Недзе сярод ночы мы апынуліся на яго дачы бліз Рудзенска. Лецішча было маладое, яшчэ не абжытае, не раслі ніякія дрэвы, акрамя хіба кустоў. Усё пасаджанае яшчэ чакала росту і часу. Але свежае зяленіва на маладой градзе ўжо адскочыла. На гэта я звярнуў увагу толькі раніцой. А самой начы і ніякага сну ў нас таксама не было. Побач, амаль каля самых вокнаў, не спала чыгунка, цяжкавата грымелі начныя цягнікі, і на стале нашым прыемна падскоквалі чаркі. 

О, як мы тады нагаварыліся! І спрачаліся, і згадвалі, і перабівалі адзін аднаго. Некалькі разоў спускаліся ў дачны скляпок, дзверы ў які адчыняліся проста з хаты. Там, як заўважыў я, гаспадаровых прыпасаў хапала не на адно застолле. Пачынаўся суботні дзень, і раніцой на ўсе галасы загаманілі дачнікі. А яны не церпяць тых, хто дарэмна марнуе час. І, каб не злаваць іх, падаліся мы ў госці да шэфа Генадзя — галоўнага рэдактара часопіса «Вожык» Уладзіміра Корбана. Яго хата была непадалёку. Сам Генадзь працаваў тады ў часопісе адказным сакратаром. 

Гаспадар сустракаў нас добра накрытым сталом. Там я ўпершыню бачыў, як плачуць байкары. Дагэтуль я думаў, што яны ўмеюць толькі смяяцца. Чалавек распавядаў пра сваё, балючае, і вочы ў яго былі такія, што заплакаць хацелася мне самому. Было ў нас потым нямала сустрэч, сумесных дарог, нават грыбных, а гэтая ў памяці нібыта сталася самай галоўнай, і яна змацавала наша далейшае сяброўства. 

Тады я даведаўся, што на лецішчы гэтым Генадзь Кляўко пачувае сябе і надта ўтульна. Гэта былі яго родныя мясціны. Непадалёку адсюль у вёсцы Варонічы ён у 1932 годзе нарадзіўся, скончыў Рудзенскую дзесяцігодку. А потым, як і ў большасці з нас, быў філфак БДУ, а пазней праца ў газеце «Калгасная праўда», з якой перайшоў у часопіс «Вожык». Гэта амаль па суседстве, у адным будынку. Не ведаў я тады і нават не здагадваўся, што неўзабаве я і сам пабудую сабе дачную хату амаль побач, у Рудзенску. Але яго самога ўжо з намі не будзе. У жніўні 1979 года паэт раптоўна памёр. Ён так і не пабачыў кнігі свайго выбранага «Падкова над парогам», яна выйшла з друку неўзабаве пасля яго смерці.

У вершы, які даў назву кнізе, аўтар прызнаваўся: «Не веру, што шчасце прыносіць падкова». І далей дадаваў:

А знойдзеш — прыбі

над парогам, каб помніў,

Што хтосьці твой блізкі

ў дарозе, не дома...

Мне і сёння ўсё яшчэ здаецца, што ён, добры мой сябра, яшчэ ў дарозе. Заўсёды і гукаць яго хочацца з блізкіх і сумесных нашых дарог. Ён, здавалася, і народжаны для сяброўства, бо вельмі лёгка сыходзіўся з людзьмі, любіў іх уважыць і падтрымаць. Таму і сяброў у яго было больш, як у астатніх. Сціплы, нават ціхі па сваёй натуры, і ў паэзію Генадзь Кляўко ўваходзіў сціпла, як уваходзяць у свежапрыбраную хату, баючыся парушыць яе ўсталяваны спакой. Але пераступіўшы запаветны парог айчыннай паэтычнай хаты, адразу стаў яе звыклым і руплівым жыхаром. Не спяшаўся, быў ашчадны на слова, бо добра ведаў яму цану. Прызнаваўся сам: «Я на словы скупы, калі гэтыя словы // Толькі раз у жыцці гаварыць я павінен». Дбайны і шчыры гаспадар паэтычнай гасподы і сабе, і іншым жадаў толькі аднаго:

Устань да сонца,

Хай само

Яно цябе сустрэне,

З ягоным

Звяжуцца ў вязьмо

І дня твайго праменні.

