Вы тут

Пра матэматыку і матэматыкаў


Прачытаў кнігу А. М. Радзькова «Пра матэматыку і матэматыкаў», якая нядаўна выйшла ў выдавецтве «Мастацкая літаратура».


Перш за ўсё хачу шчыра падзякаваць і аўтару, і выдавецтву за выхад такой цікавай, нестандартнай, інфармацыйна насычанай кнігі. Яна напісана з вялікай павагай і тактам у адносінах да настаўнікаў матэматыкі, да навукоўцаў, да ўсіх людзей, хто так ці інакш звязаў свой лёс з гэтай навукай. На яе старонках шмат цікавых фактаў, гісторый, апавяданняў аб рэшаных і яшчэ не рэшаных матэматычных задачах, аб філасофіі гэтай навукі, аб яе сучаснасці і будучыні. Прыцягвае чытача і тонкі, добры гумар аўтара ў дачыненні да герояў гэтай кнігі.

Сам аўтар не мае патрэбы ў прадстаўленні — вучоны-матэматык, прафесар, рэктар Магілёўскага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова, міністр адукацыі, вядомы дзяржаўны і грамадскі дзеяч. Многія ў нашай краіне ведаюць яго як свайго ўніверсітэцкага выкладчыка алгебры і тэорыі лікаў, або як навуковага кіраўніка пры напісанні дысертацый, або як кіраўніка ВНУ і адукацыйнай галіны краіны, або па палітычнай рабоце на пасадзе першага намесніка кіраўніка Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А. Р. Лукашэнкі, ці па грамадскай рабоце ў «Белай Русі». У той жа час кніга сведчыць аб тым, што яе аўтар ніколі не расставаўся з матэматыкай, яна яго суправаджала і падтрымлівала на ўсіх этапах такога насычанага няпростымі задачамі і адказнымі даручэннямі жыцця. Ён, у прыватнасці, піша: «...Калі чалавек прафесійна судакрануўся з матэматыкай, то яна яго ўжо ніколі не адпусціць. Тлумачыцца гэта, на мой погляд, тым, што яна патрабуе паглыблення ў свае тэорыі і таямніцы, велізарнага напружання разумовых сіл, вялікіх часавых выдаткаў на засваенне шчыльна ўпакаванай інфармацыі. Таму канчаткова ўсплыць з дасягнутых глыбінь ужо ніяк не атрымліваецца».

Кніга выкліча жывую цікавасць. Яна напісана для шырокага кола чытачоў, і, мяркую, правільна, што выдавецтва аднесла яе да катэгорыі літаратурна-мастацкіх работ. Пры чытанні кнігі гэта пацвярджаецца літаратурным і педагагічным талентам аўтара, яго эрудыцыяй, шырынёй разгляданых тэм і пытанняў, якія адносяцца да гісторыі развіцця матэматычнай культуры як у цэлым, так і ў нашай краіне. З першай старонкі інтрыгуюча прыцягваюць ужо загалоўкі апавяданняў у змесце кнігі: «Школьныя настаўнікі матэматыкі», «Першыя навуковыя сцежкі», «Мядзведзь на веласіпедзе», «Тэарэма Ферма», «Вытокі матэматычнай думкі ў Беларусі», «21», «Паралельныя матэматыкі», «Шэдэўры матэматычнай думкі» і іншыя. Што, хочацца пачытаць, пра што гэта?

Аўтар піша пра няпростыя лёсы многіх вучоных-матэматыкаў. Кніга ж перш за ўсё аб людзях, якія прысвяцілі сябе гэтай навуцы. Іх дасягненні часам проста захапляюць! І асаблівы гонар пры гэтым адчуваеш за вынікі работы ў матэматыцы беларускіх вучоных. Прызнацца, са здзіўленнем для сябе з кнігі даведаешся, што ў Беларусі працавалі і працуюць навуковыя матэматычныя школы сусветнага маштабу — дыферэнцыяльных ураўненняў, тэорыі лікаў, канчатковых і лінейных груп, дыферэнцыяльнай геаметрыі, функцыянальнага аналізу, лінейнага праграмавання, тэорыі і методыкі навучання матэматыцы. Выклікае шчырую павагу не толькі прафесіяналізм беларускіх вучоных, але і іх нязломная воля, стойкасць духу і любоў да Радзімы. Такіх навукоўцаў у нас шмат — у жыцці і ў гэтай кнізе. Яскравы таму прыклад — аповед аб прафесары Ю. С. Багданаве — дзіўным спалучэнні ў гэтым чалавеку рэдкага матэматычнага таленту, цэласнасці асобы, захавання, нягледзячы на жорсткія перыпетыі лёсу, чалавекалюбства і шчырай любові да сваёй Радзімы.

