Нязменная рубрыка «Паэзія і проза» распачынаецца падборкай вершаў Міхася Пазнякова «Усё ў жыцці не выпадкова», тэматычна прысвечаных радзіме і мінуламу, дзе — у прасторы тваёй памяці — заўсёды жывыя і маладыя бацькі. Чытач з гэтых вершаў зробіць выснову пра асаблівую ролю маці ў жыцці чалавека: яна чулая і любіць так, як ніхто не будзе, таму і цягне ўсё жыццё нас да пэўных мясцін і часоў, таму і патанаем мы ў возеры ўспамінаў, каб акунуцца ў акіян безумоўнага пачуцця, безумоўнай патрэбнасці, безумоўнага прымання. Парадаксальна, што з уростам меншай гэтая цяга не становіцца, а яшчэ і большае, бо па меры набыцця мудрасці і ўнутранага супакаення менавіта пачуцці і ўспаміны, асабліва прыемныя, «хмеляць» і «жывяць».

Хтосьці шукае цеплыні і шчасця ў абдымках, няхай і ўяўных, любай маці, а хтосьці спрабуе знайсці іх у стасунках з супрацьлеглым полам, як Таццяна Барысюк. Адзін з яе твораў поўніцца прагай акунуцца ў пачуццё патрэбнасці мужчыну: 

Салодка бачыць,
як гарыш,
і ўсведамляць:
табе — патрэбна... 
Па-над тваёй душой царыць
у шатах бліскавічна-срэбных.

Паэтэса выступае з падборкай вершаў «Формула прыгажосці», дзе адорвае чытача класічнымі выкшталцонымі жанравымі формамі, сярод якіх санет, трыялет і нават экзатычная для нашай паэзіі ўсходняя газель (між іншым, прадмет і яе навуковых росшукаў на працягу апошніх гадоў). Прыведзеныя вершы прыцягваюць жаночай тэмай, развагамі над прыгажосцю ў розных яе праявах. 

Святлана Бельская дзеліцца нізкай «Майго шчасця хвіліна», дзе ў адным з вершаў — чароўная метафара птушкінебяспекі. Абумоўленая сусветнымі палітычнымі, экалагічнымі, тэхналагічнымі і іншымі працэсамі трывога наконт трываласці нашага сённяшняга, такімі вялікімі намаганнямі адладжанага жыцця, добра знаёмая цяперашнім беларусам, ды і іншым народам. Але, як бы там ні было, падказвае паэтэса, здольнасць забываць пра небяспеку і паглыбляцца ў стан асалоды дазваляе нам захаваць сябе і свой унутраны свет у цэласнасці:

І так і ў жыцці нашым з самага ранку
Бяда нас употай пільнуе ля ганка,
Каб птушкай драпежнаю скочыць
на спіну.
І стане журба тады госцяй адзінай.
Але ўсё-ткі ў радасці яснай, іскрыстай,
Як келіх высокі з віном прамяністым,
Мы пра небяспеку заўжды забываем,
Па сонечных сцежках Эдэма блукаем...

Падборка маладой паэтэсы Вікторыі Сон «На светлым палатне» напоўнена атмасферай мрояў і, як можа часам падацца, нейкімі сюррэалістычнымі малюнкамі-вобразамі. У гэтым выпадку псеўданім аўтара цалкам суадносіцца з агульнай настраёвасцю і змястоўнасцю прадстаўленых ёю трох вершаў.

У часопісе ўсё як у жыцці: высокая паэзія чаргуецца з зямной прозай, таму рубрыку працягвае Людміла Рублеўская ўжо вядомым чытачу, паводле яе ўласнага вызначэння, «алхімічна-філалагічным» раманам «Запавет Фаўста». 

У гэтым нумары завяршаюцца прыгоды герояў ва ўсіх сплеценых сюжэтных лініях і канчаткова раскрываецца звязаны з прапанаванай жанравай формай, увасоблены ў 12 частках, сімвалічны сэнс. У радках пра арыштаванага Васіля Роўбу чытаем: «І было яму паслана тры настаўнікі. І адзін вучыў яго дабрыні, а другі мудрасці, а трэці смеласці. І напоўнілі яны ягоную душу, і былі забраныя ад яго. Але не ўтваралася ў душы яго золата, бо мала пажыў ён яшчэ, і не хапала яму нейкага складніка ў душы яго». Кропкі, нарэшце, расстаўлены, дабро перамагае, але зло не заканчваецца, таму што задуманае як дуальнае жыццё (ці не дзеля таго, каб чалавеку было цікава і пазнавальна?!) працягваецца. У фінале аўтар нагадвае, што «лепшых часоў не бывае, таму трэба рабіць тут і цяпер дзеля сваёй зямлі што можаш, і нават крыху болей. Вялікае Дзеянне працягваецца».

