Вы тут

Матываваць беларусаў на дбайнае стаўленне да ўласнага смецця


Да 2025 года ўзровень выкарыстання адходаў у Беларусі павінен дасягнуць 64%, а да 2035-га — 90%. Каб гэта адбылося, адных дырэктыўных планавых намаганняў «зверху» мала. Неабходна (як бы пафасна гэта ні гучала), каб кожны беларус усведамляў, што колькасць адходаў, якія будуць стварацца ўвогуле, а таксама — якія з іх будуць вывозіцца на палігоны, а якія — перапрацоўвацца, залежыць у тым ліку ад яго асабістага стаўлення да смецця. Кропля камень точыць, памятаеце? Набыць тканевую торбу-шопер замест бясконцых пластыкавых пакетаў, не ўгортваць у пакецікі штучна набытыя мандарыны, цыбуліны ці сыркі, не ленавацца выкідаць смецце ў адпаведныя кантэйнеры, не звальваючы іх у адну сметніцу. Гэта тое, што навідавоку, што зрабіць вельмі проста кожнаму з нас. А вось як з адходамі «змагаюцца» і абыходзяцца на ўзроўні краіны, якія наступствы чакаюць планету ад часта бяздумнага спажывецкага ўжытку, чаму немагчыма цалкам перайсці на экаўпакоўку, расказалі эксперты.


Эканамічны і папераджальны стымулы для ўпакоўкі

З 2012 года ў Беларусі ўкаранілі прынцып пашыранай адказнасці вытворцаў, хоць нейкія падобныя механізмы існавалі яшчэ з 2002-га. Прынцып мае на ўвазе, што адказнасць за абарачэнне з адходамі, якія ўтвараюцца пасля страты таварамі сваёй спажывецкай якасці, перакладаецца на вытворцаў і імпарцёраў гэтых тавараў, нагадала Надзея Арэшка, намеснік дырэктара дзяржаўнай установы «Аператар другасных матэрыяльных рэсурсаў»:

— Вытворцы і імпарцёры, якія ўвозяць у краіну нейкія спажывецкія тавары, у тым ліку і ўпакоўку, абавязаны або самастойна забяспечыць збор адходаў такога ж віду ў пэўнай колькасці (для пластыку, напрыклад, гэта палова ад увезенай колькасці), або ўнесці плату за арганізацыю збору гэтых адходаў. Сродкі акумулююцца і накіроўваюцца на развіццё сістэмы абыходжання з адходамі ў краіне. Такім чынам створаны эканамічныя стымулы для павелічэння збору адходаў, у тым ліку часткова і для прадухілення іх стварэння.

Вызначаны розныя памеры платы, якую ўносяць вытворцы і пастаўшчыкі. Яны зменшаны, напрыклад, для папяровых пакетаў, якія могуць выкарыстоўвацца замест палімерных у параўнанні з усёй папяровай упакоўкай. Менш плацяць і за біяраскладальную ўпакоўку, каб стымуляваць вытворцаў выбіраць той прадукт, які наносіць менш шкоды наваколлю, прывяла прыклады спецыяліст ДМР:

— За кошт сродкаў, якія збіраюцца, ствараюцца таксама дадатковыя механізмы ў дачыненні да арганізацый, якія займаюцца абыходжаннем з адходамі, нарыхтоўчых арганізацый. Напрыклад, уведзена кампенсацыя расходаў па зборы і выкарыстанні шматабаротнай шкляной упакоўкі, што адначасова спрыяе прадухіленню ўтварэння адходаў. Летась было кампенсавана гэткім чынам практычна дзевяць мільёнаў бутэлек, то-бок прадухілілі стварэнне такога аб’ёму адходаў.

Існуюць таксама механізмы для замены непажаданых матэрыялаў — напрыклад, прадугледжана кампенсацыя для вытворцаў напояў і малака за разліў сваёй прадукцыі ў шкляную тару, бо яна прасцей перапрацоўваецца. У краіне ўжо адзначаецца станоўчая дынаміка ў выкарыстанні шкляной тары для гэтых мэтаў. Летась да Аператара звярнуліся за кампенсацыяй прыкладна 118 тысяч бутэлек, а за няпоўны год сёлета — ужо больш як 540 тысяч штук, то-бок павелічэнне больш як у чатыры разы.

