Вы тут

Там, дзе вечную песню пяе Белавежа


На­пя­рэ­дад­ні 75-год­дзя ства­рэн­ня за­па­вед­ні­ка ў Бе­ла­веж­скай пу­шчы мы да­ве­да­лі­ся, што зна­чыць ува­ход на­цпар­ку ў спіс су­свет­най спад­чы­ны ЮНЕС­КА, на­вош­та ваў­кам «да­сы­лаць» SMS і ча­му не ста­рэе Дзед Ма­роз

Гэ­ты на­цы­я­наль­ны парк — без­умоў­ны го­нар і ві­зі­тоў­ка на­шай кра­і­ны. Агуль­ная пло­шча яго тэ­ры­то­рыі — 150,1 тыс. га, больш за 1500 кв. км — наша пры­род­нае ба­гац­це. Толь­кі ўя­ві­це: у пу­шчан­скіх гу­шча­рах здо­ле­лі за­ха­вац­ца ўчаст­кі амаль не кра­ну­тых пер­ша­быт­ных ля­соў Еў­ро­пы з над­звы­чай ба­га­тай рас­лін­нас­цю і жы­вёль­ным све­там. Пры­чым ся­рэд­ні ўзрос­т гэ­та­га ле­су — 110 га­доў! У той жа час Бе­ла­веж­скя пу­шча, як вя­лі­кі жы­вы ар­га­нізм, не пе­ра­стае раз­ві­вац­ца: кож­ны раз, пры­яз­джа­ю­чы сю­ды, аба­вяз­ко­ва су­стрэ­неш неш­та но­вае, спат­ка­еш ня­зве­да­нае, зной­дзеш, ча­му па­дзі­віц­ца. Што ўжо ка­заць пра ўра­жан­ні тых, хто на­вед­вае пу­шчу ўпер­шы­ню! Ад­на­знач­на, тут, у гэ­тым ле­се дзі­во­саў, на­вед­валь­ні­ка ча­ка­юць ад­ны з най­леп­шых ім­гнен­няў у яго жыц­ці — ім­гнен­ні яд­нан­ня з пры­ро­дай, до­ты­ку да са­праўд­на­га, спрад­веч­на­га, муд­ра­га — та­ко­га, як ма­гут­ныя ве­ка­выя пу­шчан­скія ду­бы і вя­ліз­ныя во­ла­ты-зуб­ры...

Ад­мет­на, што, апроч спрад­веч­най пры­род­най муд­рас­ці і спа­кою, у пу­шчы ёсць мес­ца і но­ва­му, су­час­на­му. З су­пра­цоў­ні­ка­мі Дзяр­жаў­най пры­ро­да­ахоў­най уста­но­вы «На­цы­я­наль­ны парк «Бе­ла­веж­ская пу­шча» мы па­гу­та­ры­лі не толь­кі пра за­ха­ван­не рэд­кіх ві­даў рас­лін і жы­вёл, што доў­гія ча­сы на­ся­ля­лі гэ­ты ўні­каль­ны пры­род­ны комп­лекс, але і пра раз­віц­цё эка­но­мі­кі, ту­рыз­му і на­йноўшыя навуковыя рас­пра­цоў­кі.

gerb1 копия

Він­ша­ван­не ге­не­раль­на­га ды­рэк­та­ра ДПУ «НП «Бе­ла­веж­ская пу­шча» Аляк­санд­ра Бу­ра­га з на­ды­хо­дзя­чым 75-год­дзем ства­рэн­ня пер­ша­га за­па­вед­ні­ка ў Бе­ла­ру­сі:

Да­ра­гія ка­ле­гі! З глы­бі­ні вя­коў мы атры­ма­лі ў спад­чы­ну не­ацэн­ны па сва­ёй каш­тоў­нас­ці ўні­каль­ны пры­род­ны па­да­ру­нак — Бе­ла­веж­скі лес. Ужо шэсць ста­год­дзяў та­му на­шы прод­кі ра­зу­ме­лі, які скарб яны ма­юць, і па­ча­лі ра­біць за­ха­ды для яго за­ха­ван­ня. Ад­нак пер­шае ўста­наў­лен­не тут за­па­вед­нас­ці на дзяр­жаў­ным уз­роў­ні ад­бы­ло­ся ад­нос­на ня­даў­на — 75 га­доў та­му. І наш свя­ты аба­вя­зак — ра­зам пра­цяг­ваць гэ­тую спра­ву для та­го, каб за­ха­ваць ба­га­цей­шую ві­да­вую раз­на­стай­насць пу­шчы для бу­ду­чых па­ка­лен­няў. Та­му ад усёй ду­шы він­шую вас з на­шым агуль­ным юбі­ле­ем і зы­чу да­лей­ша­га плё­ну ў гэ­тай вы­са­ка­род­най спра­ве!

IMG_9958

Лес, які яд­нае лю­дзей

Тры га­ды та­му ге­не­раль­ны ды­рэк­тар ДПУ «На­цы­я­наль­ны парк «Бе­ла­веж­ская пу­шча» Аляк­сандр БУ­РЫ за­сту­паў на па­са­ду з цвёр­дым на­ме­рам: не ся­чы, а за­хоў­ваць. І па­ста­віў за­да­чу пе­ра­ары­ен­та­ваць эка­но­мі­ку прад­пры­ем­ства з пра­мыс­ло­вай на эка­ла­гіч­ную, што і бы­ло па­спя­хо­ва зроб­ле­на.

— Гэ­та ро­біц­ца для та­го, каб наш асноў­ны від дзей­нас­ці пры­но­сіў як мі­ні­мум шко­ды На­цы­я­наль­на­му пар­ку «Бе­ла­веж­ская пу­шча». У нас пло­шча за­па­вед­ных участ­каў па­вя­лі­ча­на з 30 да 57 ты­сяч гек­та­раў (гэ­та 38% тэ­ры­то­рыі На­цы­я­наль­на­га пар­ку), 90% ста­ра­ўзрос­та­вых ля­соў вы­клю­ча­на з гас­па­дар­ча­га ка­ры­стан­ня дзе­ля за­ха­ван­ня на­ша­га ўні­каль­на­га пры­род­на­га аб'­ек­та, — на­га­даў Аляк­сандр Ва­сіль­е­віч.

[caption id="attachment_64777" align="alignnone" width="600"]IMG_0225 За­гад­чык ад­дзе­ла ту­рыз­му Ак­са­на Ба­га­лей­ша і на­чаль­нік ад­дзе­ла ахо­вы ле­су Мі­ка­лай Вай­ця­хоў­скі.[/caption]

Уво­гу­ле, па­вод­ле да­сле­да­ван­няў гіс­то­ры­каў, пер­шыя (хоць, вар­та ад­зна­чыць дзе­ля спра­вяд­лі­вас­ці, да­во­лі аў­та­ры­тар­ныя) спро­бы ўста­ля­ван­ня за­па­вед­на­га рэ­жы­му ў Бе­ла­веж­скай пу­шчы ад­бы­лі­ся пры ка­ра­лю Ягай­лу. Ёсць мер­ка­ван­не, ні­бы слаў­ная Грун­валь­д­ская біт­ва 1410 го­да ста­ла для лі­тоў­ска-поль­ска­га вой­ска пе­ра­мож­най дзя­ку­ю­чы та­му, што для яго пра­кор­му ў пу­шчы на­рых­та­ва­лі ка­ля 100 ты­сяч тон мя­са. Уба­чыў­шы, які па­тэн­цы­ял мае гэ­ты лес, ка­роль поль­скі за­ба­ра­ніў тут усе­агуль­нае па­ля­ван­не і толь­кі сам ка­рыс­таў­ся яго да­ра­мі. Па­ду­маць толь­кі — гэ­та бы­ло больш за 600 га­доў та­му!

А не­ўза­ба­ве, 25 снеж­ня, наш са­мы вя­лі­кі і сла­ву­ты лес ча­кае яшчэ ад­на вель­мі знач­ная і пры­го­жая да­та. У гэ­ты дзень 75 га­доў та­му, пас­ля яд­нан­ня За­ход­няй і Ус­ход­няй Бе­ла­ру­сі, на ўсёй тэ­ры­то­рыі Бе­ла­веж­скай пу­шчы, па­вод­ле ра­шэн­ня спе­цы­яль­най ка­мі­сіі Саў­нар­ка­ма, быў ство­ра­ны пер­шы бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны за­па­вед­нік.

[caption id="attachment_64773" align="alignnone" width="600"]IMG_0104 Га­лоў­ны бух­гал­тар Ва­лян­ці­на Пра­кап­чук (трэ­цяя спра­ва) і яе ка­ле­гі: На­дзея Бу­гук, Па­лі­на Не­вар, Але­на Да­ка­ла, Ала Кіс­ляк, Тац­ця­на Са­ўчук, На­талля Шос­цік, Але­на Сі­да­рук.[/caption]

Ця­пер за за­ха­ван­нем за­па­вед­на­га рэ­жы­му ў На­цы­я­наль­ным пар­ку, а так­са­ма за тым, каб гас­па­дар­чая дзей­насць у ім не вы­хо­дзі­ла за рам­кі за­ка­на­даў­ства, піль­на со­чыць ад­дзел ахо­вы ле­су на ча­ле з Мі­ка­ла­ем ВАЙ­ЦЯ­ХОЎ­СКІМ. Гэ­та мо­жа па­д­ац­ца са­праўд­ным вар­вар­ствам для куль­тур­на­га ча­ла­ве­ка, але, на жаль, яшчэ ёсць тыя, хто мо­жа не толь­кі без згры­зот сум­лен­ня пад­няць ру­ку на са­праўд­ную бе­ла­рус­кую свя­ты­ню — Бе­ла­веж­скі лес, але і не грэ­буе за­раб­ляць на гэ­тым гро­шы. Ад­нак та­кіх «вы­на­ход­ні­каў» час­цей за ўсё ўда­ец­ца вы­лі­чыць, і та­ды ўжо ім да­во­дзіц­ца не са­лод­ка: сё­ле­та спе­цы­я­ліс­ты ад­дзе­ла зла­ві­лі па­ру­шаль­ні­каў, на якіх за­вя­лі 248 ад­мі­ніст­ра­цый­ных і 5 кры­мі­наль­ных су­до­вых спраў.

