Вы тут

Новы погляд на «Новую зямлю» Якуба Коласа


Дом-музей Якуба Коласа ў Мінску на Акадэмічнай — месца прыцяжэння для ўсіх, хто шануе спадчыну паэта, хто ведае альбо толькі яшчэ знаёміцца з яго вершамі, паэмамі, апавяданнямі, казкамі, раманамі. Тут цікава дарослым і дзецям, настаўнікам і вучням, выкладчыкам і студэнтам, беларусам і замежнікам, таму што гэта жывы дом, у якім адчуваецца натхненне, дух творчасці, ветлівасць і дабрыня да людзей. І няма сумненняў, што шчырасць і святло ідуць з сям’і, ад родных Якуба Коласа. І не выпадкова, што падчас стварэння музея ўзначальваў усё старэйшы сын паэта Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч. Амаль да апошніх часоў вельмі актыўна ўздельнічаў у жыцці дома малодшы сын Коласа Міхась Канстанцінавіч.


Цікавая літаратурная экспазіцыя разгарнулася на першым паверсе, а хатняя абстаноўка, прыватныя рэчы Якуба Коласа і яго сям’і — на другім. Супрацоўнікі музея, сапраўднага дома, дзе жыў гэты выдатны чалавек, творца, імкнуцца стварыць вельмі ўтульную і цёплую атмасферу, берагуць нават самую малую паперку (бо, зразумела, няма нічога «малога», калі гэта звязана з такой асобай!), чарніліцы, сталёвыя пёры, акуляры, якімі некалі карыстаўся сам Колас. Дарэчы, паэт любіў і збіраў адрыўныя календары, рабіў запісы амаль на кожнай старонцы, захоўваў іх, не адрываў. Сведкі часу, календары з рознакаляровымі вокладкамі, ляжаць пад шклом, і наведвальнікі, аглядаючы іх, могуць нібы дакрануцца да мінулага, пабачыць даволі нязвыклае для сучаснасці афармленне лісткоў, адчуць час, які быццам спыніўся на кожнай старонцы. 

Супрацоўнікі музея — і гэта адлюстравана ва ўсіх дэталях — ствараюць новую прастору для ўзаемадзяння наведвальнікаў Коласава дома: распрацавалі выдатныя квэсты па біяграфіі паэта, і, у якім бы ўзросце ні былі госці, вельмі цікава крочыць фішкамі на полі настольнай гульні, апынацца ў Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі, на Палессі, у Мінску — усюды, дзе вадзіў паэта лёс; з гонарам дэманструюць мультымедыйную экспазіцыю, якая дапамагае ўявіць Мінск перад Вялікай Айчыннай вайной, пабачыць парк Горкага, «паляцець» у небе над горадам і агледзець тое, што бачыў ён, паэт, выходзячы са свайго тагачаснага драўлянага дома. Дарэчы, менавіта фотакартка сына Коласа Юркі (так яго, Юрыя Канстанцінавіча, сярэдняга сына, звалі ў сям’і), які сядзіць на ганку, дапамагла ўзнавіць мультымедыйны малюнак самога дома, што згарэў ужо 24 чэрвеня 1941 года, на трэці дзень вайны. Вялікая бібліятэка, сабраная паэтам, таксама загінула ў тым агні... 

Асобнае незвычайнае ўражанне робіць партрэт Якуба Коласа, намаляваны ў Ташкенце падчас Вялікай Айчыннай, калі паэт быў у эвакуацыі. Мастак — Таццяна Жырмунская, жонка вядомага літаратуразнаўцы Віктара Жырмунска¬га. Яна дакладна адчула і адлюстравала вялікую пакуту, перажыванне, глыбока схаванае, якое прарываецца ў поглядзе паэта. І гэты партрэт неяк незаўважна зарыфмоўваецца ў прасторы дома-музея з вельмі важнымі для яго, Коласа, партрэтамі, што размешчаны на сцяне ў спальні. Гэты пакой прыватны, не для наведвальнікаў дома, але экскурсаводы распавядаюць пра тыя партрэты. На адным з іх — Марыя Дзмітрыеўна Каменская, жонка, каханне якой, несумненна, натхняла Коласа на працягу ўсяго яго жыцця, на другім — сын Юрка, які загінуў на вайне, і нават ніякія дакументы не знайшліся аб тым, як і дзе гэта дакладна адбылося... 

Асэнсаванне паэтам каштоўнасці дома, велічы сям’і, утульнага кутка, дзе ты — сапраўдны гаспадар і надзея для ўсіх сваіх, трэба меркаваць, выцякае менавіта з дзяцінства. І калі пачынаеш сёння, у наш такі імклівы і ў пэўным сэнсе няўважлівы да дробязей час, чытаць «Новую зямлю», гэта і разумееш па-новаму. Дарэчы, не сакрэт, што праз гады мы бачым зусім іншае ў знаёмых творах, але з «Новай зямлёй» атрымліваецца надзвычай эмацыянальна, нават балюча, таму што неўзабаве адчуваеш тугу па незвычайнай чысціні пачуццяў і адносін, што былі паміж людзьмі, па блізкасці чалавека да прыроды, па чалавечай спагадзе і самаадданасці. Такія яны, героі Коласа, а за імі — родныя і дарагія яму людзі, якія сталі правобразамі маці, бацькі, дзядзькі, братоў і сясцёр. 

