Вы тут

У роднае слова ўлюбёны, рабіў і робіць. Да юбілею Анатоля Бутэвіча


Выдатна сказаў знакаміты рускі паэт Мікалай Някрасаў: «Паэтам можаш ты не быць, але грамадзянінам быць абавязаны!» Хоць, думаецца, яшчэ лепш, калі гэтыя дзве якасці ў творчым чалавеку спалучаны. Як, напрыклад, у Анатоля Бутэвіча. Ён не толькі празаік, перакладчык, публіцыст, крытык, але і беларускі дзяржаўны дзеяч, дыпламат.


Анатоль Бутэвіч. Фота Кастуся Дробава.

З Язаўца ў Баяры і далей... 

Нарадзіўся 15 чэрвеня 1948 года на хутары Язавец Нясвіжскага раёна. Але хутары ў былой Заходняй Беларусі пачалі ліквідаваць, і ў 1956 годзе прыйшла чарга да Язаўца. Сям’я Бутэвічаў апынулася ў вёсцы Баяры, таксама на Нясвіжчыне. Пра гэтыя пярэбары Анатоль Іванавіч расказаў у аповесці «Распасажаны дом, або Хутарская вольніца». Праўдзіва, як можа пісаць чалавек, які перажыў гэта, хай сабе і ў юным узросце. Паказаў і гэтую вольніцу, і далучэнне да іншага жыцця, якое шмат у чым было не такое, як дакларавалі тыя, хто гэтым хацеў ашчаслівіць іх. Аднак усё праўдзіва, такое не прыдумаеш. 

Каб перадаць яго як мага аб’ектыўней, канешне, патрэбен талент. А яшчэ для пісьменніка, які піша на мове сваіх бацькоў і дзядоў, цудоўнае яе веданне. Гэтае замілаванне мовай, спасціжэнне жыцця пачалося для Анатоля Бутэвіча ў маленстве. Было прадоўжана падчас вучобы ў Велікаліпскай васьмігодцы, а пасля ў Сноўскай сярэдняй школе. Як і многія будучыя пісьменнікі, для паступлення выбраў аддзяленне беларускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. 

Ужо школьнікам публікаваўся ў нясвіжскай раённай газеце «Чырвоны сцяг» (сённяшнія «Нясвіжскія навіны»). Супрацоўніцтва з друкам прадоўжыў, працуючы рэдактарам Беларускага тэлеграфнага агенцтва, а потым намеснікам галоўнага рэдактара газеты «Чырвоная змена». Выступаў як пад уласным прозвішчам, так і карыстаючыся псеўданімамі Максім Валошка, Анатоль Баярскі і нават Міша Алімпік. 

Максім Валошка доўгі час быў асноўным. Найперш тады, калі працаваў на адказных творчых, грамадскіх і дзяржаўных пасадах: дырэктарам выдавецтва «Мастацкая літаратура», у ЦК ЛКСМБ (1973–1975, 1979–1980) і ЦК КПБ (1980–1986, 1987–1990). Пазней быў старшынёй Дзяржаўнага камітэта па друку, міністрам інфармацыі, міністрам культуры і друку Рэспублікі Беларусь, Генеральным консулам Рэспублікі Беларусь у Гданьску, Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Румыніі, на іншых пасадах. Гэта не перашкаджала плённа працаваць і як пісьменніку ў шмат якіх жанрах. 

Блізкі нам Ягайлы час 

У літаратуры, зразумела, усе жанры важныя. Аднак у чытача асаблівае стаўленне да рамана. Ды і народны пісьменнік Беларусі Іван Чыгрынаў прытрымліваўся такой думкі: «Раман — гэта народ. І, можа быць, некаторых народаў добра не ведаюць у свеце толькі таму, што ў іх няма выдатных раманаў». Ёсць раман і ў Анатоля Бутэвіча — «Каралева не здраджвала каралю, або Кара¬леўскае шлюбаванне ў Новагародку». Дарэчы, раманам гэты твор стаў не адразу. Спачатку, па вызначэнні самога Анатоля Іванавіча, гэта была «рыцарская аповесць пра каханне 17-гадовай беларускай князёўны Соф’і Гальшанскай і 70-гадовага караля польскага Ягайлы (з хранаграфіяй і персаніфікацыяй яго эпохі)». 