Су­час­нае па­ве­лі­чэн­не за­па­вед­нас­ці На­цы­я­наль­на­га пар­ку і ска­ра­чэн­не ле­са­ка­ры­стан­ня, без­умоў­на, вы­му­шае ўста­но­ву шу­каць но­выя шля­хі для па­вы­шэн­ня эка­на­міч­ных па­каз­чы­каў пу­шчы. Ад­нак ге­не­раль­ны ды­рэк­тар лі­чыць гэ­ты крок апраў­да­ным, бо важ­насць гэ­та­га ле­су, па яго сло­вах, «не па­він­на вы­мя­рац­ца ку­ба­мет­ра­мі».

Ды і ска­заць, што эка­на­міч­ныя па­каз­чы­кі Бе­ла­веж­скай пу­шчы ніз­кія, язык не па­вер­нец­ца. Агуль­ны за­ро­бак уста­но­вы з экс­пар­ту та­ва­раў і па­слуг ужо скла­дае больш за 6,3 міль­ё­на до­ла­раў — пры тым, што год яшчэ не скон­чыў­ся і на­цы­я­наль­ны парк рых­ту­ец­ца да пі­ку ту­рысц­кай ак­тыў­нас­ці на на­ва­год­нія і ка­ляд­ныя свя­ты. Больш ні­вод­нае прад­пры­ем­ства ле­са­гас­па­дар­ча­га про­фі­лю ў кра­і­не з экс­пар­ту так доб­ра не за­раб­ляе, ад­зна­ча­юць спе­цы­я­ліс­ты.

Адзін са склад­ні­каў, якія за­бяс­печ­ва­юць та­кі за­ро­бак, — пра­мыс­ло­вая вы­твор­часць. Хоць гэ­та не асноў­ны від дзей­нас­ці ў пу­шчы, тым не менш, ён не­аб­ход­ны. І тут не без го­на­ру за­яў­ля­юць: 90% вы­раб­ле­най пра­дук­цыі (за­мест 60%, якія па­тра­буе кі­раў­нік дзяр­жа­вы) ідзе на экс­парт, а яе пе­ра­ход­ная рэш­та што­ме­сяц скла­дае не больш за 10%. Да­рэ­чы, экс­парт та­ва­раў у па­раў­на­нні з мі­ну­лым го­дам сё­ле­та па­вя­лі­ча­ны на 120%. На­чаль­нік дрэ­ва­ап­ра­цоў­ча­га цэ­ха Мі­ка­лай КА­ВАЛЬ­ЧУК пра­цуе тут уся­го толь­кі год, а ста­ноў­чая ды­на­мі­ка вы­твор­час­ці пад яго кі­раў­ніц­твам ужо на­ві­да­во­ку. У на­леж­ны са­ні­тар­ны стан пры­ве­дзе­ны і сам цэх апра­цоў­кі драў­ні­ны. Але са­мае га­лоў­нае — тут ад­бы­ла­ся вель­мі ці­ка­вая і на­ват узор­ная ма­дэр­ні­за­цыя, якую маг­лі б узяць за прык­лад не­ка­то­рыя прад­пры­ем­ствы. У вы­ні­ку яе лі­нія, якая сён­ня каш­туе ка­ля 500 ты­сяч еў­ра, гас­па­дар­цы пу­шчы абы­дзец­ца ў... 10 ты­сяч еў­ра і пры гэ­тым бу­дзе пры­но­сіць той жа эфект.

— На лі­ніі ар­га­ні­за­ва­на пе­ра­пра­цоў­ка та­вар­най драў­ні­ны ў экс­парт­ную та­ру, — рас­па­вёў тэх­но­лаг Ві­таль КУЗЬ­МІН, па­каз­ва­ю­чы нам аб­ста­ля­ван­не цэ­ха. Ме­на­ві­та Ві­таль стаў ад­ным з аў­та­раў ма­дэр­ні­за­цыі вы­твор­час­ці.

Для за­пус­ку лі­ніі на­бы­лі ўся­го адзін но­вы ста­нок 2001 го­да вы­пус­ку. А ас­тат­нія пяць (ня­мец­кія, поль­скія і прос­та са­бра­ныя тут, у цэ­ху, з та­го, што бы­ло), уз­рост якіх ад­ліч­ва­ец­ца з 1978 го­да, — ад­ра­ман­та­ва­лі. Ад­мет­на, што гэ­тыя стан­кі бы­лі ад­ноў­ле­ны ўлас­ны­мі ру­ка­мі ра­бо­чых. Тэх­на­ло­гія вы­твор­час­ці на­ступ­ная: у ста­нок па­сту­пае буй­ны лес дыя­мет­рам да 20 сан­ты­мет­раў і даў­жы­нёй да ча­ты­рох мет­раў. Да­лей ён рас­тар­цоў­ва­ец­ца на пэў­ную даў­жы­ню — атрым­лі­ва­ец­ца паў­брус. «Паў­фаб­ры­кат» ад­праў­ля­ец­ца ў так зва­ны апол­ка­вы ста­нок, ад­куль вы­хо­дзіць ужо экс­парт­ная (аль­бо па­лет­ная) дош­ка, з якой вы­раб­ля­юць пад­до­ны — так­са­ма для экс­пар­ту. Вы­твор­часць атрым­лі­ва­ец­ца амаль што без­ад­ход­най: сы­ра­ві­на вы­ка­рыс­тоў­ва­ец­ца да шчэп­кі. Аб'­ёмы гэ­та­га не­вя­лі­ка­га цэ­ха ў ся­рэд­нім скла­да­юць ка­ля трох­сот «ку­боў» драў­ні­ны ў ме­сяц, і вы­кон­вае іх мі­ні­маль­на маг­чы­мая коль­касць лю­дзей — пя­цё­ра.

[caption id="attachment_64775" align="alignnone" width="600"]IMG_0134 Эк­скур­са­вод Юлія Па­на­сюк ве­дае шмат ці­ка­вых пад­ан­няў пра мі­ну­лае за­па­вед­най пу­шчы.[/caption]

«У нас тон­кі лес, які, па вя­лі­кім ра­хун­ку, ня­ма ку­ды дзя­ваць. Ра­ней яго сар­та­ва­лі ў не­вы­твор­часць, а ця­пер ён мо­жа іс­ці ў вы­твор­часць», — тлу­ма­чаць га­лоў­ны сэнс ма­дэр­ні­за­цыі ра­бо­чыя.

Та­кім чы­нам, ра­бо­та ідзе сур'­ёз­ная, і вы­нік яе на­ві­да­во­ку. Сур'­ёз­ныя і ін­вес­ты­цыі, якія за­бяс­печ­ва­юць гэ­ты вы­нік: на­прык­лад, сё­ле­та прад­пры­ем­ства за­ку­пі­ла ле­са­воз­ную і тра­лё­вач­ную тэх­ні­ку.

Апроч гэ­та­га, ідзе ма­дэр­ні­за­цыя вы­твор­час­ці так зва­най пра­дук­цыі па­боч­на­га ка­ры­стан­ня — ягад, гры­боў, мя­са. За­ку­па­ец­ца но­вае аб­ста­ля­ван­не ў цэ­хі, ідзе іх бу­даў­ніц­тва і ра­монт. Сё­ле­та ў пу­шчы бы­ло на­рых­та­ва­на ні мно­га ні ма­ла 15 тон ягад, 7 тон гры­боў, 300 кг мё­ду (пры гэ­тым ад­зна­ча­ец­ца, што гэ­ты год на мёд быў ня­ўда­лы) і 1,5 то­ны ле­ка­вых рас­лін.

