Вы тут

Зямля герояў і месца подзвігу. Чым славіцца Любанскі край і чаму ён не чужы для «звяздоўцаў»?


Адным з адрасоў ваеннай біяграфіі газеты «Звязда» з'яўляецца Любаншчына. На гэтай зямлі, якая ў гады Вялікай Айчыннай вайны стала партызанскім краем, пасля трагічнага правалу ў акупаваным Мінску працягнула свой выхад найстарэйшае рэспубліканскае выданне. Першы нумар «Звязды»-партызанкі выйшаў 27 студзеня 1943 года. Праз некалькі дзён — 31 студзеня 1943-га — у Любанскім раёне аднавіла сваю дзейнасць, спыненую вайной, і найбольш аўтарытэтная, папулярная па тым часе маладзёжная газета — «Чырвоная змена».


Жорсткая неабходнасць

Першыя нумары падпольных выданняў у партызанскай зоне выйшлі ў вёсцы Шостая брыгада (цяпер Дварэц). Рэдакцыя размяшчалася ў звычайнай вясковай хаце, дзе гаспадарыла Марфа Мігун. Аб гістарычным факце сведчыць мемарыяльная шыльда, якую ўрачыста адкрылі тут у маі 1975 года. Праўда, на месцы хаты, дзе некаторы час размяшчалася падпольная тыпаграфія, цяпер стаіць новая. Аднак памяць аб тым, што адбывалася тут у найбольш складаны перыяд у нашай гісторыі, захоўваецца дагэтуль — няхай і іншымі гаспадарамі, няхай і новымі жыхарамі Дварца.

Над выпускам «Звязды» і «Чырвонай змены» ў зоне партызанскіх злучэнняў працавала ўсяго некалькі чалавек: былы рэдактар Любанскай раённай газеты Піліп Касцюкавец, карэспандэнт даваеннай «Советской Белоруссии» Георгій Шчарбатаў, супрацоўнікі Капаткевіцкай раённай газеты Амяльян Шурпач, Аляксандр Сакевіч, Мікалай Курыка і Ніна Цылько. Узначальваў абагульненую рэдакцыю дзвюх газет даваенны рэдактар «Чырвонай змены» Міхаіл Барашкаў.

Калі ў хаце Марфы Мігун размяшчалася друкарня, то ў суседняй, дзе гаспадарыла Марыя Бубіч, журналісты-падпольшчыкі жылі. Як успамінаў адзін з супрацоўнікаў рэдакцыі Амяльян Шурпач, які да самай пенсіі працаваў у «Звяздзе», умовы работы і быту былі суровыя. «Мы не мелі права нікуды, акрамя нашых кватэр, адлучацца, нікому нічога гаварыць пра свой занятак, — расказваў ён. — Нам, вядома, не падабалася ўсё гэта. Пасля шматлікіх паходаў, небяспечных аперацый апынуцца ледзь не пад арыштам — прыемнасці мала. Хутка мы пераканаліся, што суровыя ўмовы канспірацыі — не выдумка, а жорсткая неабходнасць».

Герой Сацыялістычнай Працы Кузьма Іванавіч Шаплыка.

Адно жаданне — хутчэй вызваліць Радзіму

Ствараць газеты ў тыле ворага — надзвычай рызыкоўная справа: у любы момант журналісты маглі трапіць у рукі да гітлераўцаў. Няпроста было друкаваць газеты і з тэхнічнага пункту гледжання: памяшканне не падыходзіла для выдавецкай дзейнасці, ды яшчэ ўвесь час нечага не хапала: то друкарскай фарбы, то паперы (бывала, што ў ход ішлі нават вучнёўскія сшыткі). Яшчэ больш складана было знаходзіць патрэбныя словы, каб не горш чым зброяй біць імі ворага. У журналістаў гэта выдатна атрымлівалася, аб чым сведчыць той факт, што чарговы выпуск «Звязды» або «Чырвонай змены» прыводзіў гітлераўцаў у шаленства — нацысты прыкладалі шмат намаганняў, каб знайсці падпольную рэдакцыю.

«Партызаны і партызанкі! — пісала ў адным з ваенных выпускаў «Звязда». — Мініруйце ўсе шляхі адходу нямецкіх войскаў. Пад адхон нямецкія эшалоны! У паветра аўтамашыны, танкі і гарматы праціўніка. Ірвіце сувязь і чыгуначнае палатно, нападайце на тылы, высочвайце і знішчайце штабы і склады гаручага і боепрыпасаў. Агнём і куляй сустракайце нямецкіх фашыстаў заўсёды і ўсюды!»

