Вы тут

Ала — народны праект памяці. Невядомая трагедыя беларускай вёскі ў ваеннае ліхалецце


Аб гэтым населеным пункце не пісалі ў падручніках па гісторыі, не здымалі аб яго трагічным лёсе фільмаў, відавочцаў таго жаху ўжо няма сярод жывых. Між тым у невялікай вёсачцы фашысты знішчылі ў 12 разоў больш людзей, чым ва ўсім вядомай Хатыні. На досвітку 14 студзеня 1944 года ў Але былі забітыя 1758 чалавек, з іх 950 дзяцей.


Казачнай прыгажосці дубровы і хвойнікі перамяжоўваюцца люстрамі найчысцейшых азёраў. На выспах пануе птушынае царства. Запаведныя мясціны заказніка «Выдрыца»... Невялікая рэчка Ала — прыток Бярэзіны — указвае нам маршрут. Мой праваднік — дырэктар Светлагорскага гісторыка-краязнаўчага музея Ірына Заяц. Сваю першую экскурсію да колішняй маленькай вёсачкі Ала яна, малады краязнавец, правяла на пачатку 2000-х гадоў. Тады многія здзіўляліся, чаму аб адзіным на Беларусі населеным пункце, дзе ў вайну адначасова загінула самая вялікая колькасць мірных жыхароў, так мала ведаюць. Між тым для тутэйшых жыхароў гэты сціплы лясны куточак заўсёды быў месцам сакральным.

— Перад вайной у Але налічвалася 34 двары і 168 жыхароў, — кажа Ірына Валянцінаўна. — Тут знаходзіўся Шацілкаўскі лесаўчастак, была пачатковая школа, якую напярэдадні вайны закончылі 35 вучняў.

У студзені 1944 года сюды прыйшлі жыхары навакольных вёсак. Ёсць дзве версіі, чаму так здарылася. Па адной з іх у пачатку студзеня мірных грамадзян сагналі ў Алу, каб вывозіць на работы ў Нямеччыну. Па другіх звестках, у снежні на мосце цераз рачулку быў забіты ці паранены фашысцкі афіцэр. Атрад карнікаў помсціў за гэта, запалохваў — каб іншым не было спакусы змагацца. Ала, вядома, заўсёды была вельмі глухім паселішчам — навокал лясы ды балоты.

— Тутэйшыя жыхары не думалі і не гадалі, што фашысты зробяць аблаву і прыйдуць у вёску. 14 студзеня ў Але — прастольнае свята — Васіль Вялікі, — адзначае краязнавец. — Мясцовыя вярнуліся ў хаты з лесу, з імі прыйшлі і жыхары навакольных вёсак, якія мусілі пераседзець у глухім месцы. У большасці гэта былі жанчыны і дзеці.

Трэба разумець сітуацыю: лінія фронту па гэтай тэрыторыі пралягала дзевяць месяцаў. У канцы лістапада 1943 года ў раёне ніжняга цячэння Бярэзіны з баямі савецкія войскі занялі Вялікі Бор, Мармавічы, Давыдаўку, Прасвет, Людзвінаўку, Якімаву Слабаду... Вызвалена была чыгуначная станцыя Шацілкі — асноўны перавалачны пункт, адкуль вагонамі вывозілі дзяцей з навакольных вёсак у Нямеччыну. Мірныя жыхары адчувалі і чакалі: хутка іх родныя мясціны вызваляць ад акупантаў.

Каб схавацца, у Алу з лесу прыйшлі вяскоўцы са Здудзічаў, Чыркавічаў, Іскры, Рудні, Кароткавічаў, Мормаля. Людзей было шмат, а дамоў усяго крыху больш за 30. Па ўспамінах сведак, у адной вясковай хаце ў той час магло знаходзіцца па 50—60 чалавек. Вызваленне прыйшло ў Алу 27 студзеня, праз 13 дзён пасля знішчэння людзей фашыстамі.

