Вы тут

Парад вырадкаў. Чаму Латвія ператварылася ў глабальнае логава нацыстаў


Мэр Рыгі Марціньш Стакіс заклікаў забараніць у горадзе маштабныя ўрачыстасці 9 мая каля помніка Перамогі, паведаміла Delfі. «Маё асабістае меркаванне, што такое мерапрыемства не павінна адбывацца», — сказаў Стакіс у інтэрв'ю латвійскаму тэлебачанню. Ён таксама заклікаў арганізатараў урачыстасці не прыходзіць у мэрыю з просьбай правесці мерапрыемства. Па словах мэра, калі жыхары Рыгі паспрабуюць аспрэчыць такое рашэнне ў судзе, то гарадскія ўлады ў любым выпадку могуць забараніць святочны гандаль і салют каля помніка Перамогі. Раней міністр юстыцыі Латвіі Яніс Борданс заклікаў усе латвійскія самакіраванні, у тым ліку Рыжскае, не выдаваць 9 мая дазволы на правядзенне публічных мерапрыемстваў, звязаных з Днём Перамогі. Тым часам у Латвіі няма ніякіх перашкод для правядзення шэсцяў легіянераў СС. Адно з такіх мерапрыемстваў адбылося ў Рызе 16 сакавіка. У ім узялі ўдзел і латвійскія дэпутаты. Чаму Латвія ператварылася ў сусветнае логава нацыстаў?


Імя ім — легіён

Латышскі легіён СС быў створаны камандаваннем нацысцкай Германіі ў гады Другой сусветнай вайны з дзвюх грэнадзёрскіх дывізій, якія знаходзіліся пад асабістым камандаваннем рэйхсфюрэра СС Генрыха Гімлера. Паводле даных РІА «Навіны», упраўленне ФСБ па Омскай вобласці рассакрэціла дакументы ваеннай контрразведкі «Смерш», у тым ліку пратаколы допытаў, на якіх латышскія карнікі СС, што ўдзельнічалі ў расстрэле мірных жыхароў, у тым ліку яўрэяў, у страшных дэталях расказалі, як знішчалі людзей, у тым ліку жанчын і немаўлят. Па словах аднаго з латышоў, які пайшоў на добраахвотнае супрацоўніцтва з нацыстамі, толькі ў Мінску СС расстралялі больш за 10 тысяч мірных жыхароў. Як сцвярджае доктар гістарычных навук, вядучы навуковы супрацоўнік Санкт-Пецярбургскага інстытута гісторыі РАН Барыс Кавалёў, гэтыя паліцэйскія злучэнні, насуперак пазіцыі сучаснай Рыгі, фарміраваліся выключна на добраахвотнай аснове.

Пасля заканчэння вайны значная частка латышскіх салдат і афіцэраў СС не без дапамогі нацысцкага кіраўніцтва эмігравала за мяжу. Паводле даных расійскага фонду «Гістарычная памяць», па стане на 2020 год былі ўстаноўлены асобы 96 легіянераў, якія працягвалі жыць на тэрыторыі ЗША, Аўстраліі, Бразіліі і іншых краін. У самой Прыбалтыцы іх колькасць на той час даходзіла да чатырох сотняў.

Першыя спробы рэабілітаваць калабарацыянізм у Латвіі пачаліся неўзабаве пасля распаду СССР. Ужо ў сярэдзіне 1990-х легіянеры і латышскія нацыяналісты, якія выжылі, пачалі штогод выходзіць на гарадскія вуліцы з нацыянальнымі сцягамі ў руках. Галоўным арганізатарам і ідэолагам выступіла арганізацыя «Ястрабы Даўгавы», яе ў 1945-м арганізавалі латышскія ветэраны СС, якія здолелі пазбегнуць правасуддзя.