На дум­ку ды­рэк­та­ра, асноў­ны ўхіл ця­пер усё ж трэ­ба ра­біць на раз­віц­цё ту­рыз­му і, што не менш важ­на, вы­ха­ваў­чую дзей­насць. І ня­ма­ла кро­каў тут ужо зроб­ле­на, пры­чым у абод­вух кі­рун­ках. Так, га­во­ра­чы аб апош­нім, вар­та ўзга­даць, што сё­ле­та ў ве­рас­ні па­спя­хо­ва за­вяр­шы­ла­ся трох­ба­ко­вая «Лет­няя ака­дэ­мія» для сту­дэн­таў Гер­ма­ніі, Поль­шчы і Бе­ла­ру­сі. У Бе­ла­веж­скай пу­шчы яны пра­вя­лі 10 не­за­быў­ных дзён. «Лет­няя ака­дэ­мія» — аду­ка­цый­ная пра­гра­ма, якая ажыц­цяў­ля­ец­ца ў рам­ках уста­ля­ва­на­га трох­ба­ко­ва­га транс­гра­ніч­на­га су­пра­цоў­ніц­тва па­між пры­род­ны­мі тэ­ры­то­ры­я­мі, што пад­ля­га­юць асаб­лі­вай ахо­ве, — На­цы­я­наль­ным пар­кам «Бе­ла­веж­ская пу­шча», Бе­ла­веж­скім на­цы­я­наль­ным пар­кам і на­цы­я­наль­ным пар­кам «Да­лі­на Ніж­ня­га Одэ­ра». У яе ўвай­шлі па 10 сту­дэн­таў і не­каль­кі вы­клад­чы­каў з ВНУ Бе­ла­ру­сі, Поль­шчы і Гер­ма­ніі: ле­са­гас­па­дар­ча­га фа­куль­тэ­та Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га тэх­на­ла­гіч­на­га ўні­вер­сі­тэ­та, Ляс­но­га ад­дзя­лен­ня ў Гай­наў­цы Бе­ла­стоц­ка­га по­лі­тэх­ні­ку­ма і Уні­вер­сі­тэ­та ўстой­лі­ва­га раз­віц­ця г. Эберс­вальд. Ка­ар­ды­на­та­рам і іні­цы­я­та­рам гэ­та­га пра­ек­та з'яў­ля­ец­ца кі­раў­нік ад­дзе­ла ка­ар­ды­на­цыі і раз­віц­ця фа­куль­тэ­та ляс­ной гас­па­дар­кі і на­ва­коль­на­га ася­род­дзя Уні­вер­сі­тэ­та ўстой­лі­ва­га раз­віц­ця г. Эберс­вальд (Гер­ма­нія) Крыс­тоф На­віц­кі. Фі­нан­са­ван­не пра­ек­та ажыц­цяў­ля­ец­ца за кошт срод­каў Ня­мец­ка­га фе­дэ­раль­на­га фон­ду ахо­вы на­ва­коль­на­га ася­род­дзя (DBU). Пра­ект раз­лі­ча­ны на тры га­ды. Ле­тась «Лет­няя ака­дэ­мія» ад­бы­ла­ся ўпер­шы­ню і пра­хо­дзі­ла на тэ­ры­то­рыі Поль­шчы ў Бе­ла­веж­скім на­цы­я­наль­ным пар­ку. У гэ­тым го­дзе сту­дэн­ты трох кра­ін са­бра­лі­ся ў Бе­ла­ру­сі.

Пу­шчан­ская ат­мас­фе­ра спры­яе пра­вя­дзен­ню не толь­кі аду­ка­цый­ных, але і са­мых раз­на­стай­ных ве­да­мас­ных і між­на­род­ных се­мі­на­раў. Так, рас­па­вёў ген­ды­рэк­тар, пас­ля ад­на­го між­на­род­на­га фо­ру­му отарына­ла­рын­го­ла­гаў, што пра­хо­дзіў тут, па­між спе­цы­я­ліс­та­мі з роз­ных кра­ін за­вя­за­лі­ся вы­дат­ныя пра­фе­сій­ныя ста­сун­кі, бы­лі пад­пі­са­ны ўза­е­ма­вы­гад­ныя кант­рак­ты, плён­на ста­ла раз­ві­вац­ца на­ву­ко­вая пра­ца; і не дзі­ва, што ця­пер удзель­ні­кі та­го ме­ра­пры­ем­ства зноў ма­раць тра­піць у пу­шчу. «Гэ­ты лес яд­нае лю­дзей», — пе­ра­ка­на­ны Аляк­сандр Бу­ры.

[caption id="attachment_64776" align="alignnone" width="600"]IMG_0180 На­чаль­нік ад­дзе­ла ахо­вы жы­вёль­на­га све­ту і вя­дзен­ня па­ляў­ні­чай гас­па­дар­кі Алег ШЧЫ­ТОЎ.[/caption]

Пес­ня пра зуб­ра, або На­вош­та ваў­ку GPS?

Пра ро­лю га­лоў­на­га ба­гац­ця пу­шчан­скай гас­па­дар­кі — ле­су — не стам­ля­ец­ца га­ва­рыць кі­раў­нік На­цпар­ку, які пры­свя­ціў гу­шча­рам усё сваё жыц­цё. Аляк­сандр Ва­сіль­е­віч прай­шоў прак­тыч­ны шлях ад май­стра ле­су да ды­рэк­та­ра ле­са­гас­па­дар­ча­га прад­пры­ем­ства. «Лес — гэ­та маё жыц­цё», — прос­та га­во­рыць ён. І ста­но­віц­ца зра­зу­ме­ла: на­цы­я­наль­нае пры­род­нае ба­гац­це са­праў­ды ў ру­ках да­свед­ча­ных пра­фе­сі­я­на­лаў. Ня­даў­на на­цы­я­наль­ны парк атры­маў сер­ты­фі­ка­ты ад­па­вед­нас­ці сіс­тэ­мы PEFC «Ле­са­кі­ра­ван­не і ле­са­ка­ры­стан­не» і «Ідэн­ты­фі­ка­цыя ляс­ной пра­дук­цыі па пры­кме­це па­хо­джан­ня» (за­рэ­гіст­ра­ва­ны ў Рэ­ест­ры На­цы­я­наль­най сіс­тэ­мы па­цвяр­джэн­ня ад­па­вед­нас­ці Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь пад № ВY / 112 08.01.075.0080 і № ВY / 112 08.02.075.0625). Гэ­тыя сер­ты­фі­ка­ты свед­чаць пра тое, што сіс­тэ­ма ле­са­кі­ра­ван­ня і ле­са­ка­ры­стан­ня ўста­но­вы ад­па­вя­дае па­тра­ба­ван­ням СТБ 1708-2006 «Устой­лі­вае ле­са­кі­ра­ван­не і ле­са­ка­ры­стан­не. Асноў­ныя па­ла­жэн­ні», а вы­раб­ле­ная Дзяр­жаў­най пры­ро­да­ахоў­най уста­но­вай «На­цы­я­наль­ны парк «Бе­ла­веж­ская пу­шча» пра­дук­цыя сер­ты­фі­ка­ва­на па пры­кме­це па­хо­джан­ня ў ад­па­вед­нас­ці з па­тра­ба­ван­ня­мі СТБ П 2157-2011 «Ідэн­ты­фі­ка­цыя ляс­ной пра­дук­цыі па пры­кме­це па­хо­джан­ня. Асноў­ныя па­тра­ба­ван­ні». Ця­пер за­да­ча прад­пры­ем­ства — атры­маць між­на­род­ныя сер­ты­фі­ка­ты.

Зда­ва­ла­ся б, во­пыт­на­га ту­рыс­та цяж­ка пры­ва­біць «прос­та» вя­лі­кім ляс­ным ма­сі­вам, ня­хай у ім на­ват су­стра­ка­юц­ца дрэ­вы, якім па не­каль­кі со­цень га­доў. Ад­нак у тым і пры­ваб­насць, і ча­роў­насць Бе­ла­веж­скай пу­шчы, што тут, аку­рат­на ўвод­зя­чы на­він­кі ту­рыс­тыч­най і пра­мыс­ло­вай ін­дуст­рыі, здо­ле­лі за­ха­ваць ста­ра­жыт­ную пры­род­ную спрад­веч­насць, абе­ра­га­ю­чы больш за 10 ты­сяч прад­стаў­ні­коў фаў­ны, звыш 1000 ві­даў рас­лін, столь­кі ж ві­даў гры­боў, ка­ля 550 ві­даў ім­хоў і лі­шай­ні­каў. Вось едзеш ты па ас­фаль­та­ва­най да­ро­зе на ма­шы­не, і па­аба­пал шля­ху — вы­са­чэз­ныя дрэ­вы і ма­ляў­ні­чы бу­ра­лом, зу­сім як на кар­ці­нах Шыш­кі­на. І рап­там ба­чыш на­пе­ра­дзе чор­ныя кро­пач­кі роз­ных па­ме­раў. Пры­гля­да­еш­ся — а гэ­та да­ро­гу пе­ра­бя­гае ся­мей­ства дзі­коў. Пра­яз­джа­еш яшчэ коль­кі дзя­сят­каў мет­раў — і вось з ад­на­го краю да­ро­гі зры­ва­ец­ца неш­та аран­жа­вае, на якую хві­лю спы­ня­ец­ца па­ся­рэ­дзі­не, ці­каў­на па­зі­ра­ю­чы на ма­шы­ну, і лёг­кай ма­лан­кай зні­кае ў гу­шча­ры па дру­гі бок тра­сы. І толь­кі па ўзма­ху пу­шыс­та­га ры­жа­га хвас­та зда­гад­ва­еш­ся: гэ­та ж бы­ла са­праўд­ная лі­са! Ад­нак і на гэ­тым ці­ка­выя су­стрэ­чы не за­кан­чва­юц­ца: на­ступ­ным на да­ро­гу вы­бя­гае вы­са­ка­род­ны пры­га­жун-алень і, бяс­страш­на за­тры­маў­шы­ся на да­ро­зе і звы­со­ку па­гля­дзеў­шы ў наш бок, лёг­кім пос­ка­кам на­кі­роў­ва­ец­ца да­лей па сва­іх спра­вах. Ну дзе ж яшчэ ў боль­шас­ці сва­ёй урба­ні­за­ва­на­му су­час­на­му ча­ла­ве­ку мож­на на­пат­каць та­кія дзі­во­сы дзі­кай пры­ро­ды?.. Але ж, без­умоў­на, са­мая вя­лі­кая ўда­ча — су­стрэць у пу­шчы яе ца­ра, зуб­ра.

