Вы тут

Кнігі паэтаў Заходняй Беларусі, напісаныя ў зняволенні. Вершы, што вырваліся з-за кратаў


«Ці доўга аб даўнім 

сны сніць у палоне?

Хто скажа? 

Гады праплывуць...

Калі не загіну, — 

усё буду помніць,

І ты, жывучы, не забудзь».

Гэтыя радкі складаў малады паэт Валянцін Таўлай у 1929 годзе, седзячы ў Слонімскім астрогу і марачы аб вольнай Беларусі...
Да вызвалення Заходняй Беларусі з-пад польскай акупацыі было яшчэ дзесяць гадоў... І Дзень яднання, 17 верасня 1939 года, набліжалі не толькі палітыкі і вайскоўцы, але і паэты. Давайце ўспомнім гэтых людзей і іх кнігі, якія нараджаліся ў няволі.


«Я сын галоты і цямры»

А пачнём з паэта, які сёння сярод літаратараў таго часу, напэўна, не ўспрымаецца самым значным. Але пачытаем артыкул у сакавіцкім нумары 1936 года віленскага беларускага часопіса «Шлях моладзі» пра вечар беларускіх маладых паэтаў у Віленскім універсітэце, які адбыўся 15 сакавіка 1936 года, — падзея для беларускай супольнасці, бо ўсё, што тычылася беларускай культуры, уціскалася ці ўвогуле забаранялася. Там гаворыцца:

«Міхась Машара — наш слаўны Міхась. Хто яго цяпер не знае. Ён сёння першы пачынае паход маладняку. Ён сёння цешыцца сярод шырокіх беларускіх грамадскіх кругоў найбольшай папулярнасцю. Міхась Машара, сялянскі сын з Дзісненскага павету, з мазалямі на руках, а з агнём і чулай душой у грудзях — гэта вялікі талент і перадавік маладой беларускай паэзіі».

Пазначаецца: «Дасюль Машара мае ўжо выданых 7 кніжыц». І гісторыя першай з гэтых кніжыц унікальная! Бо нарадзілася за кратамі. За ўдзел у беларускім вызваленчым руху юны Машара трапіў у турму Лукішкі. Там перапісваўся з беларускай дзяячкай Людвікай Войцік, дасылаў ёй вершы. Вось Людвіка і сабрала тыя вершы, адрэдагавала, і ў 1928 годзе з’явіўся на свет першы зборнік Машары «Малюнкі» — у ім было ўсяго 14 вершаў, напісаных за кратамі.

Я сын галоты і цямры,

Паўстаў я з поту і крыві.

Я шэрай, ціхай вёскі сын,

Уладар палёў, лугоў, далін.

Мае дзяды — згіналі каркі,

Цярпелі здзек 

і ласку палкі.

Хачу ўзысці 

на шлях другі —

Я сын галоты і цямры.

Цікава, што калі пасля зняволення ў Лукішках Машара вярнуўся дахаты — страшны, худы, то, па ўспамінах сястры, да яго прыехалі нейкія паны з Варшавы і пачалі ўгаворваць, каб ён паехаў у Варшаву і пісаў па-польску. Але паэт адмовіўся ад абяцанага добрага жыцця. А ў верасні 1939-га ён быў абраны дэпутатам Народнага сходу Заходняй Беларусі, дзе было абвешчана аб утварэнні адзінай беларускай рэспублікі.

«Гэта ўжо этап апошні, — заўтра ўстанем!»

У тым жа артыкуле пра вечарыну беларускіх маладых паэтаў у 1936 годзе здагадваецца і Максім Танк, але наступным чынам: «З’яўляецца ён паэтам пачынаючым, але вялікіх здольнасцяў».

Праўда, пасля выступлення пачынаючага паэта захопленыя слухачы паднялі яго на рукі. І ён пры гэтым думаў адно: ці вытрымаюць ягоныя старыя штаны?

Нам цяжка ўявіць Танка маладым дзёрзкім хлопцам Яўгенам Скурко, яшчэ ніякім не класікам, якому новыя штаны няма за што набыць. Але сапраўды: у 1936 годзе ў яго выйшаў толькі першы паэтычны зборнік «На этапах». Але жыццёвы досвед за гэтым зборнікам быў важкі. Увайшлі туды вершы, напісаныя ў зняволенні.

«Гразнуць змораныя ногі

У каляінах...

— Што, этап яшчэ 

далёка? —

Раны востра забалелі.

.......................................

Мы ідзем у час найгоршы

Смерці, волі 

на спатканне?

Гэта ўжо этап апошні, —

Заўтра ўстанем!»

Максім Танк успамінаў пра тую першую сваю кнігу: «Ёсць вершы, якія я напісаў за дзесяць хвілін. Напрыклад, „Памёр стары лірнік...“. У час выдання зборніка „На этапах“ мне Р. Шырма гаворыць: там трэба вырэзваць чатыры ці пяць старонак, столькі застаецца пустой паперы. Я за адзін вечар напісаў тады некалькі вершаў — шкада было вырэзваць...»