Усе фарбы паэтычнага слова паўстаюць перад вачыма, той самы «родны кут», мілата якога ліецца больш чым праз стагоддзе да нас, чытачоў, якія з гаджэтамі камунікуюць значна часцей, чым з дрэвамі, рэчкай, ляснымі сцежкамі. І тое ўспрыняцце роднага двара, дзе вербы параўноўваюцца з жанчынамі, якія ў нейкі нечаканы момант страцілі красу і разгублена азіраюцца вакол, і жыта, па якім трапяткою рукой праводзіць бацька, і аладкі з верашчакай, якія гатуе ў печы маці, і скварка, якую ў выніку далікатнай прапановы пачаставацца адзін аднаму напалову рэжуць Міхал і Антось, каб гэтая смаката дасталася абодвум, — кожная, якую ні вазьмі, дэталь да неверагоднасці выразная, жывая, прасякнутая вялікай любоўю да вытокаў, да родных людзей і мясцін. І вось што асабліва цікава: калі — а сёння для гэтага ёсць выдатныя магчымасці — слухаеш «Новую зямлю» як аўдыякнігу, то гэтыя прадметныя дэталі іграюць, складаюцца ў мелодыю зладжанага аркестра, і твор робіць незвычайнае ўражанне. Шчырае гучанне кожнага слова, вобраза, назірання нібыта сягае наўпрост у душу слухача. 

А калі гаварыць пра выразнасць вобразаў, то з дзяцінства ў памяці — і тут, здаецца, ўсе пагодзяцца — дзядзька Антось, аб адносінах дзяцей да якога ў «Новай зямлі» па-сапраўднаму чароўныя ў сваёй лёгкасці і моцы радкі: 

Наш дзядзька, мілы наш Антоні, 

Ў дзіцячым часта быў палоне; 

Вось так гуртом яго абсядуць 

І час работы яго крадуць; 

Насі «катла», кажы ім казкі, 

Ідзі на поплаў з імі ў краскі, 

Давай адказы на пытанні, 

Тлумач ты ім усё дазвання... 

Здаецца, простыя словы, але колькі ў іх шчырасці, цеплыні! Гэта словы дарослага і ўжо вопытнага чалавека, які азіраецца на сваё зусім не лёгкае дзяцінства, працоўнае, з выпрабаваннямі, але праз гады прасякнутае святлом любові і спагады да сям’і, блізкіх, усіх тых, хто паўплываў, дзякуючы каму стаў глыбокім і душэўна вытанчаным, чулым. Стаў сапраўдным. 

Глыбінную сувязь з роднымі мясцінамі, хараство зямлі, прывабнасць пейзажа — усё перадае паэт пяшчотнымі фарбамі, дзесьці, бадай, акварэльнымі, дзесьці нібыта алейнымі: 

Малюнкі родныя і з’явы! 

Як вы мне любы, як цікавы! 

Як часта мілай чарадою 

Вы ўстаяце перада мною! 

І так панадна смеяцеся 

Жывою баграю на лесе, 

І златаблескімі снапамі 

Праменняў-стрэлаў над палямі... 

А колькі кінематаграфічнай дакладнасці тут, колькі раптоўнай і нечаканай працы ўмоўнай кінакамеры! Жывая натура ў аб’ектыве майстра іграе адценнямі, захапляе «гледача». Дарэчы, гэта характэрна для «Новай зямлі» ўвогуле, і задоўга да тых часоў, калі мастацкае кіно замацавалася ў свеце, Якуб Колас выпрацоўвае неверагодныя ў сваёй выразнасці прыёмы выявы жыцця на ўяўным экране. Гэты літаратурны твор так і просіцца да кінаўвасаблення, але спроба экранізацыі «Новай зямлі» была зроблена толькі аднойчы: гаворка ідзе аб тэлефільме 1982 года рэжысёра Уладзіміра Траццякова, у якім адну з галоўных роляў выканала Таццяна Мархель, стварыўшы кранальны і шчыры вобраз Ганны. 

Канешне, жыццё крочыць наперад, нават ляціць, і змяняюцца пэўныя матэрыяльныя рэчы, якія здаюцца больш ці меньш значнымі, і людзі прагнуць іх, і не заўсёды атрымліваецца ў гэтай спешцы спыніцца і падумаць аб пазачасавым. Але калі гэта хоць зрэдку рабіць, то чалавеку паступова адкрываюцца сапраўдныя каштоўнасці — сям’я, каханне, дом, родная зямля. Якуб Колас — народны паэт па сутнасці, па духоўнай моцы сваёй — адчуў, зразумеў і перадаў праз творчасць тое, што для кожнага з нас трапятліва, дорага, што ўвогуле і складае сэнс жыцця. 

Марына ЛЕБЕДЗЕВА

Фота аўтара

Выбар рэдакцыі

Грамадства

 Для чаго Аляксей Хомчык стаў урачом?

Для чаго Аляксей Хомчык стаў урачом?

«Дзядзька Васіль загінуў, ты павінен працягнуць яго справу. Ты добра вучышся, павінен стаць доктарам».

Грамадства

Буякі, суніцы і лісічкі — прыцэньваемся да падарункаў чэрвеня

Буякі, суніцы і лісічкі — прыцэньваемся да падарункаў чэрвеня

«Ёсць і імпартныя, іспанскія — яны па-ранейшаму ў раёне 70 рублёў за кіло, 30 рублёў — кантэйнер».

Экалогія

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

Агульная плошча звалак у Беларусі займае каля 4 тысяч гектараў.