На раннім здымку ён і падобны да нейкага птушаняці, гэткага веснавога жавараначка. Але ж крылы меў не слабыя: можа, нечакана на маіх вачах узляцеў і адразу даволі мужна заявіў пра сябе:
А я з сорак пятага,
А я з сорак пятага,
Равеснік Дня Перамогі
І выбуху першага атамнага...
І яго пачулі. Пачуў і заўважыў адразу і вядомы крытык Рыгор Бярозкін, назваўшы ў артыкуле пра маладых і яго, Рыгора Семашкевіча. Гэта, ды яшчэ з’яўленне вершаў у «Полымі», дзе шкалу паэтычнага росту добра адсочваў слынны майстра паэтычнага радка Анатоль Вялюгін, дало моцы маладому крылу для творчага лёту. У студэнцкае літаб’яднанне «Узлёт», якім кіраваў наш выкладчык і вядомы паэт Алег Лойка, Рыгор завітаў, маючы ўжо сваю ўласную вышыню творчага ўзлёту. Хай сабе яшчэ не вышыню, а нейкі ўзгорачак. Але ж свой.
Абавязаны паэтычнаму настаўніку
Мы жылі ў адным інтэрнацкім пакоі, пачуваліся землякамі, бо не надта ўжо і далёка Івянец ад Маладзечна, па адзін бок пушчы, ды і вобласць тады была агульная — Маладзечанская. Інтэрнат, які адной сцяной выходзіў на вуліцу Свярдлова, а другой — да аўтобуснага вакзала, заўсёды нагадваў мне гаманкі і раскалыханы вагон, які ніколі не ведаў ні сну, ні спакою. Так і хацелася выбегчы, схапіўшы ў руку нешта лёгкае, ды, ускочыўшы ў расчыненыя дзверы ўжо іншага вагона, паімчацца куды вочы глядзяць. А вочы глядзелі туды, у пушчу, у родныя і блізкія сэрцу мясціны.
Мы і ў сваіх вершах звярталіся толькі да іх. Можа, не так і лёгка, як хацелася, нам пісалася, але як жа хацелася друкавацца. Толькі адзін з нас, Эдуард Зубрыцкі, яшчэ вучнем надрукаваў верш у «Маладосці». А ў мяне была ўсяго толькі падборка ў Стаўбцоўскай раённай газеце «Голас селяніна». У нашай Івянецкай раёнцы «Ивенецкая правда» паэзію не прызнавалі. Недзе перад самым сканчэннем дзесяцігодкі надрукавалі і ў «Піянеры Беларусі». Нідзе не друкаваўся і Рыгор.
Цяпер падгаворваў: «Бяры свае вершы і пойдзем у «Полымя». Я не згаджаўся. Але ён зусім лёгка ўгаварыў. Перад гэтым расказаў пра сваю сустрэчу ў Маладзечне з супрацоўнікамі рэдакцыі.
У яго меўся і фотаздымак: ён стаіць побач з Анатолем Вялюгіным і Янкам Брылём, а Брыль чытае ці не яго вершы.
У кнізе «Лічыла дні зязюля» гэты здымак ёсць. Хто ж мог здагадвацца, што вершы яго чытае не толькі прызнаны класік літаратуры, а яшчэ і будучы цесць.
Анатоль Вялюгін выбраў некалькі ўхваленых твораў. Памятаю, мой верш «Сплаўляю лес» нават прачытаў услых. Сядзеў там і галоўны рэдактар часопіса Максім Танк. У тым жа 1962 годзе нашы вершы з’явіліся ў «Полымі». Але цяпер я ўжо не адчуваў той радасці, якая была падчас сустрэчы ў рэдакцыі. Надта яна капрызная птушка, чалавечая радасць. Я потым пасябрую з Анатолем Сцяпанавічам, будзем разам працаваць у тым жа «Полымі». Вельмі шмат чым абавязаны яму, свайму паэтычнаму настаўніку. І дакараю сябе толькі за адно: не здагадаўся, так ні разу і не аддзячыў свайму шчыраму і таленавітаму сябру Рыгору Семашкевічу за тое, што ён угаварыў мяне на тую сустрэчу.
Заплюшчу вочы — і з далечы гадоў праз успамін мройліва выплыве знаёмая постаць. Гэта Рыгор, светлатвары, падстрыжаны пад Максіма Багдановіча, скупавата ўсмешлівы, а дзе і нахмураны, адчыняе дзверы нашага пакоя, які схаваўся за іншым вялікім пакоем, дзе жывуць хлопцы-журналісты. Усмешка крыху прыхаваная, нібыта скіраваная ў сябе самога. Ён любіць гумар, часта і сыпле ім, і распавядае пра ўсё нават хутка, неяк шчабятліва. Ёсць-ёсць штосьці птушынае, але і не падобнае да іншых, непасрэднае. Гумар яго нібыта нейкі падтэкставы, але нядрэнна акрэслены і словам, і мімікай.
