Мёры і ваколіцы


Паселішчы Мёрскага раёна спярша былі знаёмыя мне завочна, кажучы сённяшняй мовай, віртуальна. Яшчэ на пачатку 1980-х пачалося наша сяброўства з руплівым збіральнікам памятак віцебскай зямлі, памятак Мёршчыны і ваколіц, апантаным краязнаўцам і паэтам, публіцыстам, даследчыкам і ваеннай драматычнай гісторыі гэтай старонкі Сяргеем Панізнікам. Штуршком да знаёмства сталася адкрыццё яго паэтычнага зборніка — «Палявая пошта». Гляджу цяпер на рэпрадукцыі старых паштовак з калекцыі Уладзіміра Ліхадзедава — і наноў згадваю расповеды Сяргея Сцяпанавіча. Сядзібны дом у Асада Дзедзіна, сядзібны дом у Мёрах, касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Забалоцце, Ідолта, Каменполле, Крычава, Лявонпаль, Троіцкая царква ў Лявонпалі, Калона ў Лявонпалі, Мікалаёва, званіца ў Навалоцы, касцёл Святой Тройцы ў Новым Пагосце, Узмёны, Чарасы, Язна...


Лявомпаль. Царква. Пачатак ХХ стагоддзя.

З аўтабіяграфіі мёрскага паэта Сяргея Панізніка: «...Пазнаю свой мацярык. Але лягчэй пранесціся ў думках на падкову Дзвіны між Друяй, Дрысай, Дзісной, «прызямліцца» на маё радзіннае поле. 10 траўня 1942 года я з'явіўся на свет у вёсцы Бабышкі. У вёсцы? На даўняй карце бачыў абрысы такой вёскі. А на мяне з дзяцінства глядзелі сядзібы хутароў пры рэчцы Волце ў Мёрскім раёне Віцебскай вобласці... <...> Маё радзіннае поле — у полі касмічнай інфармацыі. У ім заўсёды існуе тое, што прамінула. Адлюстраванне людства галасоў маіх Бабышак можна адчуць, ажывіць, калі толькі захацець. Таму я лёгка пераношуся ў думках не на пустэчу, а ў тыя згусткі энергіі, у тую рухомую матэрыю, дзе пачыналася мая існасць...» І яшчэ пісаў Сяргей Сцяпанавіч у 2008 годзе ў эсэ «Не толькі Гамеру...»: «... І зноў наперад — у мінулае! 1999 год — год заснавання Музея радзімазнаўства ў Лявонпалі. Там цяпер сельскі цэнтр культуры і вольнага часу, адзін на ўвесь Мёрскі раён. Што прамінула — не знікла, а засталося, хай сабе ў экспанатах музея і яго філіяле — «Хаце бабкі Ядзвіні». Дзе як не ў родным Лявонпалі мне адзначаць 50-годдзе творчай работы — дату маёй першай публікацыі ў раённай газеце. Прыйдзецца зноў паўтарыць перад маладым земляком, мёрскім мальцам: «Тут падрасла арэшына-ляшчына, // тут голас мамы — голас ручая... // Жыве сцяжына, // твая сцяжына, // сцяжынка незарослая мая». У бабышаўскім доме ў нас стаялі кросны. Але я зусім нядаўна даведаўся, што ткача, які нацягваў аснову, звалі так: панізь. Таму мяккі знак з наймення ткача-прафесіянала я часам устаўляю ў сваё прозвішча Панізьнік...»

Асада-Дзедзіна. Сядзібны дом. 1930-я гады.

І мы «сцяжынкамі незарослымі» пойдзем па Мёрскім краі. У Мёрах, несумненна, экскурсія павінна быць шмат даўжэйшая. Спярша назва Мёраў адносілася да назвы возера. На старадаўніх картах яно так і называецца — Мёры. Цяпер — возера Мёрскае. Паселішча вядомасць сваю мае з 1514 года — маёнтак Мярэя Браслаўскага павета Вялікага Княства Літоўскага. У 1644 годзе тут быў праваслаўны манастыр. У 1691 годзе пабудаваны ў Мёрах касцёл. З 1793 года паселішча — у складзе Расійскай імперыі. У 1886 годзе насельніцтва мястэчка складала ўсяго 110 жыхароў. Штогод арганізоўваліся два кірмашы. Стаялі тры карчмы. У 1903 годзе — ужо 145 жыхароў, народнае вучылішча, царкоўнапрыходская школа. Паводле Рыжскага дагавора 1921 года, Мёры адышлі да Польшчы. Цэнтр гміны Дзісенскага павета Віленскага ваяводства. З восені 1939 года паселішча і ваколіцы далучаны да БССР. 3 ліпеня 1941 года Мёры акупавалі нямецка-фашысцкія захопнікі. За перыяд акупацыі гітлераўцы загубілі ў Мёрах 662 чалавекі. А 2 чэрвеня 1942 было ліквідавана 779 яўрэяў з гета... 4 ліпеня 1944 года Мёры былі вызвалены войскамі 1-га Прыбалтыйскага фронту і партызанамі. Пачалася новая, болей блізкая да нас гісторыя…

Забалацце. Сядзібны дом. 1920-я гады.