«Каралева не здраджвала каралю...» — гісторыкамастацкі твор, у якім рэальныя падзеі і энцыклапедычнае веданне аўтарам жыцця эпохі, пра якую ён апавядае. Аб цудоўным веданні ім нацыянальнай гісторыі сведчаць і храналагічныя матэрыялы «Ягайла і яго час». Пасля таго, як раман выйшаў асобнай кнігай, яны склалі асобны том. Калі ж коратка казаць пра сам твор, у ім усё напоўнена беларускасцю. Безумоўна, падзеі адбываюцца не толькі на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, але і тычацца жыцця нашага народа. Гэта і згадкі Соф’і Гальшанскай, калі была пры бацьках у Друцку, і ўспаміны Генрыка. Яшчэ не рыцара, а звычайнага Шадзібора, жыхара пушчы. Нарэшце, усё, што тычыцца Ягайлы, як аднаго з тых, хто ніколі не забываў аб трываласці ўласных каранёў. 

Вобраз яго — несумненная аўтарская ўдача. Ягайла паўстае не толькі гаспадаром Кароны і Княства, але і жывым чалавекам. Ён прагне свайго звычайнага шчасця, хоча, каб нішто не азмрочвала яго ўзаемаадносіны з маладой жонкай. Соф’я Гальшанская таксама выпісана з такой любоўю, што не застаецца ніякага сумнення ў асаблівым стаўленні аўтара да яе. І хоць у тыя часы дзяўчаты, як правіла, выходзілі замуж вельмі рана, безумоўна, каралевай у 17 гадоў не станавіліся. А гэта не толькі гонар і высокая адказнасць, але і неабходнасць ледзь не штодня змагацца за сваё добрае імя. 

Вартасць рамана не толькі ў тым, што Анатоль Бутэвіч па-майстэрску расказвае пра тыя даўнія часы. Паказаў сябе празаікам, які ўмее падбіраць вобразна-выяўленчыя сродкі. Лірычныя адступленні сведчаць, што яму ўдаюцца і разгорнутыя пейзажныя апісанні. Нават такія, якія быццам выглядаюць эскізна, але ствараюць своесаблівую настраёвасць, калі яшчэ лепш адчуваеш сваю лучнасць з даўнімі падзеямі, з няпростымі людскімі лёсамі. 

Ясняцца мінулыя імгненні 

Аб тым, наколькі ўважліва ставіцца Анатоль Бутэвіч да нацыянальнай гісторыі, які важкі яго ўнёсак у гісторыкапатрыятычную літаратуру, сведчыць серыя «Сем цудаў Беларусі». Першай у ёй была аднайменная кніга Уладзіміра Ягоўдзіка ў афармленні мастака Паўла Татарнікава. Астатнія шэсць належаць пяру Анатоля Іванавіча. Не лішне назваць усе: «У гасцях у вечнасці», «Званы Нямігі», «За наміткай гісторыі», «Адвечны покліч Радзімы», «Славутыя родам сваім», «Перуновага племені дзеці». 

Беларуская даўніна, як відаць дзякуючы серыі «Сем цудаў Беларусі», куды багацейшая, чым лічылася доўгі час. У гэтым пераконваюць не толькі багатыя сваёй інфармацыйнай насычанасцю і эмацыянальнай засяроджанасцю аповеды Анатоля Іванавіча, але і ілюстрацыі, якія падзеі даўнія, людзей слаўных як бы робяць нашымі сучаснікамі. 

Серыя «Сем цудаў Беларусі» стала мастацка-дакументальным летапісам мінулага і з цікавасцю ўспрымаецца не толькі юнымі чытачамі, але і ўсімі, для каго Беларусь — святое слова, а яе гісторыя — невычэрпная крыніца, гаючая вада якой дапамагае больш упэўнена адчуваць сябе, узіраючыся ў дзень заўтрашні. 