У яго свае словатворы. Для мяне заўсёды застанецца ў памяці яго падрукулянд. Гэта той, каго вядуць пад ручку, але не той, хто сам вядзе. Рыгор любіць свае акуляры на жоўтых, пад золата, дроціках, часам здымае іх, працірае. Тады добра бачыш і вочы яго, у іх таксама відаць і той праменьчык досціпу, якім ён вельмі ашчадна карыстаецца. Такія акуляры ёсць толькі ў яго ды яшчэ ў выкладчыка-мовазнаўцы, якога дужа паважаюць студэнты за яго далікатную мяккасць. Паводле нашага маладога пераканання, паэт-лірык павінен быць чалавекам закаханым, а яшчэ і гумарыстам. Гумару вакол хапае, толькі ўмей яго заўважыць. Ён гэта ўмее, яму не адмовіш у назіральнасці.
Вось недзе побач, пры вакзале, здымаюць масоўку да кінафільма па Андрэю Макаёнку «Лявоніха на арбіце». Туды не ўбіцца, бо за ўдзел у здымках плацяць ці не па тры рублі. Гэта для студэнта вялікія грошы. Куды цяжэй зарабіць іх, разгружаючы ноччу на таварнай станцыі кавуны. Смешна выглядае наша адзенне, перашытае з бацькавых плячэй. Асабліва штаны, якія ў атэлье на Кірава мне звузілі да такой цыбатасці, што я сапраўды пачаў выглядаць буслам. Смешна, калі заслухаешся прамовамі самога «кукурузніка» — Мікіты Хрушчова. Колькі народнага гумару ў яго прамовах, не менш чым у самога Шолахава.
Па мянушцы «Рэдактар»
Смешна нават выглядае наша вучоба. Нідзе ні ў якім слоўніку вы не знойдзеце слова «ўстановачнік», але яно гучыць у нашым лексіконе. І яго прыдумалі не мы з Семашкевічам, а нейкія разумнікі ад педагогікі і выхавання. Мы былі з курса, пра які скажу словамі Алега Лойкі, нашага настаўніка і паэта: «...курс хрушчоўскага набору, калі бралі троечнікаў са стажам і толькі пяць працэнтаў выдатнікаў-выпускнікоў без стажу траплялі на вучобу...» Мы з ім былі з тых самых «пяці працэнтаў». І называлі нас тым самым словам — «установачнік». Пяціпрацэнтныя павінны былі за год адпрацаваць свой стаж (дзе ім пашанцуе), а навучанне на першым курсе было цалкам завочнае. Дзве завочныя сесіі — і на наступны год ты ўжо паўнапраўны студэнт стацыянара... Я свой стаж адрабляў у райгазетах Капыля і Стоўбцаў, а ён, здаецца, у нейкай школцы.
Слыў ён сярод нас хлопцам добра начытаным. Прачытаў і меў у сваёй уласнасці беларускія часопісы, пра існаванне якіх многія з нас не чулі. Як яны да яго трапілі, было сакрэтам. Тады за падобныя «сакрэты» па галоўцы не гладзілі. Таму, прывозячы са сваіх Дамашоў, даваў чытаць асцярожна. Сустрэліся мы зноў праз тры гады, пасля маёй вайсковай службы, у тым жа інтэрнаце на Свярдлова. Ён быў ужо аспірант кафедры беларускай літаратуры БДУ, я — рэдактар літаратурна-драматычнага вяшчання Рэспубліканскага радыё.
Пасмяяліся. Мянушка «рэдактар», прыдуманая маім земляком-мікалаеўцам Міколам Міцкевічам, сталася рэальнасцю. Калісьці я, працуючы ў Капыльскай райгазеце, друкаваў вершы сваіх землякоў і сяброў на яе старонках. Удзячнасцю за гэта і была зямляцкая мянушка. Але ўсе найтрапнейшыя мянушкі літаратурнага «кулуарыя» здатны быў сцвярджаць толькі адзін чалавек, «адмірал паэзіі» Вялюгін. Мне адразу ж было даравана званне «карнета». Можа, занадта доўга я заставаўся ў гэтым званні, пакуль не пайшоў з жыцця сам хрышчоны бацька. Рыгору добра пасавала — «Гамлет». Нешта зусім гамлетаўскае было ў постаці яго. Юрка Голуб, які найлепш разбіраўся ў «табелі рангаў» ад самога «адмірала», спакваля знаёміў мяне з новымі сябрамі Рыгора. Алесь Жук, Мар’ян Дукса, сам Юрка... Імёны гэтыя мне былі ўжо знаёмыя. Цяпер жа, пры нашай першай сустрэчы, адчуванне ў мяне было зусім такое ж, што бывае ў пасажыра, які сышоў са свайго цягніка на нейкай станцыі, каб купіць пачак цыгарэт, а цягнік, не дачакаўшыся яго, пабег і ўжо знік за далеччу. Але прайшло яно ў мяне хутка. Аднакурснікі нашы выраем разляцеліся па ўсёй Беларусі, а мы зноў у сталіцы, як быццам нікуды і не адлучаліся. Сталіца намі была яшчэ не абжытая.