Пра подзвігі моладзі рэгулярна на сваіх старонках распавядала «Чырвоная змена». Наколькі яна была баявой, можна меркаваць па наступных радках: «Маладыя патрыёты! Не ідзіце з немцамі на ніякія згоды. Трымайцеся, каб вораг не пахіснуў вашай упэўненасці ў нашу перамогу, каб не завалодаў вамі. Усе на бой з гітлераўцамі за вызваленне сваёй Радзімы ад нямецкай тыраніі!» Пераканаўча ў маладзёжным выданні гучыць і паведамленне памочніка камісара па камсамолу энскай партызанскай брыгады Уладзіміра Ш.: «Моладзь і камсамольцы гараць адным жаданнем — хутчэй вызваліць сваю Радзіму ад нямецкай няволі. Зварот воінаў-беларусаў да партызанаў і партызанак, да ўсяго беларускага народа, поспех Чырвонай Арміі ўзнялі новую хвалю баявой актыўнасці». Журналісты-падпольшчыкі рэгулярна атрымлівалі перамогі на інфармацыйным полі бою.

У партызанскім краі «Звязда» выходзіла два разы на тыдзень — па суботах і серадах, «Чырвоная змена» — па нядзелях. Часцейшая перыядычнасць была проста не па сілах невялікаму рэдакцыйнаму калектыву. Мала было толькі напісаць публікацыю і змясціць яе ў газету: дзякуючы сучасным сродкам яно робіцца вельмі хутка, раней жа
гэта быў вельмі працаёмкі працэс. Нягледзячы на тое, што самі партызаны, адказныя падпольныя партыйныя і камсамольскія работнікі прыносілі ў рэдакцыю матэрыял, журналісты рэгулярна знаходзіліся «ў камандзіроўках». Здабываючы актуальную інфармацыю з месца падзей, яны разам з народнымі мсціўцамі ўдзельнічалі ў аперацыях па разгроме варожых гарнізонаў, у дыверсіях на чыгунцы і дарогах — а значыць, увесь час знаходзіліся пад куляй. Нярэдка, калі вораг быў зусім побач, замест алоўкаў і вярстатак у рукі даводзілася браць аўтаматы.

Праўдзіва і трапна

У партызанскай зоне калектыву «Чырвонай змены» і «Звязды» часта прыходзілася змяняць месца дыслакацыі — такія абставіны ваеннага часу. У цяперашнім Дварцы выйшла па некалькі выпускаў газет. Ствараліся выданні і ў іншых населеных пунктах. Асноўнай жа «прапіскай» у партызанскім краі для найстарэйшых газет Беларусі стаў легендарны востраў Зыслаў. Менавіта тут у гады акупацыі размяшчаліся Мінскія падпольныя абкамы КП(б)Б і ЛКСМБ, Любанскі падпольны РК КП(б)Б, штабы некаторых партызанскіх злучэнняў, партызанскі аэрадром, а таксама рэдакцыя любанскай раённай газеты «Кліч Радзімы».

На Любаншчыне «Звязда» ўбачыла свет 98 разоў (усяго ў партызанскай зоне было выпушчана 105 нумароў газеты). У тыле ворага выйшла 48 выпускаў «Чырвонай змены». Уклад гэтых дзвюх газет у барацьбу з нямецка-фашысцкімі захопнікамі вельмі істотны. Журналісцкае слова праўдзіва расказвала аб падзеях на фронце, выкрывала сапраўдныя намеры акупантаў, заклікала папаўняць шэрагі народных мсціўцаў. Насельніцтва з нецярпеннем чакала чарговыя выпускі газет, чытала кожную змешчаную публікацыю і, вядома, добра разумела, што кожны радок быў напісаны ў неверагодна складаных умовах, з рызыкай для жыцця.

У сакавіку 1944 года маладзёжная газета адасобілася ад «Звязды» і пачала выдавацца ў вызваленым Гомелі, дзе яе ўзначаліў і рэдагаваў Іван Матыль. Пасля вызвалення сталіцы выданне беларускай моладзі вярнулася ў Мінск. У ліпені 1944 года аднавіла тут сваю дзейнасць і «Звязда». Займеўшы асобныя рэдакцыі, уласныя штаты творчых супрацоўнікаў, маючы сваю перыядычнасць і тэматычную скіраванасць, дзве рэспубліканскія газеты заўсёды крочылі побач. Грунтуючыся на гераічным мінулым, яны, як дзве сястры, дапаўнялі адна адну ў айчынным медыяполі. Невыпадкова, калі ў красавіку 2002 года «Чырвоная змена» спыніла выхад як самастойнае выданне, яе далучылі да «Звязды», дзе газета выходзіць у якасці дадатку пад назвай «Чырвонка. Чырвоная змена». Два перыядычныя выданні ствараюцца ў адной рэдакцыі.

Слава Шаплыкі

Подзвіг супрацоўнікаў дзвюх газет увекавечаны не толькі ў Мінску («Звяздзе» тут пастаўлена некалькі помнікаў), а і таксама на Любаншчыне: і на Зыславе, і ў канкрэтных населеных пунктах, дзе хоць і часова, але знаходзілася падпольная рэдакцыя (у тым ліку ў цяперашнім Салігорскім, Слуцкім раёнах). Калі ж імя газеты «Звязда» носіць адзін з праспектаў сталіцы, то ў гонар «Чырвонай змены» ў Любанскім раёне яшчэ да вайны быў названы цэлы калгас.