Устаць да сонца, не праспаць самых дарагіх хвілін — зусім не адвольная дэкларацыя, гэта стала добрым сялянскім абавязкам і было ўсвядомлена яшчэ ў дзяцінстве і асэнсавана крыху пазней, калі ён думаў пра родную маці, а думалася пра ўсіх матуль на свеце: «Раней, чым устане сонца, падорыць святло і цяпло нам, устаюць ва ўсім свеце маці, каб агонь распаліць...» 

У яго, як і ў яго равеснікаў, было нялёгкае ваеннае дзяцінства. Я крыху пазней даведаўся, што дзіцячыя гады Генадзя Кляўко жыццё прапісала ў маіх Стоўбцах, дзе да вайны працаваў бацька паэта. Памятаю, калі аднойчы пісьменніцкім гуртам мы завіталі ў Стоўбцы, Генадзь так расхваляваўся, нібыта здарылася штосьці незвычайнае. Можа, не кожны з нас заўважыў гэта, але паэт тут жа прапанаваў: «А пойдзем, я пакажу вам, дзе мы жылі да вайны». Ад Дома культуры, дзе спыніўся наш аўтобус, мы прайшлі да сквера ў цэнтры гарадка, а там за ім, пры самым беразе Нёмана, убачылі і невысокі дом пры старым ужо садзе. Само па сабе адпала і маё пытанне, якое даўно ўжо непакоіла. Карцела запытацца, чаму нідзе ў яго кнігах няма вершаў пра Стоўбцы. 

Але звернемся да ўспаміну самога паэта: «Тут зранку 22 чэрвеня сорак першага года „месершміты“ пачалі ставіць крыжы на маленстве маім і маіх аднагодкаў: каму навечна абарвалі жыццё, а каму наканавалі прайсці праз пекла вайны. Мы з маці ў час пакінулі хату, каб уцякаць на ўсход: ад прамога пападання снарада ад яе застаўся толькі ўспамін». Нанова адбудаваны дом усё ж вярнуўся ў свой двор і сад:

Я прыйшоў у той дом,

Дзе гарачыя пахнуць аладкі,

Я прыйшоў у той дом — 

Захацелася матчынай ласкі.

Зараз боязна мне

Пакідаць гэты дом на хвіліну:

Я калісьці у ім

Назаўсёды дзяцінства пакінуў.

Толькі выйду на шлях,
Азірнуся з узгорка — 

Над садам

Ён ізноў запалае,

Разбіты варожым снарадам.

Дык ёсць жа, аказваецца, вершы пра Стоўбцы. І гэты, што адшукаўся ў кнізе «Сто крокаў», пра наш наднёманскі гарадок таго далёкага ваеннага часу. Многія, мабыць, самыя ўражальныя вершы Генадзя Кляўко — вынік яго доўгага роздуму пра дзяцінства, пра ўсё, што звязана з ім. Калі б не было ўспамінаў, наўрад ці з’явіліся б вершы «Хлеб», «Пастукаю ў акно», «Каменныя слоўнікі», «Вы са мной», «Жальба дзяцей спаленай вёскі». У паэта невыпадкова шмат радкоў пра хлеб, і прытым такіх, якія адразу западаюць у сэрца і, можа, не столькі выклікаюць у ім шкадаванне, а змушаюць сур’ёзна задумацца і пра сваё, і пра чужое, і пра агульначалавечае. Верш «Хлеб» пачынаецца з вобраза, які нібыта застывае ў тваіх вачах і доўга трывожыць сэрца: «Вялікія вочы — па бохану у людзей галодных». Уражвае, яшчэ больш трывожна гучыць і канцоўка яго:

Я ехаў нядаўна ў трамваі.