Празаічную лінію нумара развівае Юлія Бармута аповесцю-прытчай «Анёл Георгі», складзенай з частачак «Ладзейнікі», «Георгі», «Князёўна Ганна», «Суд», «Падмена», «Падкова» і інш. Твор расказвае пра даўнія часы, калі хрысціянства распаўсюджвалася на беларускіх землях, і аўтар не атачае святасцю гэты працэс: так, князь змяняе веру, урэшце, як і жэніцца дзеля атрымання ўлады. Але герой праходзіць праз сваё жыццёвае выпрабаванне — пад наглядам анёла, які быў дадзены яму з хрышчэннем і сачыў за яго духоўным станаўленнем. Толькі асэнсаваўшы памылкі, адолеўшы свой асабісты шлях героя, князь становіцца добрым чалавекам і мудрым кіраўніком.

У рубрыцы «Пераклады» змешчана ўзбекская аповесць у апавяданнях Рысалат Хайдаравай «Гарачае лета ў Гургуртэпе» ў перакладзе Алеся Карлюкевіча. Аўтар вядомая тым, што пазнаёміла ўзбекскага чытача з творамі беларускіх, рускіх і сербскіх пісьменнікаў. Акунуцца ў атмасферу ментальна далёкай нам мусульманскай традыцыі (можа, дзеля таго, каб наблізіцца да яе ды лепш зразумець?), а таксама ўсходняй побытавай культуры можна ў падзеленым на дробныя часткі творы.

«Навуковыя публікацыі» распачынае Мікола Мікуліч, які ў артыкуле «„Чарнее на снегу істужка...“. Жыццёвы і творчы лёс Паўлюка Шукайлы» расказвае пра ўдзельніка заходнебеларускага камуністычнага падполля. Аўтар лічыць, што «паспешліва залічваць П. Шукайлу да нейкіх авантурных дзівакоў, пацешных блазнаў, імпазантных і экстравагантных па сваёй вонкавасці і паводзінах клоўнаў не варта». Сваю задачу П. Шукайла бачыў у тым, каб раскрыць асаблівасці гістарычнага пералому ў грамадстве і духоўным свеце сучасніка.

Аксана Бязлепкіна-Чарнякевіч прапаноўвае артыкул «Пісьменніцкая ініцыяцыя ў літаратурным працэсе Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя: філаматы, А. Міцкевіч, Я. Баршчэўскі». У тэксце аналізуюцца звязаныя з выдавецкімі справамі цікавыя грамадска-культурныя працэсы, якія часта не ўваходзяць у поле зроку літаратуразнаўцаў, а, між тым, адказваюць за легітымізацыю пісьменнікаў як у XIX ст., так і пазней — ва ўжо зусім недалёкай нам гісторыі, ды і ў сучаснасці. Даследчыца фармулюе важныя высновы-папярэджанні на аснове таго, што беларускамоўная літаратура не магла ў поўнай меры «карміць» пісьменніка, які ў тыя часы толькі асвойваў саму магчымасць жыць з творчай працы: «Калі ў народа і адпаведна яго культуры няма сваёй дзяржаўнасці і дзяржаўнай палітыкі, накіраванай на падтрымку нацыянальнай культуры, то і народ, і культура, як правіла, становяцца донарамі для іншых, больш паспяховых у дадзены момант культур», — гаворыць даследчыца. Добра, калі справядлівасць перамагае, як адбылося ў 1990-я гг., калі творы папярэдняга стагоддзя прайшлі паўторную легітымізацыю, стаўшы сімвалічна нават болей каштоўнымі, чым былі падчас напісання.

Даўняя літаратура на пэўных этапах свайго развіцця і ў прыватнасці ў XIX ст., пра якое вядзецца размова, нярэдка была дыдактычнай — ставіла мэту не толькі забавіць, расказаць праўду, але і — не ў апошнюю чаргу — навучыць чытача. Аднак вучыць не столькі літаратура, колькі сама гісторыя, заглыбляючыся ў якую мы, беларусы XXI ст., можам папярэдне пасыпаць пясочкам там, дзе слізка. Веды пра тое, дзе, як і чаму нашай культуры ўжо неаднойчы даводзілася падаць — траўматычна, з неабходнасцю пазнейшай доўгай і сур’ёзнай, цягам болей чым у адно стагоддзе, «рэабілітацыі», — служаць нам.

