Вы тут

Пра што расказваюць лялькі


Мінчанка Вольга Вайніцкая шые для сваіх керамічных лялек традыцыйнае беларускае адзенне

Апошнім часам у беларускім грамадстве ёсць вялікая цікавасць да нашай гісторыі. Працуюць энтузіясты, якія вывучаюць беларускія традыцыйныя строі, спрабуюць іх узнавіць, паглыбіцца ў патаемны свет сімвалаў і вобразаў – вышытых і вытканых. Прычым бадай што ў кожным рэгіёне Бацькаўшчыны, адзначаюць даследчыкі, народныя строі мелі свае адметнасці. “Вывучаць гісторыю беларускага касцюма значна цікавей, калі ты сам яго і ствараеш, – прызнаецца майстрыха Вольга Вайніцкая. – Прычым калі робіш касцюм на ляльку, то ён атрымоўваецца такім жа самабытным і шматгранным, як і касцюм для чалавека – хіба толькі ў мініяцюры. А ляльку я апранаю, падбіраю для яе касцюм толькі тады, калі яна ўжо зроблена”.


Спачатку майстрыха робіць спецыяльную форму, затым у яе заліваецца шлікер (вадкі гліняны раствор), адліваецца лялька. Далей – абпал гліны, збіранне лялькі. Потым на яе памер шыецца касцюм: “І ствараецца ён з улікам усіх нюансаў таго або іншага рэгіёна, захоўваецца нават той прамавугольны крой, які выкарыстоўвалі продкі: каб не прапаў ніводзін міліметр палатна. Якое, дарэчы, я сама тку на невялічкім станочку. Каб стварыць тканую спаднічку ляльцы, амаль тыдзень патрэбен. Увесь касцюм шыю ўручную, бо электрамашынка не заўсёды прыдатная для маленькіх дэталяў”.

У дапамогу ёй шматлікія кніжкі. Майстрыха можа і пракансультавацца ў дасведчанага майстра ці навукоўцы. Неяк разам з другой лялечніцай хадзіла да знаўцы беларускага традыцыйнага адзення Марыі Віннікавай, якая – старэйшая навуковая супрацоўніца Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы й літаратуры НАН Беларусі. Потым, успамінае, цікава было ўвасабляць парады Марыі ў лялечны касцюм:  “Добра, калі ёсць каму расказаць пра асаблівасці крою, дзе ў Беларусі сарочка вышываецца па рукавах, а дзе ўздоўж, як паменьшыць узор, каб перанесці яго на маленькі хвартушок лялькі, як навіць на яе галаву наметку (жаночы галаўны ўбор) і многае іншае”.

Працэс “нараджэння” беларускай лялькі – гэта глыбокае спасціжэнне тонкасцяў цэлага комплексу прадаўніх рамёстваў, якімі валодалі нашы продкі. Вольга Васілеўна ўмее вышываць, ткаць, шыць, вязаць: навучылі маці з бабуляй. У апошняй на гарышчы доўга зберагаліся кросны: яна сама ткала посцілкі ды ручнікі. Вырабляла бабуля і лялькі з ануч, як было тое даўней, “а вочы ім алоўкам падмалёўвала”.

Вольга Вайніцкая стварыла ўжо каля 50 лялек у традыцыйных строях. Яе прынялі ў Беларускі Саюз майстроў народнай творчасці. А першай у лялечнай калекцыі была кампазіцыя “Пляткаркі”: дзве вяскоўкі пляткараць пра мясцовыя навіны. Жанчыны самабытныя, каларытныя, прыцягальныя. Вобразы майстрыха падгледзела ў жыцці. Прызнаецца: гэта яе найлюбімыя лялькі, як і кампазіцыя “Калядоўшчыкі”.

Раней Вольга Васілеўна працавала мастаком-мадэльерам, і толькі прыглядалася да строяў, у якіх людзі шпацыруюць па вуліцы. А калі пачала рабіць лялькі, ёй стала цікава ўглядацца і ў твары людзей: у магазіне, транспарце – усюды, дзе тое можна рабіць, бо кожны заняты сваім клопатам. Звычайна, расказвае, многія твары засяроджаныя, бываюць і цікаўныя, жывыя, светлыя. Такія майстрыха спрабуе паўтарыць, калі лепіць тварыкі будучых лялек. Хоць многія лялечнікі сцвярджаюць, што лялька сама “дыктуе ім свой вобраз”, Вольга Вайніцкая мяркуе: лепш яго прыдумляць самім майстрам. “Маленькіх чалавечкаў хочацца мне бачыць вясёлымі ды прыцягальнымі, – кажа майстрыха. – Таму ў дрэнным настроі нельга садзіцца за працу. Ды і яны цябе такую да сябе не падпусцяць”. Усе лялькі вырабляе “для сябе”, бо, на яе думку, іх нельга ствараць для кагосьці. Потым часта раздорвае сваіх прыгажунь блізкім, сябрам і знаёмым – як часцінку сябе: “Так прыемна, калі ў адказ у чалавека зіхацяць ад захаплення вочы!”. А вось лялькі ў традыцыйных строях прызначаны пераважна для выстаў: “Туды прыходзіць шмат дзяцей. Прыгажосць беларускіх традыцыйных касцюмаў ім прасцей спасцігаць на ляльках, і менавіта яны бываюць найбольш захопеныя такім відовішчам”.