Ключавы паказчык у сферы абыходжання з адходамі — узровень іх выкарыстання. Летась ён быў 34%, а дзесяць гадоў таму — усяго 10%. Грошы, якія выплачваюць вытворцы і імпарцёры, дазваляюць Аператару інвесціраваць у аб’екты па абыходжанні з адходамі. Аднак толькі за кошт збору і выкарыстання другасных матэрыяльных рэсурсаў (ДМР), дакладней тых іх відаў, якія можна перапрацаваць у прадукцыю, узровень выкарыстання не павысіць, пераканана Надзея Арэшка:

— У рамках Нацыянальнай стратэгіі па абыходжанні з адходамі да 2035 года і дзяржпраграм па абыходжанні з адходамі рэалізуюцца мерапрыемствы, скіраваныя на развіццё іншых кірункаў. Напрыклад, кампаставанне арганічнай часткі адходаў, выраб РДФ-паліва для цэментных заводаў з адходаў, якія не могуць быць адсартаваны і перапрацаваны як другасная сыравіна (у тым ліку частка пластыку, які не падлягае перапрацоўцы).

Шкляная рознакаляровасць і папяровая экалагічнасць

Шкло — матэрыял, які на 100% паддаецца рэцыклінгу і пасля перапрацоўкі якога не застаецца пабочных матэрыялаў. Кожныя 100 перапрацаваных кілаграмаў шкла эканомяць больш за 1000 кілаграм прыродных матэрыялаў, у тым ліку 200 кіло вапняку, каля 180 кіло соды і больш як 600 кіло пяску, расказалі эксперты.

— Аднак у савецкія часы шкляная бутэлька была літаральна чатырох тыпапамераў і яе можна было збіраць і шматабаротна выкарыстоўваць. Зараз у нас поўная рознакаляровасць у бутэльках: ад празрыстасці да сіні і зялёнасці. І калі проста сабраць гэта «да кучы», то атрымаем шэра-бура-малінавае шкло. Так што не праблема перапрацаваць, але пытанне, як гэта выкарыстоўваць паўторна, — узняў пытанне Валерый Ганчароў, дырэктар Цэнтра сістэмнага аналізу і стратэгічных даследаванняў НАН Беларусі. — Адказнасць, якая перакладзена на вытворцаў, яны кампенсуюць у кошце прадукцыі, і ўрэшце яна перакладаецца на пакупніка, які і кампенсуе гэтыя затраты вытворцаў на аплату яго пашыранай адказнасці. Мяркуючы ж па кампенсацыі, па якую звяртаюцца вытворцы, шкляная бутэлька, што выкарыстоўваецца паўторна, павінна была ўжо патаннець у некалькі разоў, але ж гэтага не адбываецца.

Так, фактычна свае затраты вытворца закладвае ў кошт прадукту. Але гаворка найперш не пра змяншэнне сабекошту прадукту, а пра тое, каб уздзейнічаць на вытворца эканамічнымі метадамі, каб ён прымаў рашэнне на карысць больш прыдатнага для перапрацоўкі матэрыялу. Вытворцу кампенсуецца розніца паміж коштам пластыкавай бутэлькі і коштам шкляной, заўважыла на гэта Надзея Арэшка:

— У кожнага спажыўца ёсць выбар, ці хоча ён несці адказнасць за будучыню прыроды сваёй краіны і свету ў цэлым. Калі хоча, то, вядома, ён пераплаціць, але ж набудзе тавар у шкляной бутэльцы ці шматабаротнай тары. Аднак заўжды будуць людзі, якім усё роўна і якія будуць выбіраць больш танны прадукт і не думаць пра наступствы ад яго ўпакоўкі.

Свой унёсак на шляху змяншэння выкарыстання палімернай упакоўкі і яе замяшчэння экалагічна бяспечнай робіць і канцэрн «Беллеспаперпрам», у прыватнасці яго цэлюлозна-папяровая галіна.

Дзесяць прадпрыемстваў канцэрна за 2022 год вырабілі 440 тысяч тон паперы і кардону. Ствараюць таксама гафрыраваны кардон для транспарціроўкі розных відаў прадукцыі (175 тысяч тон). На базе Добрушскай папяровай фабрыкі з 2021-га працуе завод па вырабе шматслойнага мелаванага і немелаванага кардону (вырабіў 150 тысяч тон за 2022-і). А Кіруючая кампанія холдынга «Беларускія шпалеры» пачала замяняць пластыкавыя кубачкі папяровымі. Лінія здольная вырабляць за год 185 тысяч тон такой прадукцыі (найбольш запатрабаваныя памеры ад 110 да 450 мл) і ствараць як аднасценныя кубачкі, так і двухсценныя, падзяліўся Аляксандр Казакевіч, галоўны спецыяліст упраўлення цэлюлозна-папяровай і лесахімічнай вытворчасці Беларускага вытворча-гандлёвага канцэрна лясной, дрэваапрацоўчай і цэлюлозна-папяровай прамысловасці:

— У бліжэйшым пяцігоддзі плануецца паэтапная рэалізацыя некалькіх інвестпраектаў, сярод якіх — будаўніцтва і ўстаноўка новай папераробчай машыны па вырабе крафт-мяшэчнай паперы на пляцоўцы Светлагорскага цэлюлоза-кардоннага камбіната. Плануецца, што праект будзе рэалізаваны ў 2024-м.