Ірына Валянцінаўна тлумачыць, што для эскурсійных аповедаў аб Але супрацоўнікі музея бяруць за аснову звесткі са жлобінскага архіва, а таксама матэрыялы дакументальнай аповесці таленавітага краязнаўца, журналіста і пісьменніка Усевалада Мігая «Бярэзіна ў агні». Былы франтавік пасля вайны сабраў успаміны ўдзельнікаў вызвалення Парыцкага (цяпер Светлагорскага) раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. З першых вуснаў пра гэтыя жахі сёння ўжо няма каму расказаць, але ж доўгі час жыхарка Чыркавічаў
Марыя Зыкун займалася зборам матэрыялаў: запісвала ўспаміны сведак, якія цудам засталіся жывыя ў тым пекле:

— Эсэсаўцы прыйшлі на досвітку, стралялі па вокнах аўтаматнымі чэргамі. Людзей, якія выбягалі з дамоў, расстрэльвалі ва ўпор. Усё насельніцтва было сагнана ў вялікую калгасную адрыну. Мужчын расстрэльвалі групамі па 6—7 чалавек. Жанчын спалілі жывымі. Шмат дзяцей пазагрызалі сабакі. У хаце аднаго з жыхароў фашысты застрэлілі парадзіху, а немаўля забілі ўдарам аб сцяну.

У кнізе «Памяць. Светлагорск. Светлагорскі раён» можна знайсці апісанне страшнага эпізоду сведкам тых падзей Тарасам Колесневым: «Ад групы адлучылася жанчына ў целагрэйцы і вялікай клятчастай хустцы. Аўтаматчык ішоў за ёй. Я пачуў просьбу дазволіць згарэць у сваёй хаце. Гэта была Аксіння Цімафееўна Курловіч, жонка бухгалтара калгаса. Пад дружны рогат фашыстаў жанчына павярнулася і цвёрдым крокам пайшла да сваёй падпаленай хаты. За ёй бег фашыст з вялікім балонам за спінай і апырскваў яе бензінам. Жанчына не звяртала на яго ўвагі. Афіцэр дастаў пісталет. Але на парозе хаты жанчына ўспыхнула паходняй і схавалася за дзвярыма...»

Між іншым, ёсць падставы сцвярджаць, што ахвяр, хутчэй за ўсё, было больш, чым 1758 дакладна высветленых — каля дзвюх тысяч. Не так даўно Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей атрымаў афіцыйны архіўны дакумент, на які цяпер таксама можна спасылацца:

— Копія акта камісіі 194-й стралковай Рэчыцкай Чырванасцяжнай дывізіі па раследаванні злачынстваў, учыненых фашысцкімі захопнікамі з 1941 да 1945 года на тэрыторыі тады Парыцкага раёна Палескай вобласці, — адзначае Ірына Заяц. — Сведчанні пра вёску
Ала падпісалі вайскоўцы стралковай дывізіі і мясцовыя жыхары. Яны прыехалі сюды, на месца пакарання, фактычна на апазнанне цел. Чытаеш, і ком стаіць у горле.

Уратаваліся ад смерці сям'я Кандрата Зыкуна, Тарас Колеснеў, Таццяна Ярашэвіч, Антаніна Навуменка. Вольгу Курловіч з сынам фашысты не заўважылі пад целамі забітых. Арцём Усціменка за некалькі хвілін да расправы праз патаемны ход з печы на падстрэшак вылез на двор і дабег да лесу. Яго хата стаяла каля самага хвойніку.

— Дарэчы, тыя самыя Вольга Іванаўна Курловіч і Арцём Макаравіч Усціменка ў 1945 годзе былі выкліканы ў Бранск на судовы працэс над ваеннымі злачынцамі, якія расстрэльвалі мірных жыхароў у нашым раёне, — дадае дырэктар музея. — Але, на жаль, няма ніякай інфармацыі, як праходзіў гэты працэс. Мы нават у Бранскі архіў накіравалі запыт, каб даведацца аб гэтай падзеі больш падрабязна.

Ала стала адраджацца адразу пасля вайны. У 1948 годзе быў пабудаваны 21 двор. Пачала працаваць пачатковая школа. У 1958 годзе на месцы брацкіх могілак, дзе акрамя мірных жыхароў былі пахаваны 700 савецкіх ваенных, партызанаў і мірных жыхароў, усталявалі памятны знак.

Але з цягам часу вёска вымірала. Спрыяла гэтаму яе месцазнаходжанне: далёка ад дарогі, у лясах, за ракой. У 1969 годзе ў Але — тры двары. Апошняга свайго вяскоўца яна страціла ў канцы 70-х гадоў мінулага стагоддзя. У 90-я гады, успамінаюць тыя, хто прыязджаў да помніка, аб тым, што ў глухім месцы была некалі вёска, нагадваў пахілены каркас хаты ды калодзежны журавель.