На другі ж дзень па выхадзе цэнзура канфіскавала зборнік. Удалося выратаваць толькі 200 асобнікаў. Аўтар жа схапіў з друкарні два зборнікі, занёс на пошту і выслаў у Мінск, Купалу і Коласу.

«Пілую вершам краты»

А гэты паэт стаў аўтарам першай кніжкі фактычна ўжо ў чатырнаццаць гадоў — сапраўдны вундэркінд... Вось толькі быў ён беларусам, які жыў у панскай Польшчы, пісаў на беларускай мове і слухаўся запавету свайго бацькі — не цурацца роднай мовы і заставацца беларусам. Таму ягоны талент быў для акупацыйных уладаў вялікай небяспекай. Паэму «Непераможаная» вучань Віленскай беларускай гімназіі Валянцін Таўлай напісаў з нагоды суда над кіраўнікамі Беларускай сялянска-работніцкай грамады. Паэму надрукавалі ў вучнёўскім часопісе «Золак» № 1 за 1928 год з подпісам «Янка Дванаццаты». Потым яна была выдадзена на шапірографе асобнай брашурай. Твор пераходзіў з рук у рукі, яго чыталі, дэкламавалі на сходах. А юны аўтар у той год за ўдзел у вучнёўскай забастоўцы быў выключаны з гімназіі і пад паліцэйскім канвоем адпраўлены да бацькоў. А потым першы раз апынуўся ў турме. У вязніцы, і ў першай, і ў наступныя, Валянцін Таўлай таксама пісаў вершы, крадма, хаваючыся ад наглядчыкаў, трымаючы ў памяці радкі. Па ўспамінах аднаго з таварышаў, «Працэс „запісвання“ адбываўся так. Бывала, Валянцін адарвецца ад будзённых спраў і, заклаўшы рукі назад і крыху прыўзняўшы галаву, пачынае хадзіць па камеры. Пяць крокаў туды, пяць — назад. Ходзіць і аб нечым думае, нешта шэпча. Потым сядзе на лаву, бярэ ў рукі каменьчык, прынесены са шпацыра, і чыркае па цэментнай падлозе. Напіша 2-3 радкі і зноў ходзіць. Потым зноў сядае. Зноў піша. І так — радок за радком».

Калі адбылося вызваленне Заходняй Беларусі, Валянцін знаходзіўся ў гродзенскім астрозе. Пасля вызвалення кожны дзень пакутліва аднаўляў у памяці радкі сваіх вершаў, прыдуманых у зняволенні, як ён казаў, «вытрасаў з галавы», каб скласці, нарэшце, першы паэтычны зборнік. Дапрацоўваў, перажываў, што не ўсё памятае. Але мары пра ўласную кнігу не паспелі здзейсніцца — вайна... Зноў змаганне — на гэты раз з нямецкімі акупантамі. Рукапіс вершаў схаваны ў тайніку ў печы, за цаглінай. Баючыся за лёс твораў, паэт зрабіў у некалькіх экзэмплярах рукапісны зборнік вершаў з сімвалічнай назвай «Шляхі і краты» і аддаў на захаванне таварышам.

Пасля Перамогі Таўлай зноў пачаў працаваць над рукапісам зборніка. Гэта павінен быў быць ужо не проста дэбютны зборнік, а кніжачка «Выбранае». Яна ўбачыць свет у 1947-м... Але паэт так і не паспее патрымаць яе ў руках: перажытае падарвала здароўе, і 27 красавіка 1947 года паэт памёр. Яму было трыццаць тры гады. Вось што ён пісаў у творы «Аб маіх вершах»:

Маякоўскі 

па-сяброўску радзіў

Не збываць адразу 

вершы з рук:

Напісаў — замкні яго 

ў шуфлядзе,

Як адлежыцца — 

судзі, здавай у друк.

Не забыцца добрае 

парады,

Колькі мог, 

і пан мне «дапамог»,

Замыкаючы замест 

шуфляды

З вершамі і аўтара 

ў астрог...

«Лёс, відаць, назнарок мяне кінуў на сумнае поле...»

Калі Таўлай быў пачынаючым паэтам, ён захапляўся вершамі Міхася Васілька. Дужа той быў папулярны ў Заходняй Беларусі, Міхась Васілёк, ён жа — Міхась Касцевіч з вёскі Баброўня. Дзеля яго публікацый сяляне ў складчыну выпісвалі беларускія часопісы і газеты, вывучалі яго вершы на памяць, збіраліся старыя і маладыя на вячоркі, каб пачытаць тыя вершы ўголас.

«Не паэт я — о не,

Нарадзіла мяне,

Маю песню — пакута, 

нядоля.

Я ўсяго васілёк,

Лёс, відаць, назнарок

Мяне кінуў 

на сумнае поле».

Цікава, што часам ён падпісваўся іншым псеўданімам — Язэп Гром. Што ж, ён быў не толькі лірыкам, але і змагаром за вызваленне беларусаў.