Першапачаткова арганізацыя з'явілася ў адным з саюзніцкіх лагераў для ваеннапалонных у Бельгіі. Пасля заканчэння вайны большасць яе членаў перабралася ў Мюнстэр, дзе стварылі штаб, а пазней адкрылі філіялы ў 12 краінах. Да сярэдзіны XX стагоддзя да «ястрабаў» сябе прылічвала каля дзевяці тысяч чалавек. Многія з іх здолелі пазбегнуць пакарання, супрацоўнічаючы з разведкамі заходніх дзяржаў.

Мары пра «рэканкісту»

Латвія, нягледзячы на пратэсты многіх краін і міжнародныя рэзалюцыі, не лічыць памагатых нацыстаў і ўдзельнікаў карных аперацый па знішчэнні мірнага насельніцтва, катаў, якія паўсталі на судзе ў Нюрнбергу, людзьмі, што заслугоўваюць пакарання. Маршы былых легіянераў «Вафен-СС» тут ладзяцца на працягу амаль 30 гадоў. Апошнім часам з натуральных прычын карнікаў у санкцыянаваных уладамі шэсцях становіцца ўсё менш, сярод удзельнікаў пераважае моладзь, якую актыўна ўцягваюць у працэс. Пры гэтым на мерапрыемствах у Рызе ўсё часцей можна сустрэць нацыстаў з суседніх прыбалтыйскіх краін — Літвы і Эстоніі.

Сёлета акцыя была праігнаравана прадстаўнікамі вышэйшага кіраўніцтва краіны. Але з'явілася некалькі дэпутатаў Сейма ад нацыянальнага аб'яднання. «У Латвіі ёсць кіруючая кааліцыя, туды ўваходзяць дзве неанацысцкія партыі, нацыянальныя аб'яднанні і новая кансерватыўная партыя. Калі дзве партыі — неанацысты, адзін дэпутат паехаў ваяваць ва Украіну супраць рускіх, іншыя апасаюцца або лянуюцца, што здзіўляцца, калі антыфашыстам не дазваляюць нейкія дзеянні ў гэты дзень. Іх узбудзіла словазлучэнне «інтэрнацыянальны легіён», якое прыдумаў Зяленскі ці яго саветнікі. Ужо прагучалі прамовы аб тым, што там могуць сябе праявіць людзі, якія раскажуць пра латышскі легіён СС», — растлумачыў tvzvezda.ru кіраўнік даследчых праграм фонду «Гістарычная памяць» Уладзімір Сіміндзей.

Дарэчы, пра цесныя сувязі і супрацоўніцтва латвійскіх і ўкраінскіх неанацыстаў на чале з дарадцамі і ваеннымі інструктарамі з ЗША вядома даўно. Яшчэ ў 2020-м у інфармацыйнай прасторы Латвіі разарвалася медыябомба — мясцовы сайт, які раней спецыялізаваўся на цкаванні рускай суполкі ў краіне, нечакана апублікаваў вялікі матэрыял, прысвечаны наймацнейшым сувязям латышскіх і ўкраінскіх праварадыкалаў. Аказалася, у іх ёсць шмат агульнага — і тыя, і другія бачаць сябе ўдзельнікамі «рэканкісты», закліканай вызваліць Еўропу з-пад улады «дэкадансу», які ахапіў Стары Свет.

Паралельная рэальнасць

Сёлета марш у Рызе назвалі «цырымоніяй ускладання кветак». Гэта было зроблена для Міністэрства ўнутраных спраў, якое не рэкамендавала ладзіць марш, каб пазбегнуць правакацый. Бо настрой у грамадстве і так нестабільны. Але фашыстаў не спыніць. Таму «парад вырадкаў» у Рызе ўсё ж прайшоў. «Легіянеры не становяцца маладзейшымі. Многія ўжо не разумеюць, куды іх вязуць у інвалідных калясках і што гэта за марш, якія песні граюць. Унукі ўздымаюць ім рукі ў нацысцкіх прывітаннях, а пасля кладуць гэтыя рукі, паралізаваныя, назад. Гэтыя дзядулі і бабулі знаходзяцца ўжо ў паралельнай рэальнасці, а многія ўнукі з'ехалі на заробкі і працягваюць пакідаць Латвію. Прэм'ер-міністр Карыньш мог бы выклікаць кіраўніка нацыянальнага аб'яднання, перагледзець кааліцыйнае пагадненне, сказаць, што так рабіць нельга. Але гэта не будзе зроблена, і такія маршы будуць адбывацца ў далейшым», — пракаментаваў сітуацыю vestі.ru шэф-рэдактар Sputnіk Літва Марат Касем.