[caption id="attachment_64784" align="alignnone" width="600"]IMG_0454 На­мес­нік ге­не­раль­на­га ды­рэк­та­ра па на­ву­цы Ва­сіль АР­НОЛЬ­БІК.[/caption]

Пад­час ад­на­го з пра­па­на­ва­ных у пу­шчы ту­рыс­тыч­ных марш­ру­таў вар­та па­зна­ё­міц­ца і з не­ка­то­ры­мі ад­мет­ны­мі дрэ­ва­мі за­па­вед­ні­ка. Ад­но з іх эк­скур­са­во­ды паэ­тыч­на на­зы­ва­юць Дуб-па­тры­ярх. Ён мае ўжо больш за 600 га­доў (ра­вес­нік па­чат­ку за­па­вед­най дзей­нас­ці ў Бе­ла­веж­скай пу­шчы!), ха­ця тут ёсць і ста­ра­жыт­ней­шыя дрэ­вы. Увы­шы­ню гэ­ты во­лат да­ся­гае больш за 30 мет­раў, а яго дыя­метр — больш за два мет­ры.

Ба­га­тыя і ва­да­ёмы ў На­цы­я­наль­ным пар­ку. У іх во­дзіц­ца 30 ві­даў рыб. У пры­ват­нас­ці, у ад­ным толь­кі во­зе­ры Ляд­скім — са­мым буй­ным з ту­тэй­шых, ство­ра­ным штуч­на пад­час ме­лі­я­ра­цыі, мож­на вы­ла­віць шчу­па­ка, лі­ня, ка­ра­ся, аку­ня, плот­ку, бе­ла­га аму­ра, таў­ста­ло­бі­ка... Праў­да, ры­бал­ка ў за­па­вед­ных азё­рах, вя­до­ма, плат­ная і пра­хо­дзіць пад стро­гім кант­ро­лем спе­цы­я­ліс­таў з ад­дзе­ла ахо­вы ле­су. Зрэш­ты, як і па­ля­ван­не.

Хоць у за­па­вед­ні­ку пер­ша­па­чат­ко­вая за­да­ча — за­ха­ван­не ві­даў, па­ля­ван­не на роз­ных яго на­сель­ні­каў да­зва­ля­ец­ца ў пэў­ныя се­зо­ны. І ка­лі за­стрэ­ліць дзі­ка ці та­го ж але­ня для заў­зя­тых па­ляў­ні­чых — не та­кая ўжо рэд­касць, то па­ля­ван­не на зуб­ра — са­праўд­ная эк­зо­ты­ка. Як гэ­та маг­чы­ма на­раў­не з ажыц­цяў­лен­нем за­ха­даў па ра­та­ван­ні па­пу­ля­цыі гэ­та­га зве­ра? Спра­ва ў тым, што ў пу­шчы ёсць зуб­ры асноў­на­га і рэ­зерв­овага ге­на­фон­даў. У апош­ні ўва­хо­дзяць са­мцы, ста­рэй­шыя за 15 га­доў, і са­мкі, якім больш за 18 га­доў. Гэ­та жы­вё­лы, якія ўжо не мо­гуць раз­мна­жац­ца. Так­са­ма ў склад рэ­зер­ву ўва­хо­дзяць хво­рыя асо­бі­ны. Трап­ля­юць жы­вё­лы ў та­кі ге­на­фонд, вя­до­ма, не прос­та так, а на асно­ве да­след­чай да­ку­мен­та­цыі і па­вод­ле за­клю­чэн­ня ка­мі­сіі, у якую ўва­хо­дзяць аб­лас­ны ка­мі­тэт пры­род­ных рэ­сур­саў і ахо­вы на­ва­коль­на­га ася­род­дзя, ве­тэ­ры­нар­ныя служ­бы, спе­цы­я­ліс­ты пу­шчы. І ме­на­ві­та на та­кіх звя­роў да­зва­ля­ец­ца па­ля­ван­не, ка­лі ёсць ах­вот­ныя. Праў­да, іх зна­хо­дзіц­ца не так шмат (ле­тась — 6 ча­ла­век, сё­ле­та — 10), бо па­ля­ван­не на пу­шчан­ска­га во­ла­та — спра­ва зу­сім не тан­ная: у за­леж­нас­ці ад роз­ных кры­тэ­ры­яў і тра­фей­ных якас­цяў зда­бы­чы яно каш­туе ад пя­ці да двац­ца­ці ты­сяч еў­ра.

Без­умоў­на, та­кія за­ба­вы бы­лі б прос­та не­маг­чы­мыя без піль­ных да­сле­да­ван­няў зуб­ра ў пры­ват­нас­ці і яго ўдзе­лу ў су­куп­нас­ці ўсіх пра­цэ­саў у пу­шчы ўцэ­лым. Гэ­тым зай­ма­юц­ца су­пра­цоў­ні­кі на­ву­ко­ва­га ад­дзе­ла. Рас­пра­цоў­ка на­ву­ко­вых ра­бот, якім по­тым зна­хо­дзяць прак­тыч­нае пры­мя­нен­не ў На­цы­я­наль­ным пар­ку, су­пра­цоў­ніц­тва са спе­цы­я­ліс­та­мі Ака­дэ­міі на­вук, Мі­ніс­тэр­ствам пры­род­ных рэ­сур­саў і ахо­вы на­ва­коль­на­га ася­род­дзя, а так­са­ма з пар­ка­мі ін­шых кра­ін і пры­мя­нен­не між­на­род­на­га во­пы­ту — усё гэ­та ля­жыць на «пля­чах» на­ву­ко­вай га­лі­ны, на ча­ле якой ста­іць Ва­сіль Мі­хай­ла­віч Ар­ноль­бік. У сіс­тэ­ме за­па­вед­ні­каў і на­цы­я­наль­ных пар­каў Бе­ла­ру­сі ён пра­цуе ўжо 30 га­доў. Ва­сіль Мі­хай­ла­віч рас­па­вя­дае нам, што асно­ву на­ву­ко­вай ра­бо­ты ў пу­шчы скла­дае тэ­ма­тыч­ны план, рас­пра­ца­ва­ны на пяць га­доў. Яго тэ­ма­ты­ка — на­ву­ко­выя асно­вы за­ха­ван­ня пры­род­ных комп­лек­саў і кі­ра­ван­не Бе­ла­веж­скай пу­шчай. Гэ­ты кі­ру­нак уклю­чае шэсць раз­дзе­лаў. Ся­род іх — рас­пра­цоў­ка ме­ра­пры­ем­стваў па за­ха­ван­ні па­пу­ля­цыі зуб­ра ў Бе­ла­веж­скай пу­шчы, ге­не­ты­ка-се­лек­цый­ная ацэн­ка ля­соў (су­мес­на з Ін­сты­ту­там ле­су НАН) — для та­го, каб вы­явіць і за­ха­ваць уні­каль­ны ге­на­фонд за­па­вед­ні­ка, вы­рошч­ва­ю­чы са­джан­цы елак і ду­боў у пі­том­ні­ку, ства­ра­ю­чы ле­са­на­сен­ныя план­та­цыі, «вы­пра­ба­валь­ныя куль­ту­ры», за які­мі вя­дзец­ца на­зі­ран­не. На­ступ­ны раз­дзел — вы­ву­чэн­не і рас­пра­цоў­ка ме­ра­пры­ем­стваў па ахо­ве рэд­кіх ві­даў рас­лін, уне­се­ных у Чыр­во­ную кні­гу. Так­са­ма ў струк­ту­ры на­ву­ко­ва­га ад­дзе­ла ёсць ар­ні­то­ла­гі, што да­сле­ду­юць пту­шы­нае на­сель­ніц­тва пу­шчы. Вы­ву­ча­юць тут і на­ся­ко­мых. А яшчэ вось ужо больш за 60 га­доў у за­па­вед­ні­ку вя­дзец­ца ле­та­піс пры­ро­ды, дзе ад­соч­ва­юц­ца ўсе яго зме­ны. Гэ­та­му са­дзей­ні­чае і ўлас­ная ме­тэа­стан­цыя, дзе ідуць па­ста­ян­ныя рэ­жым­ныя на­зі­ран­ні за пэў­ны­мі клі­ма­тыч­ны­мі па­ра­мет­ра­мі. Па­вод­ле гэ­тых да­ных мож­на праг­на­за­ваць да­лей­шае раз­віц­цё ві­даў у пу­шчы.