Дарэчы, Любаншчына ўвайшла ў гісторыю Беларусі не толькі як партызанскі край. Гэтая зямля, якая натхняла самога Янку Купалу (менавіта тут класік напісаў знакамітую паэму «Над ракой Арэсай») і іншых знакамітых пісьменнікаў, дала краіне трох Герояў Савецкага Саюза, а таксама 18 Герояў Сацыялістычнай Працы. Сярод іх — Кузьма Іванавіч Шаплыка, імем якога быў названы калгас «Чырвоная змена».

Усё, як той казаў, па заслугах. 51 год Кузьма Іванавіч кіраваў гаспадаркай, якая стала адной з перадавых ва ўсёй Беларусі. Ці думаў пра гэта колішні партызан-разведчык, які пасля вызвалення вярнуўся ў родныя мясціны, на Любаншчыну, і праз год узначаліў калгас? Як адданы Радзіме баец (аб гэтым сведчылі яго ўзнагароды: ордэн Чырвонай Зоркі, медалі «За адвагу», «За баявыя заслугі»), ён прасіўся на фронт. Не адпусцілі. Арганізатарскія здольнасці Шаплыкі былі неабходныя для аднаўлення разбуранай вайной народнай гаспадаркі. І Кузьма Іванавіч з усёй адказнасцю, якая была ўласцівая яго характару, узяўся за даручаную справу. Неўзабаве слава аб Шаплыку грымела на ўсю краіну, за яго эксперыментатарскімі рашэннямі сачылі і па тэлебачанні, і ў прэсе. У гасцях у легендарнага старшыні калгаса бываў і сам Машэраў.

Нягледзячы на такую ўвагу з боку найвышэйшага кіраўніцтва краіны і вялікую колькасць ганаровых званняў (Герой Сацыялістычнай Працы, кавалер трох ордэнаў Леніна, трох ордэнаў Працоўнага Чырвонага Сцяга, «Знака Пашаны», заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Беларусі, дэпутат Вярхоўнага Савета БССР і іншае), ён заўсёды быў сціплым чалавекам, які, не шкадуючы сябе, імкнуўся як мага больш зрабіць добрых спраў, дапамагчы людзям. Пры Кузьме Іванавічы цэнтр гаспадаркі — вёска Сарачы — стала прыгожым, сучасным пасёлкам. На вясковых вуліцах з'явіліся шматпавярховыя жылыя дамы, былі пабудаваны адміністрацыйны будынак, гасцініца, гандлёвы цэнтр, дзіцячы садок, школа, кафэ-рэстаран, Дом быту, Палац культуры. У 1971 годзе разам з атрыманнем высокай узнагароды — ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга — гаспадарка стала адной з найбольш паспяховых у Беларусі.

11 красавіка 1997 года Кузьма Шаплыка пайшоў з жыцця. Аднак галоўнае яго тварэнне — калгас «Чырвоная змена» — жыве дагэтуль. Называецца, праўда, па-сучаснаму — адкрытае акцыянернае таварыства — і носіць імя чалавека, які не толькі праславіў гэты невялічкі куточак Любаншчыны на ўсю краіну, а і зрабіў жыццё яго жыхароў больш камфортным і прыстойным. Удзячныя нашчадкі ў гонар Кузьмы Шаплыкі назвалі не толькі гаспадарку. Імя Героя Сацыялістычнай Працы ў аграгарадку Сарачы носіць вуліца, у Любані ў гонар сапраўднага беларуса ўстаноўлены помнік і памятны знак. Беларусы памятаюць сваіх герояў — і тых, хто змагаўся з ворагам на франтах і ў акупацыі, і тых, хто праслаўляў сваю Айчыну ўжо на мірных палетках.

Вераніка КАНЮТА

Фота Яўгена ПЯСЕЦКАГА

Выбар рэдакцыі

Культура

Чым сёлета будзе адметны фестываль песні і паэзіі ў Маладзечне?

Чым сёлета будзе адметны фестываль песні і паэзіі ў Маладзечне?

Арганізатары і ўдзельнікі свята запэўніваюць — знайсці сабе адпачынак па душы зможа кожны.

Экалогія

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

Агульная плошча звалак у Беларусі займае каля 4 тысяч гектараў. 

Грамадства

Ірына Даўгала: Сям’я для беларусаў застаецца найвышэйшай каштоўнасцю

Ірына Даўгала: Сям’я для беларусаў застаецца найвышэйшай каштоўнасцю

«Сям’я закладвае ў чалавеку мараль, здольнасць спраўляцца з выпрабаваннямі, патэнцыял для развіцця, яна навучае любові, самаахвярнасці, культуры».