Нацысцкі дух легіянераў СС у Латвіі падаграецца на ўрадавым узроўні, але відавочна аслабеў сярод тых, якія штогод маршыруюць у сакавіку. Сёлета ўдзельнікі шэсця запатрабавалі ахову. У выніку людзей, якія спявалі гімн Трэцяга рэйха, суправаджалі моцныя дзецюкі. Як высветлілася, гэта былі супрацоўнікі спецслужбаў у цывільным, заўважыла vestі.ru. Але іх умяшанне не спатрэбілася. Арганізатары (у іх ліку — дэпутаты ад нацыянальнага аб'яднання сейма) планавалі надаць шэсцю антырасійскі тон і падтрымаць Украіну, але садзейнічання ў большасці ўдзельнікаў не знайшлі.

«Ёсць сведчанні антырасійскай ідэалогіі, якія ляжаць у аснове Латвійскай постсавецкай дзяржавы. Але тое, што адбываецца на Украіне, тая рыторыка, якая гучыць ва ўкраінскіх СМІ і ў вуснах украінскіх палітыкаў, стала залішне радыкальнай і маргінальнай для іх латвійскіх супольнасцяў — латвійскіх нацыкаў, так што тут было жаданне размежавацца», — адзначыў vestі.ru кіраўнік інфармацыйнага агенцтва Baltnews Андрэй Старыкоў.

Рыжская дума не ўзгадніла заяўку Латвійскага антынацысцкага камітэта на правядзенне паралельнага традыцыйнага маршу антыфашыстаў. Але ўсё ж сваю акцыю яны правялі. Пакуль у цэнтры Рыгі крычалі лозунгі карнікаў, за горадам паміналі тых, хто загінуў ад рук гэтых самых легіянераў «Вафен СС». «Ёсць такое месца — Вентспілскі край, дзе ў снежні 1944-га гэтыя самыя легіянеры «Вафен СС» знішчылі 22 хутары і расстралялі 160 іх насельнікаў — мірных жыхароў Латвіі. Мы проста паклалі кветкі да магіл ахвяр гэтай нацысцкай арганізацыі» — заўважыў сустаршыня Латвійскага антыфашысцкага камітэта Іосіф Корэн.Ён заўважыў, што ўладам «зручней было зрабіць рэверанс менавіта прыхільнікам эсэсаўцаў».

Пакрываюць карнікаў

Летась Латвія і Літва адмовілі нашай краіне ў прававой дапамозе па крымінальнай справе аб генацыдзе беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны. «Яны непасрэдна паказваюць на тое, што гэтыя дзеянні выконваць не будуць, таму што нібыта гэта прынясе шкоду іх нацыянальным інтарэсам», — адзначыў генеральны пракурор Беларусі Андрэй Швед, паведаміла БелТА. Разам з тым ён заўважыў, што «гэтыя дзяржавы не хаваюць таго, што яны як пакрываюць жывых нацысцкіх злачынцаў, так і адмаўляюцца праводзіць следчыя дзеянні па ўстанаўленні злачынстваў, якія ўчынілі карнікі батальёнаў СС, што складаліся з літоўцаў і латышоў».