IMG_4856

На­ву­ко­вая ра­бо­та тут не спы­ня­ец­ца ні на хві­лі­ну. Апроч унут­ра­ных на­зі­ран­няў, у пу­шчы па­ста­ян­на пра­вод­зяц­ца да­сле­да­ван­ні роз­ных маш­та­баў. Так, ужо трэ­ці год рэа­лі­зу­ец­ца пра­ект па вы­ву­чэн­ні гіс­то­рыі пу­шчан­скіх па­жа­раў і та­го, як пас­ля іх фар­мі­ра­ва­ла­ся струк­ту­ра ля­соў. Ра­бо­та па гэ­тым кі­рун­ку ідзе су­мес­на з поль­скім бо­кам. Апроч та­го, па пра­гра­ме Са­юз­най дзяр­жа­вы іс­нуе да­моў­ле­насць па­між Мінп­ры­ро­ды Бе­ла­ру­сі і Ра­сіі па пра­ек­та­ван­ні на­ву­ко­ва-се­лек­цый­на­га цэнт­ра па вы­ву­чэн­ні, ахо­ве і ўстой­лі­вым ка­ры­стан­ні па­пу­ля­цыі зуб­ра. Ту­ды па­мес­цяць 50 жы­вёл, бу­дуць да­сле­да­ваць іх ге­не­ты­ку; пас­ля з агуль­най коль­кас­ці асаб­лі­ва каш­тоў­ных жы­вёл ад­бя­руць ма­лад­няк, з яко­га з ча­сам бу­дуць ство­ра­ны стат­кі. Гэ­тая доў­га­тэр­мі­но­вая пра­гра­ма раз­лі­ча­на на ства­рэн­не но­вай па­пу­ля­цыі зуб­ра ў Ра­сіі. У ад­роз­нен­не ад нас, там гэ­та да­зва­ляе тэ­ры­то­рыя. Ця­пер па ўсёй на­шай кра­і­не на­ліч­ва­ец­ца 1100 зуб­роў, што больш чым да­стат­ко­ва. З іх у На­цы­я­наль­ным пар­ку — ка­ля 470 жы­вёл. Пры тым, што ап­ты­маль­ная коль­касць зуб­роў для пу­шчы (гэ­та зна­чыць, ка­лі эка­сіс­тэ­ма са­ма­стой­на мо­жа іх пра­кар­міць) скла­дае 300 асо­бін. Трэ­ба ска­заць, што бе­ла­веж­скія зуб­ры ўжо не­каль­кі га­доў, так бы мо­віць, асвой­ва­юць ра­сій­скія тэ­ры­то­рыі. На­прык­лад, шэсць асо­бін па­еха­лі ў Ка­рэ­лію, сё­ле­та не­каль­кі жы­вёл ад­пра­ві­лі­ся ў Мя­шчэр­скі на­цы­я­наль­ны парк, ідуць пе­ра­мо­вы на­конт про­да­жу дзе­ся­ці зуб­роў у Ка­зах­стан. Лёс жы­вё­лін, якія вы­во­зяц­ца за мя­жу, ад­соч­ва­ец­ца су­пра­цоў­ні­ка­мі Бе­ла­веж­скай пу­шчы, так што за стан га­да­ван­цаў бе­ла­рус­кай зям­лі мож­на не хва­ля­вац­ца.

Так­са­ма рас­пра­ца­ва­ны шэ­раг на­ву­ко­ва-да­след­чых пра­ек­таў, што фі­нан­су­юц­ца Франк­фурц­кім заа­ла­гіч­ным та­ва­рыст­вам, яко­му ўжо 150 га­доў. Так, ці­ка­выя да­сле­да­ван­ні су­пра­цоў­ні­кі На­цы­я­наль­на­га пар­ку су­мес­на з ар­га­ні­за­цы­яй «Ахо­ва пту­шак Баць­каў­шчы­ны» пла­ну­юць пра­вес­ці па вы­ву­чэн­ні воў­ка і ры­сі. Пра­гра­ма больш да­ты­чыц­ца пер­ша­га дра­пеж­ні­ка, а дак­лад­ней та­го, як ён уплы­вае на коль­касць ка­пыт­ных жы­вёл, а тыя, у сваю чар­гу, — на ле­са­ад­наў­лен­не.

— Для да­сле­да­ван­ня нам не­аб­ход­на ад­ла­віць пяць ваў­коў, на­ча­піць на іх ашый­ні­кі з GPS-на­ві­га­та­ра­мі, каб ад­соч­ваць пе­ра­мя­шчэн­ні жы­вёл, іх бія­ло­гію, эка­ло­гію, уз­дзе­ян­не на ка­пыт­ных жы­вёл, а праз іх — на ляс­ныя эка­сіс­тэ­мы, — тлу­ма­чыць скла­да­ны на­ву­ко­вы лан­цу­жок на­чаль­нік ад­дзе­ла ахо­вы жы­вёль­на­га све­ту і вя­дзен­ня па­ляў­ні­чай гас­па­дар­кі Алег ШЧЫ­ТОЎ.

Ка­лі та­кія су­час­ныя ін­стру­мен­ты да­сле­да­ван­няў, як фо­та­паст­кі, ужо вы­ка­рыс­тоў­ва­юц­ца для вы­ву­чэн­ня эка­ло­гіі воў­ка як у Поль­шчы, так і ў Бе­ла­ру­сі, то вы­ка­ры­стан­не тэ­ле­мет­рыі пе­ра­мя­шчэн­ня (гэ­та зна­чыць, дыс­тан­цый­на­га са­чэн­ня за раз­мя­шчэн­нем жы­вёл у бе­ла­рус­кай част­цы пу­шчы) зна­хо­дзіц­ца на эта­пе пад­рых­тоў­кі. Ця­пер у Гер­ма­ніі вы­раб­ля­юц­ца спе­цы­яль­ныя GPS/GSM пе­ра­дат­чы­кі, якія бу­дуць вы­ка­рыс­тоў­ваць сет­кі ма­біль­ных апе­ра­та­раў для пе­ра­да­чы тэ­ле­мет­рыч­най ін­фар­ма­цыі ад вы­шэй­на­зва­ных жы­вёл з да­па­мо­гай SMS-па­ве­дам­лен­няў. Са­мым скла­да­ным пры пра­вя­дзен­ні гэ­тых ра­бот, ка­жуць на­ву­коў­цы, з'яў­ля­ец­ца ад­лоў і па­збаў­лен­не ру­хо­мас­ці дзі­кіх жы­вёл, на якіх бу­дуць змя­шчац­ца пе­ра­дат­чы­кі.

[caption id="attachment_64783" align="alignnone" width="600"]IMG_0448 Да­ро­га, якой мы пра­еха­лі па гэ­тых мяс­ці­нах, ві­ла­ся пад вы­шэз­ны­мі дрэ­ва­мі, вя­ла праз мас­ты са ста­ра­жыт­ны­мі ме­та­ліч­ны­мі гер­ба­мі.[/caption]

У но­вым ста­ту­се

Бе­ла­веж­скую пу­шчу пе­ра­ся­кае так зва­ная Цар­ская да­ро­га — ва­ен­на-стра­тэ­гіч­ная ша­ша Пру­жа­ны — Бе­ла­ве­жа — Гай­наў­ка. Ад­кры­ваць яе ў 1903 го­дзе па­ві­нен быў ім­пе­ра­тар Аляк­сандр ІІІ, але да гэ­тай па­дзеі ён не да­жыў, та­му гэ­та зра­біў Мі­ка­лай ІІ. А стуж­ку пад­час ад­крыц­ця пе­ра­ра­за­ла са­ма ім­пе­ра­тры­ца Аляк­санд­ра Фё­да­раў­на. Ча­сам да­ро­га пра­хо­дзі­ла праз вод­ныя па­то­кі, та­му ўздоўж яе і ця­пер мож­на су­стрэць чы­гун­ныя мас­ты з сім­ва­лам Ра­сій­скай ім­пе­рыі — двух­га­ло­вы­мі ар­ла­мі, якія за­ха­ва­лі­ся да на­шых дзён. У 1920-я, ка­лі гэ­тая част­ка бе­ла­рус­кіх зем­ляў апы­ну­ла­ся пад Поль­шчай, мас­ты спра­ба­ва­лі ўза­рваць, ад­нак зра­біць гэ­та не атры­ма­ла­ся, та­му поль­скія ўла­ды за­га­да­лі прос­та збіць з мас­тоў ар­лоў. Ця­пер гэ­тыя ар­лы ад­ноў­ле­ны і з 2005 го­да зноў упры­гож­ва­юць аў­тэн­тыч­ныя па­рэ­нчы мас­тоў. Да­рэ­чы, на бе­ла­рус­кай част­цы пу­шчы та­кіх мас­тоў за­ха­ва­ла­ся 10, а на поль­скай, дзе іх і так бы­ло ня­шмат, — тры.

Та­кім чы­нам, мяк­ка ка­жу­чы, не вель­мі доб­ра­зыч­лі­выя ста­сун­кі Поль­шчы з ра­сій­скім (а пас­ля — са­вец­кім) бо­кам ад­бі­лі­ся і на гіс­то­рыі Бе­ла­веж­скай пу­шчы. Ад­нак ця­пер мож­на з чыс­тым сум­лен­нем ска­заць, што ўсё гэ­та за­ста­ло­ся ў мі­ну­лым. Пра гэ­та свед­чаць і вы­ні­кі ця­пе­раш­ня­га цес­на­га і — гэ­та не­маг­чы­ма не пры­знаць — над­звы­чай плён­на­га су­пра­цоў­ніц­тва бе­ла­рус­ка­га і поль­ска­га ба­коў за­па­вед­ні­ка.