Мы згадвалі паштоўку з выявай Асада Дзедзіна. Зазірніце ў гэтую вёску. Будзеце мець магчымасць на свае вочы ўбачыць сляды, сённяшні стан сядзібна-паркавага ансамбля Рудніцкіх. Гэта — помнік сядзібна-паркавай архітэктуры класіцызму. Створаны быў у 1810—1820 гг. Апошні ўладальнік — Вішнявецкі. У вёсцы Вята зможаце зазірнуць у касцёл Святога Яна Хрысціцеля, які быў пабудаваны ў 1932—1934 гг. Цікавым падаецца і паселішча Галомысла са Свята-Іаана-Багаслоўскай царквою (пабудавана ў 1840 годзе). У Каменполлі разгледзьце руіны, сляды сядзібна-паркавага ансамбля Мірскіх. Пабудаваны ён быў у канцы XІX — пачатку XX стагоддзя. Апошнім уладальнікам быў Віслаў Святаполк-Мірскі (1896—1951). А пачатак «камянпольскай лініі» Святаполак-Мірскіх — з лоўчага браслаўскага Яна Станіслава Святаполк-Мірскага (1690—1761).

Мёры. Сядзібны дом. 1934 год.

Не меней цікавымі будуць агледзіны вёскі Лявонпаль, якая месціцца на Заходняй Дзвіне. Яшчэ ў 1768—1769 гг. Мікалай Тадэвуш Лапацінскі (1715—1778) узвёў тут невялікі палац, што захаваўся да нашых дзён. Побач гаспадар разбіў французскі парк на тэрасах. Некалі на галоўнай восі сядзібы стаяла брама. У 1772 годзе ў мястэчку збудавалі драўляную ўніяцкую царкву са званіцай. У маёнтку была наладжана вытворчасць каберцаў, сурвэтак, абрусаў з друйскага лёну. Працавалі ў Лявонпалі і капялюшная, і суконная мануфактуры. Непадалёку ад Лявонпаля — і Узмёны... У 1882 годзе тут была ўзведзена Свята-Мікалаеўская царква…

Мёры. Унутраны выгляд касцёла.  Пачатак ХХ стагоддзя.

Мёры, Мёрскі край — радзіма многіх знакамітасцяў. Вандруючы гарадскімі вуліцамі — 17 Верасня, 350-годдзя Мёрам, Гагарына і Даватара, Зарэчнай і Камсамольскай, Кастрычніцкай, Кветкавай, Кірава, Максіма Горкага, Якуба Коласа, Янкі Купалы, Максіма Багдановіча, Чарняхоўскага, Паштовай, Пятра Брынкевіча (воін-афганец), Сяргея Закрэўскага (таксама воін-афганец; пасмяротна ўзнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі) і іншымі, а таксама адкрываючы розныя вёскі і вёсачкі Мёршчыны, ведайце, што гэтыя сцяжыны — родныя і для згаданага паэта і краязнаўца Сяргея Панізніка, і для пісьменніка Франца Сіўко, для Героя Савецкага Саюза віцэ-адмірала Ягора Томкі (гэта ў яго гонар названа вуліца ў Мёрах), паэта, празаіка і публіцыста Вайніслава Казіміра Савіча-Заблоцкага, легендарнага снайпера Іосіфа Пілюшына, які знішчыў 136 салдат і афіцэраў праціўніка, закатаванага фашыстамі каталіцкага святара Юрыя Кашыры, расійскага генетыка Багуслава Курловіча, рэвалюцыянеркі Ганны Дрэйзеншток, якая ў 1945 годзе ўзначальвала кніжнае выдавецтва ў Забайкаллі, у Чыце, музыканта і фалькларыста Генадзя Цітовіча, стваральніка Беларускага дзяржаўнага ансамбля песні і танца, дзіцячай пісьменніцы Алены Масла, паэта Паўла Сушко, жывапісца Міхася Ляўковіча, літаратуразнаўца, доктара філалагічных навук Галіны Тычко...

Лявонпаль. Сядзібны дом. 1930-я гады.

Крычава. Сядзібны дом. 1930-я гады.

Кастусь ЛЕШНІЦА

Паштоўкі з калекцыі лаўрэата Прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «За духоўнае адраджэнне» Уладзіміра Ліхадзедава.

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.