Тое, што назаўсёды ў памяці
У 1968 годзе выйшла з друку першая кніга Рыгора Семашкевіча «Леснічоўка».
Хведар Жычка загадваў тады паэзіяй выдавецтва «Беларусь». Зрэшты, самотным Рыгор Семашкевіч адчуваць сябе і не павінен. У наступнае дзесяцігоддзе яго талент парадаваў самым незвычайным плёнам. Пайшлі адна за адной і кнігі. А мы захапляліся радкамі яго вершаў пра «вайсковыя могілкі ў Мінску», дзе «маршалы нацыі спяць», і кідкаю афарыстычнасцю ў роздуме пра лёс Францішка Багушэвіча ды шалясценнем старонак паланёных кніг у вершы «Вяртанне кніг», ды светлым пошчакам полькі ў вершы «Полька ў вёсцы Пяціхатка»...
Гэта тое, што назаўсёды застанецца ў памяці. Незвычайная рытмічная лёгкасць, нейкая адчайная нязмушанасць, падкрэсленая простасць могуць схіляць да думкі, што вершы пісаліся надта лёгка. Але разумею, што гэта далёка не так. У нашым маленечкім інтэрнацкім пакойчыку на сем ложкаў з тумбачкай у дадатак я быў сведкам, як, скурчыўшыся і падцяўшы калені, паскрыпваючы панцырнай сеткай ложка, пакутліва дарабляў Рыгор свой верш пра дзівасіл. Сам я запомніў не менш дзесяці варыянтаў. І ў кнізе выбранага ён зусім не той, якім памятаю яго. Адчуванне такое, што той, першы, быў значна лепшы. І гучаў ён, як мне здаецца, пяшчотней. Але найбольш у яго першай кнізе ўсхвалявалі мяне «Начлежныя вершы». Хто з нас тады не пісаў пра начлежныя кастры! Але глянуць на іх позіркам самой гісторыі ды яшчэ афарыстычна абагуліць убачанае, мне здаецца, пашанцавала толькі яму аднаму.
У яго другой і апошняй паэтычнай кнізе «Субота» ціхае і надта адчувальнае замілаванне ўсім родным на зямлі змушае нас да нібыта перадсвяточнага вечаровага роздуму пра тое, што пражыта і што патрэбна яшчэ пражыць. Яно асабліва адчувальнае і ў аднайменным вершы, у хадзе дзядулі па двары з двума поўнымі вёдрамі:
Стары спакойна і усцешна
Два сонцы — два вядры — нясе,
Рыпіць заснежаная сцежка,
Злуецца нетрывалы снег.
Нядаўна выпаў, сыдзе скора,
Зайграюць вербы і трава,
Але ёсць снег, што лёг на скроні,
І ён не ўмее раставаць.
.......................................
Не разагнуць старому рукі,
Гняздом — глыбокая далонь.
Гняздо плыло... гняздо было—
Віць-віць — і выпырхнуць унукі.
Святло багатай душы
Нават у гады студэнцтва можна было здагадвацца, што сваю жыццёвую і творчую сцяжыну павядзе ён у звязку з навукай, з росшукам нейкіх загадак нашай гісторыі, з выкладчыцкай працай. На здымку, дзе мы засведчаны ўсім сваім пакоем з шасці чалавек, ён і выглядае ў другім радзе неяк акадэмічна. Здаецца, ужо і не ў тых звыклых бліскучых акулярах. І чытаючы яго «Верш, напісаны ў архіве», я ўявіў паэта там, між вялікіх і важных папер, твар у твар з гісторыяй. Адчуванні тыя лёгка прачытаць і ў радках.
Не ў крыўду нашым літаратуразнаўцам і крытыкам скажу, што ўсё тое літаратуразнаўчае, што выходзіла з-пад пяра паэта Рыгора Семашкевіча, чытаецца з той жа цікавасцю, як і самыя таленавітыя мастацкія творы. Я, вядома ж, у першую чаргу маю на ўвазе эсэ «Світка Буйніцкага» і кнігу «Браніслаў Эпімах-Шыпіла». Калі б не пашкадавала зязюля паэту жыццёвага веку, я ўпэўнены, што ён бы разгарнуўся ў цікавага і не падобнага на іншых празаіка. І, прадчуваю, вельмі б прыцягальна выглядаў яго сплаў лірычнага і гумарыстычнага ў добрым праламленні і святле багатай аўтарскай душы. Гумарыстычная, а хутчэй сатырычная аповесць «Бацька ў калаўроце», што ў свой час ускалыхнула літаратурную грамадскасць, прадказвала аўтару добры і яшчэ не ўкаляінены шлях да паказу самога чалавечага жыцця праз народны гумар.
Казімір КАМЕЙША