IMG_0377

Так, ба­дай, ад­ной з важ­ней­шых сё­лет­ніх па­дзей для пу­шчы стаў ува­ход у спіс су­свет­най спад­чы­ны ЮНЕС­КА ў но­вым дасье на 140 ты­сяч гек­та­раў су­мес­на з поль­скім бо­кам у якас­ці транс­гра­ніч­на­га аб'­ек­та пад адзі­ным кі­ра­ван­нем двух на­цы­я­наль­ных пар­каў — поль­ска­га (60 ты­сяч га) і бе­ла­рус­ка­га (80 ты­сяч га). Ка­лі ра­ней Бе­ла­веж­ская пу­шча зна­хо­дзі­ла­ся ў спі­се су­свет­най пры­род­най спад­чы­ны па кры­тэ­рыі VІІ (рас­пра­ца­ва­ны Між­на­род­ным са­юзам ахо­вы пры­ро­ды), які мае на ўва­зе, што аб'­ект ва­ло­дае вы­біт­най эс­тэ­тыч­най каш­тоў­нас­цю, то ця­пер пры­род­ны комп­лекс быў на­мі­на­ва­ны па больш пры­дат­ных пры­род­ных кры­тэ­ры­ях ІX і X. Пер­шы з іх свед­чыць аб тым, што аб'­ект з'яў­ля­ец­ца ўні­каль­ным пры­кла­дам пра­хо­джан­ня важ­ней­шых эка­ла­гіч­ных і бія­ла­гіч­ных пра­цэ­саў у эва­лю­цыі і раз­віц­ці на­зем­ных эка­сіс­тэм і су­поль­нас­цяў рас­лін і жы­вёл. Дру­гі — што аб'­ект уклю­чае ў ся­бе най­больш важ­ныя і знач­ныя пры­род­ныя мес­цы для за­ха­ван­ня бія­ла­гіч­най раз­на­стай­нас­ці, у тым лі­ку ві­даў, якія зні­ка­юць і якія ма­юць вы­дат­ную ўні­вер­саль­ную каш­тоў­насць з пунк­ту гле­джан­ня на­ву­кі або ахо­вы.

Ад­мет­на, што не мно­гія кра­і­ны, якія ма­юць па­доб­ныя су­мес­ныя тэ­ры­то­рыі, ры­зы­ку­юць на­мі­ні­ра­ваць іх як адзі­ны транс­гра­ніч­ны аб'­ект. Бо для гэ­та­га не­аб­ход­на пра­вес­ці ве­лі­зар­ную пра­цу, каб аб­грун­та­ваць сваю за­яў­ку і па­раў­наць аб'­ект з ін­шы­мі па­доб­ны­мі ў све­це. Але гэ­ты крок быў зроб­ле­ны, скла­дзе­на но­вае на­мі­на­цый­нае дасье, кар­ты, аб­грун­та­ван­не, і сё­ле­та ў чэр­ве­ні па гэ­тай за­яў­цы бы­ло атры­ма­на ста­ноў­чае ра­шэн­не.

Ад­нак прос­та (хоць, вя­до­ма ж, гэ­та да­лё­ка не прос­та) стаць аб'­ек­там су­свет­най спад­чы­ны не­да­стат­ко­ва. На­прык­лад, на­мі­на­цыя па эва­лю­цыі пра­ду­гледж­вае, каб гэ­тыя пра­цэ­сы пра­цяг­ва­лі­ся, а па бія­раз­на­стай­нас­ці — каб яна за­хоў­ва­ла­ся і на­да­лей. Як ка­заў адзін з ге­ро­яў лю­бі­ма­га мно­гі­мі гу­ма­рыс­тыч­на­га тэ­ле­ча­со­пі­са «Ера­лаш», важ­на не столь­кі па­ста­віць рэ­корд, коль­кі яго ўтры­маць. Та­му ця­пер у блі­жэй­шай перс­пек­ты­ве ў су­пра­цоў­ні­каў на­ву­ко­ва­га ад­дзе­ла су­мес­на з поль­скі­мі ка­ле­га­мі — рас­пра­цоў­ка пла­на кі­ра­ван­ня транс­гра­ніч­ным аб'­ек­там су­свет­най спад­чы­ны ў яго но­вых ме­жах, рас­па­вёў жур­на­ліс­там «Звяз­ды» на­мес­нік ге­не­раль­на­га ды­рэк­та­ра па на­ву­цы Ва­сіль АР­НОЛЬ­БІК.

— Ка­лі сё­ле­та мы бы­лі ўклю­ча­ны ў спіс ЮНЕС­КА, экс­пер­ты між­на­род­на­га ўзроў­ню з Між­на­род­на­га са­ю­за ахо­вы пры­ро­ды нам за­яві­лі, што на ўсім кан­ты­нен­це Еў­ра­зія пу­шча — са­мы пер­шы, эта­лон­ны аб'­ект пры­ро­да­ахоў­на­га зна­чэн­ня, — пад­крэс­ліў, у сваю чар­гу, ге­не­раль­ны ды­рэк­тар.

Па сло­вах Аляк­санд­ра Бу­ра­га, Еў­ра­пей­скі са­юз уво­гу­ле вель­мі сур'­ёз­на ста­віц­ца да на­ша­га аб'­ек­та. Ця­пер на За­ха­дзе на­зі­ра­юц­ца праб­ле­мы ў пла­не эка­ло­гіі. На­прык­лад, там зні­кае шэ­раг пту­шак — ска­жам, та­кіх звык­лых для нас, як ве­раб'і і шпа­кі.

— Ім не ха­пае пры­род­на­га па­тэн­цы­я­лу, які ёсць у Бе­ла­ру­сі. Наш лес і на­шы ба­ло­ты — гэ­та лёг­кія ўсёй пла­не­ты, та­му за­ход­не­еў­ра­пей­скія кра­і­ны, па вя­лі­кім ра­хун­ку, прос­та аба­вя­за­ны ін­вес­ці­ра­ваць і ўклад­ваць свой ка­пі­тал для та­го, каб за­ха­ваць гэ­та мес­ца на ка­рысць іх жа са­міх, — пад­су­ма­ваў ды­рэк­тар.

[caption id="attachment_64779" align="alignnone" width="600"]IMG_0300 Тут жы­ве бе­ла­веж­скі Дзед Ма­роз.[/caption]

На­ву­ко­вая тэх­на­ло­гія на­ва­год­ніх цу­даў

Каб раз­на­ста­іць спа­кой ве­ка­во­га ле­су, ту­рыс­там пра­па­ну­юць за­баў­ляль­ную пра­гра­му. Апроч та­го,тут ёсць ба­сейн, са­ўна, тэ­ніс­ны корт, трэ­на­жор­ная за­ла, біль­ярд, вы­да­ец­ца на­пра­кат спар­тыў­ны ін­вен­тар і ве­ла­сі­пе­ды.

Ад­нак жа ж ту­рыст бы­вае роз­ны, пры­зна­юц­ца су­пра­цоў­ні­кі. Не­ка­то­рыя гос­ці мо­гуць і ў рэ­ста­ра­не па­бу­я­ніць, і ў гас­ці­ні­цы і на­ват за­мах­нуц­ца на адзін з га­лоў­ных ат­ры­бу­таў пу­шчы — Дзе­да Ма­ро­за, ту­за­нуў­шы яго за ба­ра­ду.

Зрэш­ты, Дзя­ду­ля Ма­роз — пер­са­наж муд­ры, і крыў­ды на над­та га­рэз­лі­вых гас­цей не тры­мае. Ён з ра­дас­цю су­стра­кае кож­на­га, хто за­віт­вае да яго, на па­ро­зе сва­ёй ся­дзі­бы (а на­пя­рэ­дад­ні свят коль­касць ві­зі­цё­раў да­хо­дзіць і да шас­ці ты­сяч ча­ла­век у дзень!), рас­пыт­вае пра жыц­цё-быц­цё, пра тое, чым на­вед­валь­нік зай­маў­ся на­пра­ця­гу го­да, якія доб­рыя спра­вы зра­біў.

Вось і нас, зай­шоў­шых у це­рам з ма­ро­зу, Дзя­ду­ля лас­ка­ва за­пра­сіў сес­ці ля ка­мі­на, у якім го­ра­ча раз­га­ра­юц­ца і ве­се­ла па­трэск­ва­юць га­лін­кі дрэў. І рас­па­вёў нам страш­ную та­ям­ні­цу. Аказ­ва­ец­ца, у на­ва­год­нюю ноч ча­раў­нік вы­яз­джае з ся­дзі­бы з... пус­тым ме­хам. А як жа па­да­рун­кі, якія ён па­ві­нен па­клас­ці пад ялін­ку для кож­на­га ма­лень­ка­га жы­ха­ра пла­не­ты? Цуд ад­бы­ва­ец­ца апоў­на­чы, ка­лі для ўсіх звы­чай­ных лю­дзей час ста­іць на мес­цы. Спра­ва ў тым, што над це­ра­мам Дзе­да Ма­ро­за ві­сіць га­дзін­нік. Ён — не­звы­чай­ны. Яго стрэл­кі па­каз­ва­юць без шас­ці хві­лін два­нац­цаць. Але гэ­та не зна­чыць, што га­дзін­нік ста­іць на мес­цы. Ён пра­цуе, але толь­кі адзін раз на год. І вось, 31 снеж­ня ў гэ­ты час стрэл­кі зру­шац­ца з мес­ца. Роў­на ад­ну хві­лі­ну зой­ме шлях Дзе­да Ма­ро­за да Па­ля­ны два­нац­ца­ці ме­ся­цаў, і ў мо­мант, ка­лі Сне­жань бу­дзе пе­ра­да­ваць Сту­дзе­ню ча­роў­ны по­сах, час спы­ніц­ца. Па­куль ён бу­дзе ста­яць, га­дзін­нік Дзя­ду­лі здзейс­ніць поў­ны аба­рот, а сам Ма­роз за гэ­ты час на­ча­руе па­да­рун­кі пад ёл­ка­мі ў кож­ным до­ме.

