. І дамінаванне на еўрапейскім газавым рынку — у ліку ключавых інтарэсаў Злучаных Штатаў. Пры гэтым справа не толькі ў папаўненні бюджэту за кошт продажу ЗПГ еўрапейцам, але і ў імкненні не дапусціць эканамічнага збліжэння ЕС і Расіі.
Урадам еўрапейскіх краін, якія сёння спальваюць газ рэкорднымі тэмпамі, рана ці позна давядзецца тлумачыць уласным грамадзянам, чаму яны павінны купляць дарагія энерганосьбіты, гараваць і ахвяраваць уласным камфортам, каб дагадзіць ЗША і Еўракамісіі. Запасы блакітнага паліва ў ПСГ ужо апусціліся ніжэй за 69 %. Сітуацыя, зразумела, не катастрафічная. Але, як вядома, чым большы попыт, тым вышэйшыя цэны. А ва ўмовах пагаршэння ўмоў надвор’я, перабояў з пастаўкамі з Нарвегіі і спынення транзіту праз Украіну і попыт і цэны так ці інакш будуць рухацца ўверх.
Зразумела, што пры Трампе ЗША працягнуць «бурыць» і падрываць эканоміку як сваіх партнёраў, так і сапернікаў, кіруючыся прынцыпам — падзяляй і ўладар. Бо зрабіць «Амерыку вялікай зноў!» можна толькі за чужы кошт. Як той казаў, нічога асабістага, толькі бізнес. А для яго паспяховага прасоўвання вельмі падыходзяць элементы «гібрыднай вайны». Нездарма Трамп сёння вядзе гаворку аб анексіі Панамы і Мексікі, далучэнні Грэнландыі і Канады, бо «дэмакратыя» каштуе дорага, а плаціць за яе зручней чужымі актывамі, у тым ліку ўкрадзенымі і захопленымі.
Нам жа, беларусам, варта ўсвядоміць, што мы частка глабальнага свету, у якім дастаткова тых, хто хацеў бы жыць за кошт іншых. Стабільнасць і бяспека — нашы дасягненні, якія неабходна берагчы і захоўваць. У іх аснова дзяржаўнасці і паступальнага развіцця грамадства. Сёння будучыня краіны, будучыня нашых дзяцей і ўнукаў у руках кожнага з нас, у нашым выбары і ўласнай грамадзянскай пазіцыі.
Мікалай БУЗІН, старшыня Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў, доктар ваенных навук, прафесар