Гэта яшчэ ў большай ступені характэрна для кніг Анатоля Бутэвіча, сюжэтнай асновай якіх з’яўляюцца падарожжы, прытым асаблівага кшталту. Вандроўкі ў часе і прасторы, калі аўтар кожным разам як бы бярэ сабе ў аднадумцы канкрэтных гістарычных асоб. Яны ў пэўнай ступені таксама з’яўляюцца апавядальнікамі. Будучы не толькі ўдзельнікамі, а з вышыні сённяшняга дня і сведкамі, запрашаюць у яго з тым жа памкненнем, што і сам аўтар аповеду. Нібы нагадваючы: шануйце гісторыю. Стаўцеся да яе з павагай, каб не нарабіць памылак у будучыні. Хто гэтыя суразмоўцы, відаць па назвах кніг: «Таямніцы Мірскага замка. Падарожжа па сівых мурах з Адамам Міцкевічам», «Таямніцы Нясвіжскага замка. Падарожжа ўглыб стагоддзяў з Уладзіславам Сыракомлем», «Таямніцы Крэўскага замка. Падарожжа па нашай гісторыі з Вітаўтам Вялікім». 

Прыгоды не пакідаюць 

Пішучы творы для дзяцей, не абмяжоўваецца гістарычнай праблематыкай, а выкарыстоўвае розныя жанры, у тым ліку казку. Не цураецца і прыгодніцкай тэматыкі. Усё гэта такое вабнае, у нечым таямнічае, выносіць і ў назвы твораў: «Прыгоды Лісціка-Карунчыка», «Прыгоды памаўзлівай Рыскі», «Прыгоды Віруса Шкодзі». А хіба менш заманліва даведацца, «Як Акіян з Кропелькай барукаўся», «Як Данік у Радзівілаўскае метро трапіў»! Шмат чаго адкрывае, найперш невядомае ў звыклым, «Чараўніца Восень і Сняжынка падарожніца». 

Свой юбілей Анатоль Іванавіч сустракае з новай кнігай для дзяцей «Чароўная вандроўка Лунамесіка» («Волшебное путешествие Луномесика»), якая прыцягвае да сябе ўвагу ўжо вызначэннем жанру — казкабыль. Як быццам сумяшчэнне несумяшчальнага. 

Аднак казачныя гісторыі настолькі спалучаюцца з рэчаіснасцю, што гэта для дзетак-фантазёраў выглядае рэальным. Яны не сумняваюцца, што сапраўды нябесны чараўнік Лунамесік з’явіўся да Косці, які захапляецца гісторыяй. Лунамесік запрашае наведацца ў Смаргонь, дзе знаходзілася вядомая на ўсю Еўропу і адзіная на Беларусі мядзведжая акадэмія. Аднак Косця пабывае не толькі ў гэтым горадзе — па-новаму адкрые для сябе Нясвіж і Мір. У гэтай казцы, як і ў шмат якіх іншых сваіх творах, адрасаваных дзецям, аўтар гісторыю падае так, каб яна, наблізіўшыся да сучаснасці, стала нібы явай. 

Добра вядомы Анатоль Бутэвіч і як перакладчык з польскай, рускай, украінскай моў на беларускую, а з беларускай — на рускую. Яго ж творы, у сваю чаргу, пераствараліся па-балгарску, па-польску, па-румынску. Напісаў п’есу «Маладыя гады — маладыя жаданні». 

* * * 
Адна з яго кніг называецца «Пад небам беларускага слова». Падзагаловак яе «Пра пісьменнікаў, літаратуру і не толькі» ў пэўнай ступені вызначае і ўсе абсягі яго жыцця і творчасці. У роднае слова ўлюбёны, рабіў, робіць і, хацелася б, каб яшчэ доўга рабіў тое, што на карысць роднай Беларусі, а яго справы, памкненні, жаданні і планы (а як без іх жыць?) знаходзілі ранейшы водгук у чытацкіх сэрцах. 

Алесь МАРЦІНОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Жыллё

Па якіх крытэрыях дамы ўваходзяць у праграму па капрамонце?

Па якіх крытэрыях дамы ўваходзяць у праграму па капрамонце?

Пра ўсе тонкасці правядзення капітальнага рамонту расказалі спецыялісты.

Рэгіёны

Самы працяглы ўрок гістарычнай праўды і сяброўства

Самы працяглы ўрок гістарычнай праўды і сяброўства

Удзельнікі «Цягніка Памяці» папярэдніх гадоў дзеляцца сваімі ўражаннямі ад праекта.

Экалогія

Якія прагнозы на лета робяць метэаролагі?

Якія прагнозы на лета робяць метэаролагі?

Тры месяцы суцэльнай спякоты нам не абяцаюць

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.