Асабіста мяне захапілі яе лялькі ў вясельных касцюмах – на Рэспубліканскай выставе традыцыйнага мастацтва “Жывыя крыніцы”. Адна пара – жаніх і нявеста ў стылізаваных вясельных строях 1910 года, з Цэнтральнай Беларусі (пачатак XX стагоддзя), другая пара – у вясельных строях з вёскі Кузьмічы Любанскага раёна 1956 года. Вясельныя касцюмы, якія стварае Вольга Вайніцкая для лялек, старэйшае пакаленне яшчэ памятае, а для моладзі гэта ўжо гісторыя. “Толькі нядаўна сучаснікі пачалі цікавіцца вясельнай модай 50-х, 60-х гадоў: адшукваюць фотаздымкі продкаў у вясельных касцюмах, вывучаюць іх ды імкнуцца аднавіць”, – расказвае Вольга Вайніцкая. Касцюм для першай “пары маладых” і яна падгледзела на старым фотаздымку. Уражвае бялюсенькая сукенка нявесты і вянок з белымі васковымі кветкамі на яе галаве. Па словах майстрыхі, мастацтва вырабу такіх васковых кветак прыйшло да нас з Заходняй Еўропы. Тыя вянкі ды букецікі называліся «флердаранж», што значыць «кветка апельсіна», беласнежныя кветкі памаранцавага дрэва. Для жаніха рабілі бутаньерку ў пару да вянка. Упрыгажэнні былі вельмі дарагімі, даступнымі толькі заможным людзям. Васковыя вянкі з часам пашырыліся, да іх простыя людзі дадавалі лісцікі з паперы. Сяляне маглі карыстацца адным вянком усёй вёскай па чарзе. Зберагалі яго ў чырвоным куце за абразамі. Мода на васковыя вясельныя ўпрыгажэнні знікла ў сярэдзіне XX стагоддзя, такія вянкі цяпер сустрэнеш толькі ў музеях.

А Вользе Васілеўне захацелася стварыць такі для лялькі. Таямніцы вырабу прыадкрыла ёй адна са знаёмых майстрых. Праца захапіла Вайніцкую: не заўважыла, як прамінула больш за два месяцы. Кветкі для васковага вянка вырабляла па адмысловай тэхналогіі, спачатку з паперы, якую потым макала ў воск. Майстрыха плануе стварыць цэлую серыю лялек у вясельных касцюмах. Паралельна і елачныя цацкі пачала вырабляць: гэта усё тыя ж лялькі ў мініяцюры. Робіць іх не з керамікі, а з ваты і пап’е-машэ. Адзенне для елачных лялек не шые, а падмалёўвае прама на іх. Некалькі такіх цацак-лялек з аўтэнтычнай афарбоўкай ёсць на выставе “Жывыя крыніцы”: побач з лялькамі ў вясельных строях.

Яна любіць ствараць і “фантазійныя” лялькі, калі галоўнае ўжо не дакладнасць, а “палёт фантазіі”: “Тады можна прыдумваць адзенне, якое захочаш, не захоўваючы нейкія ўсталяваныя каноны. І касцюм для любой лялькі можна стварыць значна хутчэй, чым такі ж для чалавека, на выхадзе ён і значна таннейшы”. Для Вольгі Вайніцкай стварэнне лялек – прыемнае баўленне часу, якога шмат на пенсіі: “Наўрад ці адкрыю сваю справу, бо з узростам тэмп жыцця іншы. Ды і хуткі тэмп, канвеер пры вырабе лялек не патрэбен, іх не варта штампаваць. Лялькі любяць спакой і засяроджанасць. Я супакойваюся, як толькі пачынаю імі займацца. У мяне свой лялечны свет, свая казка, а рэальны свет хай пачакае”.

Ганна Лагун

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.