Вы тут

Суродзічы


Соф’я Маркаўна Нельс (1899 — 1978) нарадзілася ў Полацку... Розныя мітрэнгі, усялякія крывавыя сцежкі, пакутніцкія выгнанніцкія вандроўкі яе абмінулі... Ці на крайні выпадак — дазволілі ёй абыйсці ў тагачасным, першых дзесяцігоддзяў XX стагоддзя, жыцці самае страшнае, што і людзей трушчыла, ламала-калечыла, і ўвогуле жыцці забірала... Праўда, праз дзесяцігоддзі, ужо ў час жыццёвага і прафесійнага сталення, і яе напаткаюць няпростыя драматычныя выпрабаванні... 
Ужо ў 1922 годзе наша зямлячка — выпускніца гісторыка-філалагічнага факультэта Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Сярод выпускнікоў гэтага факультэта ў 1922 годзе была і другая наша зямлячка — пісьменніца Эма Выгодская (1898 — 1949), якая нарадзілася ў Гомелі, аўтар кніг пра Марка Твэна, Сервантэса... Сярод выпускнікоў факультэта ў 1922 годзе быў і мастацтвазнаўца Андрэй Губер (1900 — 1970), які ў пасляваенныя гады чвэрць веку свайго жыцця аддасць пасадзе галоўнага захавальніка Дзяржаўнага музея выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна... Зорныя імёны! Так, сёння яны не так часта і ў лічбавай, электроннай прасторы знаходзяцца, згадваюцца. І ўсё ж гэтыя асобы, як і палачанка Соф’я Маркаўна Нельс, — сузор’е людзей, якія ўмацавалі культурнае добрасуседства стагоддзяў, якія ўзвышалі лепшае са здзейсненага папярэднікамі. 
 
У маладосці Соф’я была захоплена тэатрам, марыла пра прафесійную сцэну, удзельнічала ў тэатральным гуртку ці тэатральнай студыі... Але ж час вывеў яе на прафесійны занятак літаратуразнаўствам. Друкавацца Соф’я Нельс пачала ў 1929 годзе. У 1920-1930-я гг. актыўна супрацоўнічала з Расійскай асацыяцыяй пралетарскіх пісьменнікаў. Відавочна, з таго часу пасябравала з многімі пісьменнікамі, сярод якіх — Самуіл Маршак, Джон Стэйнбек, Канстанцін Сіманаў... Сярод іх, тагачасных сяброў, быў і класік савецкай літаратуры, аўтар «Разгрома» Аляксандр Фадзееў... Соф’я Нельс пісала артыкулы пра сатырычныя жанры ў творчасці асобных літаратараў. Друкавалася ў часопісах «Советский театр», «Театр», «Искусство», «Литературная учеба», «Октябрь», «Красная новь», «Пролетарская литература», «Знамя», пісала артыкулы для «Литературной энциклопедии». У 1932 годзе накладам 5 000 экзэмпляраў выходзіць яе крытыка-біяграфічны нарыс «Творчасць А. А. Фадзеева». У 1944 годзе Соф’я Маркаўна абараніла кандыдацкую дысертацыю. Нашу зямлячку прынялі ў Саюз савецкіх пісьменнікаў. 
 
Але ўсё ж тэатр па-ранейшаму вабіў Соф’ю Маркаўну. І яна паступова перакваліфікуецца ў тэатразнаўцу, піша рэцэнзіі, артыкулы. А галоўным захапленнем становіцца Шэкспір... У 1949 годзе выходзіць манаграфія С. Нельс «Шэкспір на савецкай сцэне». Яшчэ на год раней пабачыла кніга пра легендарнага яўрэйскага акцёра і рэжысёра Саламона Міхаэлса, з якім Соф’я Маркаўна таксама была ў добрых сяброўскіх адносінах. 
 
У 1949 годзе сям’ю Соф’і Маркаўны напаткала вялкіая трагедыя. Быў арыштаваны муж — вядомы вучоны-літаратуразнаўца, прафесар Ісаак Нусін (1889 — 1950). Дарэчы, пачатак нападкам на прафесара Нусіна паклаў усё той самы Аляксандр Фадзееў, які лічыўся сябрам Соф’і Нельс... Яшчэ ў чэрвені 1947 года Генсек і старшыня пісьменніцкай арганізацыі выступіў на пленуме ССП з ацэнкай працэсаў у літаратуры пасля пастановы 1946 года пра часопісы «Звезда» і «Ленинград», выступіў з нападкамі на Ахматаву і Зошчанку. А следам Фадзееў назваў і працы іншых «ворагаў» у савецкай літаратуры. Меч кары абрушыў і на Ісаака Нусіна за яго кнігу «Пушкін і сусветная літаратура», якая была выдадзена яшчэ ў 1941 годзе... Віна прафесара была ў тым, што, маўляў, згодна яго перакананням, свет ідзе з Захаду... Перад гэтым пленумам быў яшчэ і газетны артыкул Мікалая Ціханава «У абарону Пушкіна», прысвечаны асобна Нусінаву. Безумоўна, з адпаведнымі абвінавачваннямі Нусіна... Што таксама падліло масла ў агонь... У 1950-м муж Соф’і Маркаўны памёр у турме пад час следства. Соф’я Нельс становіцца «ворагам народа», яе пазбавілі права друкавацца. Усе дамовы з выдавецтвамі былі закрыты ў аднабаковым фармаце. 
 
Друкавацца ізноў тэатразнаўца, дасведчаны савецкі шэкспіразнаўца пачала толькі ў 1959 годзе. Справядлівасць была ўзноўлена. Яшчэ да канца яе жыцця — памерла Соф’я Маркаўна ў 1978 годзе — пабачылі свет некалькі кніг ураджэнкі Полацка. Многія матэрыялы пра нашу зямлячку зараз захоўваюцца ў Маскоўскім архіве-музеі прыватных збораў... 
 
Мікола БЕРЛЕЖ
Прэв’ю: pixabay.com

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Больш за 100 прадпрыемстваў прапанавалі вакансіі ў сталіцы

Больш за 100 прадпрыемстваў прапанавалі вакансіі ў сталіцы

А разам з імі навучанне, сацпакет і нават жыллё.

Эканоміка

Торф, сапрапель і мінеральная вада: якія перспектывы выкарыстання прыродных багаццяў нашай краіны?

Торф, сапрапель і мінеральная вада: якія перспектывы выкарыстання прыродных багаццяў нашай краіны?

Беларусь — адзін з сусветных лідараў у галіне здабычы і глыбокай перапрацоўкі торфу.

Грамадства

Адкрылася турыстычная выстава-кірмаш «Адпачынак-2024»

Адкрылася турыстычная выстава-кірмаш «Адпачынак-2024»

«Мы зацікаўлены, каб да нас прыязджалі».