Цікавы і павучальны шлях у навуку самога аўтара. Ён, у прыватнасці, піша: «Першапачаткова ўсведамляючы неабсяжнасць усёй матэматыкі і чароўныя глыбіні яе тэорый, я разумеў, як мне складана будзе абмяжоўваць задуманы аповед аб гэтай навуцы і людзях, якія прысвяцілі ёй сваё жыццё. Таму вырашыў у большай ступені прывязацца да сваёй асабістай гісторыі». Радкі кнігі навеялі мне параўнанне шляху маладога чалавека ў навуку з працэсам паступовага сціскання стальной спружыны. Так назапашваецца патэнцыяльная энергія (веды, уменні, неабходны досвед, карысныя камунікацыі...). Затым спружына імкліва выпростваецца, ператвараючы назапашаную патэнцыяльную энергію ў карысную і выніковую кінетычную (першыя навуковыя публікацыі, дысертацыі, манаграфіі, навуковыя школы...). Гэта наглядны прыклад, як працуе сацыяльны ліфт у адукацыі. Калі чалавек здольны, працавіты, захоплены сваёй будучай прафесіяй, настойлівы ў сваіх памкненнях, камунікатыўны, то яму не даводзіцца казаць аб блаце, залішнім заступніцтве, злачыннай пратэкцыі. Аўтар дастаткова пераканаўча прапануе маладым людзям і магчымы алгарытм уваходжання ў навуку.

У кнізе закранаюцца і філасофскія праблемы матэматыкі — ад часоў піфагарэйцаў да нашых дзён. Ці Бог стварыў свет на аснове матэматычных прынцыпаў або матэматыка з'яўляецца чыста чалавечым тварэннем і эфектыўна дапамагае нам адкрываць многія таямніцы прыроды? Спрэчкі з гэтай нагоды філосафаў, матэматыкаў, багасловаў па-ранейшаму працягваюцца. Аб чым, у прыватнасці, апавяданне «Боская мадэль».

Сёння матэматыка запатрабаваная паўсюдна, варта толькі нагадаць аб усёпаглынальнай лічбавізацыі ўсіх сфер нашага жыцця. Але гэтая навука становіцца неабсяжнай, у цэлым засвоіць яе ў поўным аб'ёме ўжо не можа ніводзін чалавек. Падобна, назапашаная колькасць матэматычных тэорый і фактаў запатрабуе новага якаснага асэнсавання дадзенай навукі. Пра гэта аўтар разважае ў апавяданні «Што далей?».

Вядома, іншы чалавек згадае іншыя добрыя якасці кнігі, а магчыма, і яе недахопы. Але я ўпэўнены, што яна будзе стымуляваць творчую актыўнасць чытача, ставіць пытанні, запрашаць да канструктыўнага дыялогу па ўзнятых аўтарам праблемах.

Кніга пра матэматыку і матэматыкаў, але я злавіў сябе на думцы, што яна перш за ўсё пра Радзіму — вялікую і малую — пра нашу Радзіму. Аўтар піша: «Яшчэ мне хацелася па магчымасці паказаць, што ў развіцці сусветнай матэматычнай культуры могуць удзельнічаць толькі высокаразвітыя краіны. І прадэманстраваць, што Беларусь — сярод іх». Упэўнены, што пасля прачытання гэтай кнігі многія беларусы пачнуць шанаваць і любіць сваю Айчыну больш. Ва ўсякім разе, тое адбылося са мной.

Леанід МІНАЎ, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Зоркі абяцаюць шмат прыемных момантаў і добрых навін для Блізнятаў.

Памяць

Партызанскі ўнёсак у «Баграціён»

Партызанскі ўнёсак у «Баграціён»

Беларуская наступальная аперацыя пачалася 23 чэрвеня 1944 года.