«Таму гэта яшчэ раз падкрэслівае, што дадзеныя дзяржавы з-за палітыкі, якую яны праводзяць, не будуць прымаць ніякіх дзеянняў, каб выкрыць нацысцкіх злачынцаў», — сказаў Андрэй Швед. Што да вырашэння пытання аб адказнасці нацысцкіх злачынцаў, генпракурор заўважыў, што «мы будзем прымаць усе магчымыя меры да таго, каб яны панеслі адказнасць». «Нагадваю, яны жывуць не толькі на тэрыторыі прыбалтыйскіх дзяржаў, але і больш як дзесяці іншых краін. Мы туды ўжо накіравалі даручэнні або яны цяпер рыхтуюцца, у гэтыя краіны будуць накіраваны адпаведныя дакументы, каб жывыя нацысты ўсё ж паўсталі перад судом», — сказаў ён.

Расследаванне крымінальнай справы будзе весціся да таго моманту, пакуль не будуць устаноўлены ўсе акалічнасці, дадаў генпракурор. «Гаворка ідзе аб тым, каб устанавіць усе месцы знішчэння, даследаваць усе дакументы. А гэта тысячы, можа, мільёны старонак дакументаў, мы цяпер з імі працуем», — удакладніў Андрэй Швед.

Выдуманы наратыў

Беларускі палітолаг Аляксандр Шпакоўскі лічыць, што падобныя дзеянні паказваюць імкненне ўладаў Латвіі перапісаць гісторыю ў выгадным ключы і паднесці людзям выдуманы наратыў. Пра гэта эксперт заявіў у эфіры «Альфа Радыё», каментуючы прапанову мэра Рыгі адмяніць святкаванне 9 Мая. «Нашчадкі тых, хто вінаваты ў адборы крыві ў беларускіх дзяцей для латвійскіх падраздзяленняў СС, пагромах, падпалах і забойствах грамадзянскага насельніцтва, павінны на каленях стаяць 9 Мая, аднак спрабуюць скарыстацца сучаснай сітуацыяй для таго, каб, па-першае, канчаткова зняць са сваіх продкаў груз гістарычнай адказнасці за ўчыненыя злачынствы, а па-другое, маючы ў перспектыве мэты фальшывага гістарычнага рэвізіянізму, перагледзець мінулае ў выгадным ключы і паднесці ў будучыні людзям выдуманы наратыў», — заявіў Аляксандр Шпакоўскі.

Па словах палітолага, іншага ад мэра Рыгі чакаць і не варта было.

«Ён ужо неаднаразова выказваўся па грамадска-палітычных пытаннях, спрабаваў здзекавацца з беларускай дзяржаўнай сімволікі, дапускаў у сваім горадзе святкаванне гадавіны ўтварэння латвійскіх падраздзяленняў СС», — звярнуў увагу Аляксандр Шпакоўскі.

Палітолаг лічыць, што Дзень Перамогі — як костка ў горле ў латвійскага ўрада. «Ён не дае ім спакойна дыхаць. Таму робіцца ўсё магчымае, каб усяляк абмежаваць сумленную інфармацыю таго часу. Таму што, абапіраючыся на той гістарычны падмурак, зусім па-іншаму глядзіш на цяперашнія хвалюючыя сітуацыі. Гэта першае, а другое — у сённяшнім палітычным ключы яны [улады Літвы] імкнуцца не дазволіць выкарыстоўваць гістарычную праўду, каб працаваць з людзьмі. Таму што калі ёсць Дзень Перамогі, то як растлумачыць сітуацыю ў дачыненні да Беларусі і Расіі? Як растлумачыць неабходнасць для радавога латыша праз прыцэл глядзець на свайго суседа? Складана, калі мы разам пад адным сцягам некалі перамагалі. Не ўся ж Латвія была ў гэтых нацысцкіх баявых парадках», — заўважыў Аляксандр Шпакоўскі.

Пётр ДУНЬКО

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Такое рознае малако... Каму якое падыходзіць?

Такое рознае малако... Каму якое падыходзіць?

«Малако — паўнавартасны прадукт харчавання, а не напой, гэта важна ўлічваць».