Больш за 40 прадстаўленых твораў выкананы ў прамежку паміж 1940-м і 1980-м. Многае было ўключана аўтарамі ў адмысловыя серыі, іх, між іншым, вымагалі жыццё і час, аднак кожная работа — даніна павагі і памяці абаронцам і пераможцам, тым, хто загінуў у ваеннае ліхалецце, і тым, хто здолеў выжыць у гэтыя цяжкія гадзіны. А выстаўка «У полымі ваенных гадоў», у сваю чаргу, услаўляе талент мастакоў, якія выстаялі, а пасля знайшлі сілы адлюстраваць убачанае і пачутае.
Юрый Зайцаў «Смутак» (з серыі «Хатынь»).
Што датычыцца гледача, то яму, безумоўна, добра знаёмыя творы з праграмных серый славутых беларускіх мастакоў. Сярод іх — «Памяці вогненных вёсак» Васіля Шаранговіча: за працу над аўталітаграфіямі ён атрымаў Дзяржаўную прэмію Беларусі. Вывучэнне гэтай графікі — нагода пазнаёміцца ці перачытаць кнігі Антона Бялевіча «Споведзь сэрца» (мастак працаваў над афармленнем) і Алеся Адамовiча, Янкі Брыля, Уладзіміра Калеснiка «Я з вогненнай вёскi...» (значна паўплывала на аўтара).
З ліку найважнейшых для беларускага мастацтва серый — «Мінскае гета» Лазара Рана (у экспазіцыі ў Нацыянальнай бібліятэцы цыкл пазначаны чамусьці пад назвай «Фашысцкая акупацыя»). У гэтых, як і ў іншых работах пасляваеннага перыяду, выяўлены востры боль аўтара — асабістая трагедыя — Лазар Саулавіч падчас вайны страціў усю сваю сям’ю, аб чым даведаўся толькі пасля вызвалення Мінска, — і трагедыя народная... Мастацтвазнаўцы мяркуюць, што ў гэтым прысвячэнні катастрофе, якое паўстае ў тым ліку праз па-майстэрску перададзеныя сюжэты і вобразы герояў, мастак адлюстраваў сваіх родных і блізкіх. Праўда гэта ці не, вызначыць, натуральна, немагчыма, тым не менш серыя «Мінскае гета» застаецца бясспрэчным помнікам супраціўлення смерці.
Увайшлі ў выстаўку «У полымі ваенных гадоў» і асобныя работы і творы з серый «Партызаны» і «Блакада» Арлена Кашкурэвіча, што паказваюць розныя старонкі быцця чалавека на вайне. А яго «Ураджай вайны» і «Без звестак зніклым» 1978 года бачацца пасляслоўем праекта: іх аб’ядноўваюць вобразы сталых жанчын, зварот да якіх абумоўлены задумай аўтара — паказаць скалечаную і стомленую ад бясконцага кровапраліцця зямлю, расказаць пра жанчыну ў горы — маці, змушаную страціць сваіх сыноў і дачок, уславіць моц чалавека, якому даводзіцца існаваць з нясцерпным болем і будаваць новае жыццё.
Цікавасць выклікае і менш вядомая публіцы спадчына беларускіх майстроў і не толькі. Так, сапраўдныя музейныя экспанаты — аўталітаграфіі «Савецкія войскі ў Германіі» і «Вулічны бой» — выкананы ў 1946 годзе маскоўскім мастаком, удзельнікам Вялікай Айчыннай вайны Уладзімірам Багаткіным. Валянцін Ягораў, які ў свой час звязаў сваё жыццё з Гомельшчынай, нарадзіўся ў Ленінградзе, дзіцем перажыў блакаду, а ўспамінам пра тыя падзеі прысвяціў цыкл літаграфій «Блакадны дзённік» (у экспазіцыі — «На перадавую» 1985 года).
У Беларусь пераехаў і ўраджэнец Барнаула Юрый Зайцаў, які стварыў серыю «Хатынь», прадстаўленую на выстаўцы работамі «Маці» і «Смутак» (год стварэння работ не пазначаны). Усяго адзін твор прэзентуе творчасць беларуса Анатоля Александровіча: афорт «23 чэрвеня. Першыя дні вайны» (1983) паказвае Мінск у агні і ахопленых жахам гараджан. Дамінантай кампазіцыі з’яўляецца выява будынка Вялікага тэатра — ён, нягледзячы на пагрозу поўнага разбурэння, захаваўся і стаў адным з сімвалаў беларускай сталіцы, што і падкрэсліў аўтар.
Выстаўку «У полымі ваенных гадоў» можна наведаць да 29 чэрвеня.
Яўгенія ШЫЦЬКА
Фота аўтара