[caption id="attachment_64778" align="alignnone" width="600"]IMG_0268 — За­пра­ша­ем у каз­ку! — су­стрэ­ла нас ка­ля бра­мы ся­дзі­бы Дзе­да Ма­ро­за яго па­моч­ні­ца.[/caption]

Да­рэ­чы, у гэ­тай та­ям­ні­цы — і сак­рэт уз­рос­ту Дзе­да Ма­ро­за. Бо ён жы­ве так доў­га і не ста­рэе дзя­ку­ю­чы та­му, што яго час ру­ха­ец­ца ўся­го раз на год. Атрым­лі­ва­ец­ца, што кож­ны год ён пра­жы­вае толь­кі 12 га­дзін свай­го ка­зач­на­га жыц­ця. Ка­неш­не, увесь ас­тат­ні час Дзя­ду­ля так­са­ма жы­ве, пры­ма­ю­чы гас­цей у сва­ёй рэ­зі­дэн­цыі ў Бе­ла­веж­скай пу­шчы, ад­нак у звы­чай­ным, ча­ла­ве­чым ча­се, які ідзе зу­сім не так, як ка­зач­ны, і іс­нуе ў ін­шым вы­мя­рэн­ні. І вось ме­на­ві­та на па­меж­жы гэ­тых двух вы­мя­рэн­няў і здзяйс­ня­юц­ца цу­ды...

Зрэш­ты, па­куль мы гу­та­ры­лі з пу­шчан­скім ча­раў­ні­ком пра спра­вы цу­доў­ныя, ён не за­бы­ваў­ся і на на­дзён­ныя.

— Я спа­дзя­ю­ся, што сё­ле­та да мя­не пры­е­дзе не менш гас­цей, чым ле­тась, ды і ка­рэс­пан­дэн­цыі прый­дзе шмат на мой ад­рас, бо кож­ны ад­праў­ле­ны мне ліст сі­лу ча­роў­ную па­вя­ліч­вае, — за­гад­ка­ва ўсміх­нуў­ся Дзед Ма­роз.

Між тым ця­пер гас­па­дар ся­дзі­бы су­стра­кае гас­цей не адзін. Яму на да­па­мо­гу пры­яз­джа­юць улю­бё­ная ўнуч­ка Сня­гур­ка, жон­ка Ма­ту­ля-Зі­ма, тры дач­кі — Мя­це­лі­ца, За­ві­ру­ха і Сцю­жа, а так­са­ма ге­роі на­ва­год­ніх ка­зак.

Ад­мет­на, што гас­цей ка­зач­ны Дзя­ду­ля пры­мае круг­лы год, так што на­ват улет­ку мож­на пры­ехаць да яго і рас­па­вес­ці пра сваё са­мае за­па­вет­нае жа­дан­не. Хто ве­дае, мо­жа, чым ра­ней ча­раў­нік пра яго да­ве­да­ец­ца, тым боль­шай бу­дзе ве­ра­год­насць яго здзяйс­нен­ня? На­пэў­на, гэ­тым і кі­ру­юц­ца пры­нам­сі тыя 1,5—2 ты­ся­чы на­вед­валь­ні­каў, якія што­дня за­хо­дзяць да Ма­ро­за ў цёп­лы пе­ры­яд го­да. Да­рэ­чы, пры­яз­джа­юць сю­ды не толь­кі дзе­ці, якія ве­раць у ажыц­цяў­лен­не цу­даў, але і да­рос­лыя — для та­го, каб хоць не­на­доў­га аку­нуц­ца ў каз­ку і стаць кры­шач­ку дзець­мі. Та­кіх гас­цей, якія ўжо ма­юць паш­парт, у рэ­зі­дэн­цыі бы­вае на­ват больш, чым ма­лень­кіх. І гэ­тым Дзед Ма­роз так­са­ма ўсце­ша­ны.

— У цу­ды ве­рыць трэ­ба, та­му што са­праўд­ныя за­па­вет­ныя жа­дан­ні, ка­лі быць упэў­не­ны­мі ў іх, здзяйс­ня­юц­ца. Гэ­та да­ка­за­на афі­цый­най на­ву­кай, імя якой — кван­та­вая фі­зі­ка. Са­праў­ды, іс­нуе тэ­о­рыя, якая га­во­рыць пра тое, што дум­кі ча­ла­ве­ка ма­тэ­ры­яль­ныя. Та­му мой га­лоў­ны кло­пат — пе­ра­ка­наць яго, што тое, ча­го ён больш за ўсё жа­дае ў жыц­ці, да­ся­галь­на. Ка­лі ў мя­не гэ­та атрым­лі­ва­ец­ца, то мой ча­роў­ны дар, а так­са­ма ча­роў­ны дар, што ёсць у кож­ным ча­ла­ве­ку ад на­ра­джэн­ня, мо­жа гэ­та ажыц­ця­віць.

zubry

Май­стэр­ства гас­цін­нас­ці

На­ўрад ці хто ста­не спра­чац­ца, што пры­маць гас­цей на­ват до­ма — спра­ва, якая па­тра­буе асаб­лі­ва­га па­ды­хо­ду. І мож­на толь­кі зда­гад­вац­ца, на­коль­кі ўсклад­ня­ец­ца гэ­тая за­да­ча на та­кім ма­гут­ным прад­пры­ем­стве, як На­цы­я­наль­ны парк «Бе­ла­веж­ская пу­шча», ку­ды пры­яз­джа­юць мно­гія ты­ся­чы ту­рыс­таў з уся­го све­ту. Бо ад доб­ра­зыч­лі­вас­ці, па­ва­гі, шчы­рас­ці і хле­ба­соль­нас­ці гас­па­да­роў за­ле­жаць ура­жан­ні гос­ця, яго доб­ры на­строй і жа­дан­не вяр­нуц­ца сю­ды. І ў пу­шчу — вяр­та­юц­ца. Та­му не дзіў­на, што ка­лі ў 2010 го­дзе до­ля ту­рыз­му ад усёй вы­твор­час­ці скла­да­ла 10%, то сё­ле­та — 50%. Ле­тась На­цы­я­наль­ны парк на­ве­да­лі 450 ты­сяч ча­ла­век. Сё­ле­та, ка­лі мер­ка­ваць па коль­кас­ці за­явак, якія па­сту­пі­лі ў ту­рыс­тыч­ны ад­дзел, так­са­ма ча­ка­юць вя­лі­кі на­плыў на­вед­ні­каў. І хоць іль­ві­ную (ці, каб ад­па­вя­даць тэ­ме, пра­віль­ней бу­дзе ска­заць — зуб­ры­ную) до­лю гас­цей скла­да­юць са­мі бе­ла­ру­сы, а з за­меж­ных (65%) — ра­сі­я­не, цяж­ка ўспом­ніць, прад­стаў­ні­кі якіх кра­ін тут яшчэ не па­бы­ва­лі. Без­умоў­на, па­шы­рэн­ню геа­гра­фіі ту­рыс­таў Бе­ла­веж­скай пу­шчы па­спры­яў кон­курс пры­га­жос­ці «Міс Ін­тэр­кан­ты­нен­таль», што пра­хо­дзіў у Бе­ла­ру­сі ў 2009 го­дзе. Та­ды ў за­па­вед­нік з ві­зі­там пры­еха­лі пры­га­жу­ні з мно­гіх кра­ін све­ту.

[caption id="attachment_64774" align="alignnone" width="600"]IMG_0112 Ін­жы­нер-ле­са­па­то­лаг Але­на Дзе­мян­чук.[/caption]

Па­гля­дзець тут са­праў­ды ёсць што. Пер­шае — без­умоў­на, валь­е­ры з жы­вё­ла­мі, дзе мож­на ўба­чыць вы­са­ка­род­на­га але­ня, ла­ся, зуб­ра, воў­ка, дзі­ка, ка­зу­лю, лі­сі­цу, рысь, бу­ра­га мядз­ве­дзя, а так­са­ма аклі­ма­ты­за­ва­ных на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі яно­та­падобнага са­ба­ку, пят­ніс­та­га але­ня, да­ні­э­ляў. Аба­вяз­ко­ва трэ­ба ўба­чыць шы­коў­ны Му­зей пры­ро­ды. За­лы му­зея тэ­ма­тыч­ныя: ад­на рас­па­вя­дае пра гіс­то­рыю пу­шчы, дру­гая — пра яе на­сель­ні­каў, трэ­цяя — пра жыц­цё ле­су ў роз­ныя по­ры го­да... Тут мож­на па­слу­хаць за­пі­сы га­ла­соў пту­шак і звя­роў, а так­са­ма му­зы­ку Ві­валь­дзі «По­ры го­да» ў ад­най­мен­най за­ле. Пры­мя­нен­не раз­на­стай­ных свет­ла­вых, кам­па­зі­цый­ных і му­зыч­ных эфек­таў ства­рае ат­мас­фе­ру пу­шчы на­столь­кі на­ту­раль­на, што мно­гія эк­скур­сан­ты пас­ля на­вед­ван­ня ка­жуць, ні­бы яны па­бы­ва­лі ў са­праўд­ным ле­се. Так­са­ма вар­та на­ве­даць рэ­зі­дэн­цыю бе­ла­рус­ка­га Дзе­да Ма­ро­за.