Плаціць і выхоўваць

Своеасаблівымі матыватарамі для людзей ставіцца да смецця больш дбайна з’яўляюцца і нарыхтоўшчыкі другаснай сыравіны, якія прымаюць яе ў спажыўца за грошы. За 2022-і нарыхтоўчыя арганізацыі спажывецкай кааперацыі закупілі 3,2 тысячы тон пластыку. Аднак больш грунтоўнае і надзённае пытанне — мінімальнае дапушчэнне нераскладальнага пластыку на тэрыторыю Беларусі, заўважыла Аксана Скіндзер, начальнік упраўлення нарыхтовак Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў «Белкаапсаюз»:

— На жаль, асноўнымі абмежавальнымі мерамі ў нас займаюцца спецыялісты Дзяржстандарта, якія працуюць над пакетам дакументаў, каб мінімізаваць паступленне гэтага пластыку ў рэспубліку. І тое — гэта робіцца толькі апошнія гады, бо вельмі працазатратна. Мала інфармацыі, напісанай проста і зразумела для насельніцтва, што канкрэтна ім рабіць і як ім быць максімальна зацікаўленымі.

Яна нагадала, што спецыялісты расказваюць, як дрэнна, калі пластыкавае смецце трапляе ў кантэйнеры са звычайнымі адходамі і вывозіцца на звалку; як цяжка збіраць пластык асобна і пасля перапрацоўваць яго; як гэта шкодна для прыроды. Аднак ніхто не задумваецца, што хтосьці атрымлівае грошы ад упакоўкі, якая ўвозіцца ў краіну і якая не раскладаецца і не падлягае наступнай перапрацоўцы.

— Мы кажам, як матывуем вытворцаў, якія выпускаюць свой прадукт у шкляной тары, але ж сёння існуе толькі некалькі відаў шклатары, якія зваротныя, і для іх далейшага выкарыстання прадуманы гэты механізм. То-бок мы зрабілі адзін крок, але не зрабілі ўсе наступныя, каб завяршыць гэты ланцужок па шматабаротнай тары.

Аксана Скіндзер пераканана, што работы, якая праводзіцца з насельніцтвам, недастаткова. На яе думку, найбольш прыдатная аўдыторыя для ўсведамлення важнасці пытання збору ДМР, — людзі, народжаныя ў 40–60-я гады мінулага стагоддзя і, вядома, новае пакаленне — цяперашнія школьнікі, якія здольныя паўплываць на сваіх бацькоў.

— Арганізацыі спажывецкай кааперацыі шмат працуюць са школамі. У 2022-м мы заплацілі школьнікам за здачу больш як 200 тон пластыку (бутэлек, крышачак). Пры гэтым вучні разумелі, што ўсё, што яны сабралі, — не вярнулася ў экалагічнае асяроддзе. А яшчэ — што гэта спосаб зарабіць (эканоміка).

Хлебная прамысловасць арганізацый спажывецкай кааперацыі працэнтаў на 60-70 перайшла з пластыкавай упакоўкі на папяровую. А ў кропках грамадскага харчавання па ўсёй краіне, дзе гатуюць стравы на вынас, таксама назіраецца станоўчая дынаміка — у параўнанні з 2020-м у пяць разоў павялічылася выкарыстанне папяровай упакоўкі, якая можа перапрацоўвацца і выкарыстоўвацца далей, дадала спецыяліст.

Аднак існуюць яшчэ сацыяльныя групы тавараў, якія ўпакоўваюцца ў танную палімерную тару, і гэта момант сацыяльнай адказнасці, які трэба размяжоўваць. Значыць, адзіна правільнага падыходу няма — трэба гнутка падстройвацца ў іх дачыненні. А яшчэ паколькі кошт упакоўкі ўсё роўна закладваецца ў цану тавару, то было б добра, калі б спажывец мог зрабіць у краме выбар на карысць умоўна бясплатнага пластыкавага пакета ці ўмоўна бясплатнага папяровага, падсумавалі эксперты.

Ірына СІДАРОК

Фота аўтара

Загаловак у газеце: Рублём ці сумленнем

Выбар рэдакцыі

Экалогія

Які інтарэс ў Беларусі ля Паўднёвага полюса

Які інтарэс ў Беларусі ля Паўднёвага полюса

Антарктыка, далёкая і блізкая.

Грамадства

Да купальнага сезона падрыхтуюць 459 пляжаў

Да купальнага сезона падрыхтуюць 459 пляжаў

Існуюць строгія патрабаванні да месцаў для купання.

Моладзь

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Яе песні займаюць першыя радкі ў музычных чартах краіны, пастаянна гучаць на радыё і тэлебачанні.