Дарэчы, менавіта Міхаіл Касцевіч паслужыў правобразам Сяргея Крушыны, героя аўтабіяграфічнага рамана Янкі Брыля «Птушкі і гнёзды. Кніга адной маладосці». А літаратуразнаўца Уладзімір Калеснік прыводзіць вядомы факт пра верш Васілька «Як я пана перанёс»: «У першай рэдакцыі верш называўся „Як я трапіў у камуністы“. Паэт Міхаіл Ісакоўскі пачуў яго ад насельніцтва ў часе вызваленчага паходу Чырвонай Арміі ў 1939 годзе і пераклаў на рускую мову як твор народны».

Першы зборнік Міхася Васілька «Шум баравы» з’явіўся на свет у 1929 г. дзякуючы славутаму хормайстру і беларускаму дзеячу Рыгору Шырму, які вырашыў падтрымаць малады беларускі талент. Аформіў кнігу мастак Язэп Горыд. Літаратураўзнаўца Уладзімір Калеснік ацаніў гэты зборнік так: «Ён сведчыў аб выхадзе з гушчы народа таленавітай моладзі, гатовай чэсна служыць нацыянальна-вызваленчай справе». Але польскія жандары кніжку канфіскавалі. Шырма ўспамінаў: «Пасля кожнага вобыску жандармы стараліся ўсяляк прынізіць уражлівага хлопца: „Эй ты, Максім Горкі, кідай пісаць свае вершы, ідзі лепш вазіць гной“... Жандармам не па нутру было, што беларускі „хлоп“ смее пісаць вершы, якія з-за адсутнасці беларускага друку больш разыходзіліся ў рукапісах».

Што ж, гэты зборнік хаця б пабачыў свет, ягоныя асобныя экзэмпляры захаваліся. А другі зборнік, які таксама быў канфіскаваны, знік, і рукапіс знік таксама.

«Мы выйшлі з цёмных брам»

«Краіна родная! 

Вітай зару збаўлення!

Ўжо мы прыйшлі 

з астрожных брам,

Скаваных дум прастор 

і радасць вызвалення

Нясём сваім 

затужаным братам», — урачыста пісаў Піліп Пестрак, паэт і пісьменнік, у вершы «Заходняй Беларусі», вітаючы яе вызваленне. І меў права: 17 верасня 1939 года выратавала яго і ягоную каханую Анастасію з турмы і нават ад расстрэлу — Анастасіі давялося на свае вочы пабачыць дакумент, у якім загадвалася ў ноч з 17 на 18 верасня расстраляць у гродзенскай турме палітычных зняволеных жанчын на вачах у мужчын, а потым і астатніх камуністаў і камсамольцаў. Прысуд спазніўся на сорак хвілін — Чырвоная Армія канчаткова вызваліла Гародню.

Піліп Пестрак у польскіх турмах правёў адзінаццаць гадоў. Таварышы ўспаміналі: «Здаралася, што ў адным кутку камеры цэменту „давяраў“ свае эмоцыі Таўлай, а ў другім — Пестрак. А вечарам яны ўжо чыталі свае новыя вершы...»

У гродзенскай турме, дзе Пестрак пазнаёміўся з будучай жонкай Анастасіяй, таксама «палітычнай», ён адседжваў свой чацвёрты тэрмін. Калі яго катавалі ў паліцэйскім участку за пераход польска-савецкай мяжы, пашкодзілі слых, а праз некалькі дзён ён згубіў валасы. У турме захварэў на сухоты. Пры гэтым вучыў вязняў матэматыцы, гісторыі, граматыцы, пісаў лекцыі, якія рассылаліся па турме. І складаў вершы — занатоўваў іх кавалачкам цэглы на цэментнай падлозе. Меў пры сабе мокрую анучу — каб, калі што, сцерці радкі... Некаторыя вершы з’яўляліся ў нелегальным рукапісным часопісе «Краты», які ствараўся вязнямі ў некалькі асобніках — Пестрак згадваў, што ён выглядаў як кішанёвы нататнік. На жаль, не ўсё з тых сцёртых вершаў удалося пасля аднавіць у памяці. Так нараджаўся першы паэтычны зборнік Піліпа Пестрака…

І 17 верасня 1939 года не толькі Піліп Пестрак атрымаў волю — але і яго вершы выйшлі з-за кратаў. Зборнік «На варце» пабачыў свет у 1940-м.

Людміла РУБЛЕЎСКАЯ

Прэв’ю: pixabay.com

Выбар рэдакцыі

Грамадства

 Для чаго Аляксей Хомчык стаў урачом?

Для чаго Аляксей Хомчык стаў урачом?

«Дзядзька Васіль загінуў, ты павінен працягнуць яго справу. Ты добра вучышся, павінен стаць доктарам».

Грамадства

Буякі, суніцы і лісічкі — прыцэньваемся да падарункаў чэрвеня

Буякі, суніцы і лісічкі — прыцэньваемся да падарункаў чэрвеня

«Ёсць і імпартныя, іспанскія — яны па-ранейшаму ў раёне 70 рублёў за кіло, 30 рублёў — кантэйнер».

Экалогія

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

Агульная плошча звалак у Беларусі займае каля 4 тысяч гектараў.