— Аднак, вы ведаеце, калі я прыязджала сюды, мяне ўразіла адна асаблівасць, — не стрымлівае эмоцый Ірына Валянцінаўна. Так, дарогі добрай не было, усё пазарастала, але лес не кранаў месца брацкага пахавання і пасляваеннага помніка. Яны былі там, дзе знаходзілася калгасная адрына. На гэтым месцы, фактычна, алтары жудаснай кары, за 70 гадоў не прарасло ніводнае дрэва.

У 2013 годзе ў былой вёсцы з'явіліся паклонны крыж і памятны знак, які нагадваў аб вялікай трагедыі. Была зроблена новая дарога. Для таго, каб усё гэта ажыццявіць, давялося добра папрацаваць будаўнічым і меліяратыўным арганізацыям раёна. Актыўна дапамаглі і дэпутаты райсавета.

Ідэя стварэння новага маштабнага мемарыяла ў Але належыць паэту, журналісту, краязнаўцу, ганароваму грамадзяніну Светлагорска — Ізяславу Катлярову. Ён прысвяціў трагедыі спаленай вёскі паэму, якая потым натхніла майстроў з усёй Беларусі стварыць цыкл скульптурных кампазіцый для тады яшчэ будучага мемарыяла.

Летась у снежні, падчас сустрэчы Прэзідэнта Беларусі са студэнтамі і выкладчыкамі мед-
універсітэтаў, пытанне аб неабходнасці стварэння мемарыяла ў Але падняла студэнтка адной з гомельскіх ВНУ. Аляксандр Лукашэнка падтрымаў ініцыятыву. Стварэнне архітэктурнай канцэпцыі манументальнага комплексу было даручана групе архітэктараў Інстытута «Гомельграмадзянпраект». Для Гомельшчыны «Ала» — сапраўды народны праект памяці і патрыятычнага духу.

Кампазіцыйна комплекс — гэта тры блокі: уваходная група, пешаходны маршрут і мемарыяльная зона.

Нас сустракае абеліск з картай Гомельскай вобласці, на якой адзначаны ўсе спаленыя вёскі рэгіёна. Пасля наведвальнік, па задуме архітэктараў, праходзіць пешшу і бачыць страшныя лічбы ахвяр. Ён спрабуе зразумець і ўсвядоміць, але гэта інфармацыя не для розуму, а для сэрца. Дарога вядзе праз парталы, праходжанне праз кожны праём падсвядома — пераход да іншага эмацыянальнага стану.

Пешаходны маршрут — гэта амаль 300 метраў лясной дарогі, выкладзенай камянямі ў тым напрамку, як праходзіла галоўная вуліца вёскі. На месцы дамоў — 34 стылізаваныя брамы падворкаў і абеліскі з сілуэтамі людзей. У мемарыяльнай зоне адноўлены пліты брацкай магілы. Побач размясцілася званіца: колькасць званоў — па ліку вёсак, жыхары якіх загінулі ў Але. Тут жа — стэла з набатным звонам, а таксама пляцоўка з імправізаванымі лавамі для ўрокаў памяці пад адкрытым небам.

У мемарыяльнай зоне высаджаны яблыні сорту Ала. Сімвалічна, што ў іх чырванаваты ствол, чырвоныя плады і пялёсткі квітнеюць ружовым адценнем.

Важнымі «эмацыянальнымі клічнікамі» выступаюць дзесяць каменных скульптур. Высечаныя ў камені сюжэты ўзнаўляюць трагедыю вёскі. Маці моцна прыціскае немаўля да грудзей, маленькая дзяўчынка са спалоханымі вачыма і прастрэленай цацкай у руках, драўляная хата ў сполахах полымя...

Многія адзначаюць, што аўтары праекта паставіліся вельмі акуратна да месца — «прыродны малюнак» навокал, здаецца, таксама частка мастацка-архітэктурнай канцэпцыі.

У аснову комплексу была пакладзена траекторыя выгнутай грунтавой дарогі, якая паўтарае цяпер абрысы галоўнай вуліцы былой вёскі, а лес навокал стварае натуральны вечназялёны фон комплексу. У канцы пешы маршрут ці адмысловая «вуліца» выводзіць да плошчы, на якой устаноўлена некалькі кампазіцый.

На плошчы пакладзеныя на пахавальныя пліты манумента сучасныя дзіцячыя цацкі пакідаюць незабыўнае ўражанне. Прымушаюць асэнсаваць і навечна пакінуць у памяці — у Але абарваліся жыцці 950 дзяцей.

Наталля КАПРЫЛЕНКА

Фота Ганны ПАШЧАНКІ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.