Для тых, ка­му бу­дзе ма­ла гэ­та­га «кас­ця­ка» ту­рыс­тыч­ных аб'­ек­таў, ёсць 55-кі­ла­мет­ро­вая агляд­ная аў­то­бус­ная эк­скур­сія па На­цы­я­наль­ным пар­ку. Уво­гу­ле што­год Бе­ла­веж­ская пу­шча ра­дуе сва­іх гас­цей но­вы­мі ту­рыс­тыч­ны­мі марш­ру­та­мі. Ся­род іх — пе­шыя, аў­та­ма­біль­ныя, ро­вар­ныя, раз­лі­ча­ныя на ту­рыс­таў роз­ных уз­рос­таў, ін­та­рэ­саў, фі­зіч­най тры­ва­лас­ці... Да­рэ­чы, ме­на­ві­та ро­вар­ныя марш­ру­ты з кож­ным го­дам ка­рыс­та­юц­ца ўсё боль­шым по­пы­там. Ад­ны толь­кі наз­вы іх ужо за­ва­рож­ва­юць: «Цар­ская па­ля­на», «Звя­ры­ны пе­ра­ход», «Ляс­ныя та­ям­ні­цы», «Вя­лі­кая ванд­роў­ка»...

IMG_0434

Апроч марш­ру­таў, па­сту­по­ва з'яў­ля­юц­ца ў за­па­вед­ні­ку і но­выя ту­рыс­тыч­ныя аб'­ек­ты. Так, лі­та­раль­на тры ме­ся­цы та­му ў пу­шчы ад­крыў­ся но­вы Му­зей на­род­на­га по­бы­ту і ста­ра­жыт­ных тэх­на­ло­гій. Тут усё ар­га­ні­за­ва­на так, як на ся­лян­скім бе­ла­рус­кім пад­вор­ку, якія іс­на­ва­лі яшчэ ў на­шых вёс­ках да мі­ну­ла­га ста­год­дзя. У му­зеі мож­на па­зна­ё­міц­ца з укла­дам жыц­ця на­шых прод­каў, да­ве­дац­ца, які­мі тра­ды­цый­ны­мі ра­мёст­ва­мі зай­ма­лі­ся бе­ла­ру­сы, прай­сці­ся па ся­лян­скай ха­це, дзе мност­ва рэ­чаў — аў­тэн­тыч­ныя прад­ме­ты по­бы­ту, зда­бы­тыя су­пра­цоў­ні­ка­мі ў экс­пе­ды­цы­ях па на­ва­коль­ных вёс­ках. І мож­на на­ват, так бы мо­віць, апра­ба­ваць на са­бе ро­лю, ска­жам, гас­па­ды­ні до­ма, сеў­шы за крос­ны пад­час май­стар-кла­са па ткац­тве, якія ча­сам тут пра­вод­зяць. Да­рэ­чы, ці­ка­вы факт: у Брэсц­кай воб­лас­ці толь­кі ў Ка­мя­нец­кім і Бя­ро­заў­скім ра­ё­нах за­ха­ва­ла­ся ад­мет­ная тэх­на­ло­гія па­двое­на­га ткац­тва. Гэ­та ка­лі по­сціл­ку ці руч­нік тка­лі та­кім чы­нам, што сця­ліць іх мож­на бы­ло на лю­бы з двух ба­коў — абод­ва яны атрым­лі­ва­лі­ся пры­го­жа аздоб­ле­ныя ўзо­ра­мі і не бы­ло ад­ва­рот­на­га бо­ку.

[caption id="attachment_64781" align="alignnone" width="600"]IMG_0411 Му­зей на­род­на­га по­бы­ту і ста­ра­жыт­ных тэх­на­ло­гій здзіў­ляе рэд­кі­мі экс­па­на­та­мі і ці­ка­вай ін­фар­ма­цы­яй.[/caption]

Ёсць по­бач з ха­тай і карч­ма, дзе мож­на па­каш­та­ваць пры­га­та­ва­ныя ў са­мым сэр­цы за­па­вед­най Бе­ла­ру­сі стра­вы. Ад­мет­нае мес­ца ў комп­лек­се зай­мае са­праўд­ны бро­вар, спра­ек­та­ва­ны су­мес­на з су­пра­цоў­ні­ка­мі Ака­дэ­міі на­вук. У кошт бі­ле­та ў му­зей ува­хо­дзяць 50 гра­маў дух­мя­на­га пу­шчан­ска­га на­пою з гэ­та­га бро­ва­ра, бу­тэрб­род з хле­бам, са­лам і са­лё­ным агур­ком і ку­бак бя­ро­за­ва­га со­ку.

Яшчэ адзін аб'­ект, што ня­даў­на «ўвай­шоў у строй» пу­шчан­скіх сла­ву­тас­цяў пас­ля ра­мон­ту, — дом гра­фа Тыш­ке­ві­ча, што ў Жар­каў­шчы­не, па­бу­да­ва­ны ў 1936 го­дзе ў сты­лі ХІХ ста­год­дзя. Апроч та­го, што бу­ды­нак граф­скай ся­дзі­бы сам па са­бе з'яў­ля­ец­ца ці­ка­вым аб'­ек­там, тут аб­ста­ля­ва­на не­вя­лі­кая гас­ці­ні­ца на 9 мес­цаў, ёсць і маг­чы­масць да­дат­ко­ва­га раз­мя­шчэн­ня, так што са­ма­стой­на па­спы­таць, што та­кое кам­форт «па-граф­ску», цал­кам рэ­аль­на.

Ад­на­знач­на, не­каль­кіх дзён не­да­стат­ко­ва для та­го, каб агле­дзець усё ба­гац­це Бе­ла­веж­скай пу­шчы. Для та­го, каб гос­ці маг­лі спа­кой­на па­гу­ляць, па­зна­ё­міц­ца з мяс­цо­вы­мі ці­ка­він­ка­мі, атры­маць аса­ло­ду ад яд­нан­ня з пры­ро­дай, у На­цы­я­наль­ным пар­ку ак­тыў­на ства­ра­юць ту­рыс­тыч­ную інф­ра­струк­ту­ру. За апош­нія не­каль­кі га­доў у са­мым сэр­цы пу­шчы — цэнт­раль­най яе част­цы — вы­рас гас­ці­ніч­ны комп­лекс з трох кар­пу­соў, асоб­ная гас­ці­ні­ца — уся­го тут ад­на­ча­со­ва мо­гуць раз­мяс­ціц­ца 250 гас­цей. Ёсць тут і ка­вяр­ні, і кан­фе­рэнц-за­лы для пра­вя­дзен­ня раз­на­стай­ных ме­ра­пры­ем­стваў і біз­нес-се­мі­на­раў. А ў рэ­ста­ра­не з шас­ці ўтуль­ных за­лаў на 250 па­са­дач­ных мес­цаў, аформ­ле­ных у ары­гі­наль­ным сты­лі, гос­ці змо­гуць атры­маць аса­ло­ду ад страў на­цы­я­наль­най кух­ні і па­слу­хаць жы­вую му­зы­ку. Так­са­ма пра­па­ну­ец­ца шы­ро­кі вы­бар фір­мен­ных пры­сма­каў з да­роў пу­шчы — ры­бы, дзі­чы­ны, гры­боў і ягад. Па жа­дан­ні клі­ен­та су­пра­цоў­ні­кі рэ­ста­ра­на і пік­нік на Цар­скай па­ля­не ар­га­ні­зу­юць. Каб раз­на­ста­іць спа­кой ве­ка­во­га ле­су, ту­рыс­там пра­па­ну­юць за­баў­ляль­ную пра­гра­му. Апроч та­го, тут ёсць ба­сейн, са­ўна, тэ­ніс­ны корт, трэ­на­жор­ная за­ла, біль­ярд, вы­да­ец­ца на­пра­кат спар­тыў­ны ін­вен­тар і ве­ла­сі­пе­ды. Так што ў Бе­ла­веж­скай пу­шчы мож­на і доб­ра ад­па­чы­ваць, і плён­на пра­ца­ваць на ўлон­ні род­най пры­ро­ды.

[caption id="attachment_64785" align="alignnone" width="600"]IMG_0555 Ад­ноў­ле­ная ся­дзі­ба гра­фа Тыш­ке­ві­ча — на­він­ка эк­скур­сій­на­га марш­ру­ту.[/caption]

Як да­брац­ца:

Дзяр­жаў­ная пры­ро­да­ахоў­ная ўста­но­ва «На­цы­я­наль­ны парк «Бе­ла­веж­ская пу­шча»
зна­хо­дзіц­ца па ад­ра­се: Брэсц­кая воб­ласць, Ка­мя­нец­кі ра­ён, вёс­ка Ка­мя­ню­кі, 225063.

Да­дат­ко­вую ін­фар­ма­цыю мож­на атры­маць на сай­це www.npbp.brest.by аль­бо па тэ­ле­фо­нах:

Факс +375(01631) 56-3-98,

пры­ём за­явак +375(01631)56-2-00,

Му­зей пры­ро­ды +375(01631)56-2-67,

рэ­ста­ран +375(01631)56-4-36.

[caption id="attachment_64772" align="alignnone" width="600"]IMG_0090 Сак­ра­тар кі­раў­ні­ка На­талля Анд­рай­чук.[/caption]

Матэрыялы падрыхтавалі Дзі­я­на СЕ­РА­ДЗЮК, Але­на ДАЎ­ЖА­НОК, Яў­ген ПЯ­СЕЦ­КІ (фо­та).

УНП 200056212

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі. 

Экалогія

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

Агульная плошча звалак у Беларусі займае каля 4 тысяч гектараў.