У рубрыцы «Крытыка i лiтаратуразнаўства» Аліна Сабуць публікуе тэкст «„Жыві, мой верш, і сэрца грэй...“: чароўныя мелодыі паэзіі Марыі Шаўчонак». Размова ідзе пра аўтара сямі зборнікаў лірыкі, якую вядомыя крытыкі называюць «паэзіяй пачуцця»: «У майстэрні мастацкага слова Марыі Шаўчонак сапраўды раскошна: тут прасторна і маляўніча, летуценна і меладычна. Паэтэса прагна шукае няўлоўныя гукі і фарбы, наталяецца вобразамі роднай зямлі, знітаванымі з паняццямі роду, радзіны, Радзімы — сакральнымі па сваёй сутнасці з’явамі». Аўтар знаёміць з важнымі вобразамі і матывамі паэзіі М. Шаўчонак, з успрыманнем яе вершаў літаратуразнаўцамі, паказвае, чым «сілкуецца» паэтэса з пункту гледжання духоўнага і культурнага. Як можна меркаваць, галоўнае ў яе вершах — імкненне да эстэтыкі і гармоніі выяўлення, святла і чароўнасці.

Распачатыя ў папярэдніх нумарах успамiны Таццяны Шамякінай «Савецкая моладзь у парадаксальныя 1960-я» працягваюцца: цяпер перад намі аповед пра гады навучання ва ўніверсітэце, пра выкладчыкаў — знакамітых у галіне культуры і навукі людзей. Аўтар згадвае, як часта Міхась Ларчанка чытаў вершы на лекцыях, і параўноўвае з нашым часам: «Аднак хто б сёння дазволіў нават заслужанаму прафесару палову кожнай лекцыі прысвячаць чытанню вершаў?» Крытыкуючы сучасную Балонскую сістэму адукацыі, выкладчыца з пяцідзесяцігадовым стажам канстатуе: «Што ж здзіўляцца, што студэнты цяперашнім часам — самыя нецікавыя за ўсе дзесяцігоддзі майго выкладання ва ўніверсітэце. Уражвае іх абсалютная нерамантычнасць, нелетуценнасць, нейкія гранічна вузкія, прымітыўна-практычныя адносіны да жыцця...» Аўтар плаўна падводзіць чытача да думкі пра заняпад духоўных каштоўнасцей, тлумачыць, што ён пачаўся ў савецкай краіне з яе ўстаноўкай на павышэнне дабрабыту чалавека, але адзначае і абумоўленасць гэтага агульнаеўрапейскімі тэндэнцыямі. Яшчэ Т. Шамякіна расказвае пра сваю таленавітую сяброўку Яўгенію Янішчыц, падкрэсліваючы асуджанасць на трагічны скон, прысутную нават у абліччы. Паэты, як і сфера, у якой яны працуюць, вельмі далікатныя і адчувальныя (здольныя да сапраўды моцных, напружаных і інтэнсіўных пачуццяў), таму нярэдка аказваюцца не ў стане «вытрымаць» жыццё і захаваць сябе.

«Кнігарня» часопіса напрыканцы года даволі сціплая: Міхась Сліва ў публікацыі «Па Божай сцяжыне — да новых дасягненняў» рэцэнзуе чарговае ёмістае, таўшчынёй у пяцьсот старонак, выданне міжнароднага альманаха «Літара» (№ 11–12), выпушчанага ў Мазыры ў 2024 годзе. У кнізе змешчаны не толькі пераклады з іншых моў, творы лаўрэатаў конкурсаў, але і выступленні ўдзельнікаў Першага з’езда праваслаўных пісьменнікаў, які адбыўся ў 2023 годзе ў Гомелі. Паколькі ў альманаху — літаратурна-мастацкім і краязнаўча-асветніцкім праекце Уладзіміра Гаўрыловіча — надрукаваны празаічныя творы больш як сарака пісьменнікаў Беларусі і Расіі, выданне выглядае як сапраўдная анталогія сучаснай прозы.

Завяршаецца апошні ў годзе нумар традыцыйна — клапатліва складзеным супрацоўніцай рэдакцыі Наталляй Казапалянскай зместам часопіса за 2024 год. 

Наталля БАХАНОВІЧ