Разгаварыліся дзве дзяўчыны:

— Дзе ты працуеш?

— На хлебазаводзе.

— Падабаецца хлеб пячы?

— Ат, няхай яго ліха...

Як мне хацелася крыкнуць:

— Не крыўдзіце хлеб, ён — жывы!

Так, хлеб — жывы. У паэме «Плуг» ён прыходзіць да нас то ў вобразе басаногага хлапчука, то ў вобразе партызана, то ў светлым вобразе самой Перамогі. 

І ўсё гэта збіта і звязана вязьмом любові ў адзін тугі сноп, назва якому — «жыццё». І з гэтай паэмы, і з кожнай яго кнігі паўстае нарэшце адзіны вобраз — Чалавека…

Перагортваю кнігі паэзіі Генадзя Кляўко, якія захоўваюцца ў маёй хатняй біблітэцы: «Абветраныя далягляды» (1962), «Сто крокаў» (1967), «Прыстань» (1974), «Плуг» (1978), «Вязьмо» (1984). На старонках засталіся і даўнія сляды майго чытання, нейкія паметы, падкрэсліванні. Сёння мне і самі назвы падказваюць, што быў ён паэт з надта сялянскай душой, шчыра ўлюбёны ў саму зямлю, у людзей, якія працу чалавека лічаць найвышэйшаю ад усіх жыццёвых навук. Падкупляла ў яго характары сціпласць і простасць, нават яго ціхасць.

Адсюль, напэўна, ідзе і роўнасць ды пранікнёнасць яго паэтычнага голасу. 

Ды і мы часта не здагадваемся, колькі балючага, неадназначнага, часам выбуховага хаваецца за чалавечай простасцю і ціхасцю. Гэтага не відаць і ў так званым падтэксце. Але змест яго вершаў мне заўсёды падказвае, што не было, не існавала для паэта і чалавека Генадзя Кляўко нейкіх жыццёвых дробязей. Для кагосьці сляза чалавечая — усяго нязначная кропля. І толькі паэт можа сцвердзіць вам, што гэта зусім не так. З драбніц, кропель, крошак вырастае веліч чалавека. Людскасць у чалавеку, якая сама па сабе заслугоўвае ўсялякай хвалы, трэба ўмець заўважаць. А галоўнае, каб яна была ў самім табе. І гэта ўсё цёплым матывам прасочваецца пры перачытванні вершаў Генадзя Кляўко. Я зусім не даследчык яго паэзіі, але ўсё гэта адчуваю. Вось і чалавек, падкошаны ўдарам перуна, у апошнюю сваю хвіліну хапаецца за думку: «А як жа людзі?» («Добры чалавек»). Не за жыццё сваё ў адчаі хапаецца герой верша, а чамусьці — за сумленне. А яно раўназначнае жыццю.

Вершы паэта высвечаны знутры самым сардэчным пачуццём дабрыні, заўсёднай усхваляванасцю самой душы і яе чуйнасцю найперш. Усяго гэтага так шмат, і ўсё яно нястрымнае і адчувальнае, а таму і заўважнае. Хоць самога паэта можна прылічыць да тых, каго мы часам называем незаўважанымі. Так звычайна кажуць пра тых, пра каго амаль зусім не пішуць, не хваляць крытыкі, але хто варты таго. Пытанне, што тычыцца ўвагі да паэта, — даволі далікатнае. 

