Вы тут

Што такое цыркадныя рытмы чалавека і як яны на нас уплываюць?


Заўважылі, што з надыходам вясны стала лягчэй прачынацца? Віднее раней, павялічыўся дзень, усё часцей выглядае сонца, з-за чаго паляпшаецца настрой і адчуваеш сябе лепш. Але з чым гэта звязана? Чаму восенню і зімой нам так цяжка прачынацца і менавіта ў гэты час здараюцца дэпрэсіі? І што патрэбна, каб арганізм працаваў як гадзіннік? Разбіраемся разам з урачом па медыцынскай прафілактыцы Мінскага абласнога цэнтра гігіены, эпідэміялогіі і грамадскага здароўя Ганнай РОДЗІЧ.


Гармон, які адказвае за сон

— Прыкладна 5—10 % людзей, чвэрць з якіх жанчыны, пакутуюць на афектыўнае сезоннае расстройства, або зімовую дэпрэсію. Пры гэтым зніжаецца працаздольнасць, павялічваецца патрэба ў вугляводах, расце вага, узнікаюць цяжкасці з абуджэннем, а падтрыманне сацыяльных кантактаў змяншаецца да нуля, — расказвае ўрач.

І прычына гэтага — у асветленасці. Сонечнае святло патрэбна ўсім жывым арганізмам для нармальнага працякання фізіялагічных працэсаў. Яно рэгулюе так званы біялагічны гадзіннік, ці цыркадныя рытмы, якія, у сваю чаргу, кіруюць біялагічнымі і паводзіннымі рэакцыямі чалавека.

— У агульным працэсе задзейнічаны галаўны мозг, святлоадчувальныя клеткі сятчаткі вачэй і адмысловыя гены, якія адказваюць за сінтэз некаторых бялкоў. Актыўнасць гэтых генаў вагаецца на працягу сутак. Як толькі ўзровень бялкоў дасягае вызначанага ўзроўню, сінтэз спыняецца, калі ўзровень падае — сінтэз аднаўляецца. А вызначальным фактарам ва ўсім гэтым выступае пачатак светлавога дня. На працягу дня ўзровень «патрэбных» бялкоў нарастае і прыводзіць да запуску сінтэзу гармону сну мелатаніну. Яго канцэнтрацыя ўзрастае ўвечары і дасягае піка ноччу (у перыяд з 23 да 5 гадзін), а днём зніжаецца, — тлумачыць Ганна Родзіч.

Мелатанін рэгулюе ў арганізме цыкл «сон — няспанне», і, што цікава, сінтэз яго ідзе ў поўнай цемры, таму так важна спаць без крыніц святла і з закрытымі шторамі. А то можна «спалохаць» мелатанін. Гэты гармон аказвае антыаксідантнае і антыстрэсавае дзеянне. Ён спрыяе рабоце мозгу і сардэчна-сасудзістай сістэмы. Недахоп мелатаніну абумоўлівае сімптомы сезоннай хандры (хранічную стомленасць, раздражняльнасць, зніжэнне імунітэту і кагнітыўных функцый, дрэнную адаптацыю да змены часавых паясоў).

Калі ж надыходзіць раніца, сонечнае святло трапляе на сятчатку вачэй і бялковыя комплексы канчаткова распадаюцца, павышаецца сінтэз іншага важнага гармону — картызолу, які забяспечвае нармальнае функцыянаванне сардэчна-сасудзістай і бронха-лёгачнай сістэм. Гэты гармон таксама можна назваць «гармонам стрэсу» дзякуючы яго актыўнаму ўдзелу ў фарміраванні адаптыўнай рэакцыі арганізма на экстранныя сітуацыі — траўмы, голад, фізічныя і псіхічныя нагрузкі. Гэта і ёсць пункт адліку, які настройвае біялагічны гадзіннік. Прыкладна 7 % людзей маюць патрэбу ў падобнай штодзённай сінхранізацыі.

Што ж адбываецца ва ўмовах недастатковай асветленасці? У зімовы час пачатак дня мы змушаныя праводзіць пры штучным асвятленні. Пры гэтым адсутнічае галоўны фактар, які спрыяе распаду бялковага комплексу — сонечнае святло. Такім чынам, «начны» бялковы комплекс будзе існаваць даўжэй і вызначыць апісаную вышэй сімптаматыку.

Каб арганізм працаваў як гадзіннік...

Для гэтага важна выконваць некалькі простых правіл:

  • класціся спаць да 23 (каб не «страціць» мелатанін);
  • спаць у цемры, можна выкарыстоўваць маску для сну і берушы, каб ніякія староннія шумы і святло з вуліцы не перарывалі ваш сон;
  • адмовіцца ад гаджэтаў перад сном ці хаця б уключаць «начны рэжым» — з ім падсветка становіцца менш яркай;
  • у другой палове дня выключыць напоі з кафеінам, а таксама адмовіцца ад алкаголю познім вечарам, бо ён пагаршае якасць сну.

Алена КРАВЕЦ

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Шалям засталося прыкласці зусім няшмат намаганняў, каб жаданая мэта была дасягнута.

Грамадства

Камандзір вядзе за сабой

Камандзір вядзе за сабой

Пяцікурснік Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Е. Полацкай быў удастоены ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны — 2023».

Моладзь

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Яе песні займаюць першыя радкі ў музычных чартах краіны, пастаянна гучаць на радыё і тэлебачанні.