Я прадчуваю думку самога Генадзя Кляўко наконт гэтага. Гучала б яна прыкладна так: «Не так важна, што пішуць і ці пішуць наогул пра цябе — куды важней тое, што пішаш ты сам». Пра важкасць і значнасць напісанага ім сведчаць і тры яго паэмы «Прыстань», «Плуг» і «Сем песень». Апошнія дзве нібы напісаны на адным дыханні. Яны і ўнутраным сваім хваляваннем ды роздумам нібыта пераклікаюцца паміж сабой. Той факт, што Генадзь Кляўко доўгі час не мог падступіцца да жанру паэмы, таксама гаворыць сам за сябе. Паэт быццам адпрацоўваў хаду і дыханне на не заўсёды гладкай і роўнай дарозе паэзіі. Трэба было ахвярна пазбаўляцца і ад неабавязковага, лёгка-захапляльнага, да чаго паэтаў часта схіляе іх прыроджаная назіральнасць, праз якую, бывае, траціцца і мера самога адбору мастацкіх прыёмаў і сродкаў. 

У звароце да паэмы творца беспамылкова засяродзіўся на магічнай сіле паэтычнага вобраза, на яго асацыятыўным разгортванні ў малюнак, ды і само сабой — на думцы. Нешта праглядваецца тут нібыта і з вопыту Анатоля Вялюгіна. Магчыма, і не абышлося без нейкай падказкі майстра. Аднак нідзе не бачыцца адступлення ад сябе самога, даўно ўсталяванага і сцверджанага ўласнага творчашукання і самаадкрыцця. Адчуваецца тут і тая даўняя аўтарская засцярога сябе ад узвычайвання ўсяго яшчэ маласпазнанага, каб не залічыць у якасці першаадкрыцця ўжо даўно адкрытае. І няхай няма тут адзінага стрыжня, тры паэмы чытаюцца як адзіны трыпціх. Цяжка сказаць толькі, як яно было ў задуме.

У апошнія гады свайго жыцця, калі і былі напісаны вышэйназваныя паэмы, Генадзь Кляўко працаваў намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «Полымя». А папярэдняя праца ў часопісе «Вожык» была для яго таксама плённай. Пра тое сведчаць тры кнігі гумарыстычых вершаў і мініяцюр: «Лайдак і кнопкі», «Каб не сурочылі» і «Што праўда, то не грэх».

Знайшоўся ў паэта час і на дзіцячыя творы, што склалі кнігу «Першы салют» (1964). Але шмат сваіх сіл аддаваў перакладам. Гэтак і пасябраваў ён з Паўднёвай Асеціяй. Вынікам таго шчырага сяброўства стала кніга паэзіі Паўднёвай Асеціі «Трубіць алень» (1975) ды яшчэ вершаваны цыкл «Асецінскія сустрэчы» ў кнізе «Падкова над парогам». І як шчырае прызнанне паэта ў сваёй любові да блізкага яго сэрцу краю гучаць для нас гэтыя вось радкі:

Калі ў дарозе азалею — 

Цхінвалі ўспомню і сяброў.

Цяпло нябачнае сагрэе — 

Яно ў маю ўлілося кроў.

Пры жыцці ён лічыўся вялікім прыродалюбам, заядлым грыбніком ды і вандроўнікам. Вандроўніцкую душу лепш за ўсё пазнаеш каля начнога вогнішча. Наша начное вогнішча вераснёвай ноччу 1975 года не шкадавала свайго жару да самай раніцы ў маім пушчанскавясковым дварышчы. Мы яшчэ і яшчэ падкідалі ў яго сушняку. Хораша пераміргваліся і перашэптваліся ў небе зоры. І я бачыў, як у вачах яго двума промнямі адсвечваюцца дзве плыні, і Пцічы, і Нёмана, блізкіх і родных нам рэк. Так яно дзвюма плынямі і ўвайшло, і засталося ў душы назаўсёды. Усё гэта, уважліва чытаючы, можна адчуць у яго радках. Усё ягонае, самае дарагое, аднойчы ўбачанае вачыма, засведчана яго радком і сцверджана самой душою. 

Казімір КАМЕЙША