Вы тут

Аляксандр Гарцуеў: Я бачыў, як публіка сыходзіла са спектакляў эстэтычна пакрыўджанай


Ледзь не аднагалосна падчас аднаго абмеркавання напрыканцы мінулага года група экспертаў сышлася на тым, што самае цікавае ў тэатральнай сферы цяпер адбываецца ў лялечным тэатры, «Арт Карпарэйшн» і РТБД. Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі сапраўды за апошнія гады набраў безліч ачкоў і стаў не тое каб моднай, але вузлавой пляцоўкай. Мы сустрэліся з акцёрам, рэжысёрам, выкладчыкам і з 2012 года мастацкім кіраўніком тэатра Аляксандрам Гарцуевым, каб пагаварыць пра тонкасці работы з сучаснымі беларускімі п'есамі, і ў першую чаргу запыталіся, ці супадае, на яго погляд, такая прафесійная ацэнка з глядацкай.


— Я паважаю меркаванне прафесіяналаў, але ніколі ім не кіруюся: я сталы і ўзростам, і стажам чалавек, таму ведаю, што яно не заўсёды аб'ектыўнае, бо памятаю часы, калі стаўленне прафесіяналаў магло быць заангажаванае. Мяне больш цікавіць меркаванне гледачоў і запаўняльнасць залы інтэлігентнымі людзьмі. Калі я бачу, што людзі прыйшлі ў тэатр, разумею, што адбываецца нейкая з'ява. Дык вось, такое ёсць — увага да сучаснай беларускай драматургіі сапраўды павысілася, гэта відаць па колькасці гледачоў на спектаклях, чытках і фестывалях. Не скажу, што беларуская драматургія расквітнела, а дай бог ёй росквіту — прычыну трэба шукаць у развіцці грамадскай думкі, у тым ліку палітычнай. Мабыць, сучасныя п'есы пераклікаюцца з тым, што цікавіць грамадства, у якога, паколькі адрыў ад ментальнасці Савецкага Саюза стаў відавочным, з'явіліся абсалютна самастойныя зрухі і памкненні. За маё жыццё інтарэс да тэатра падымаўся і падаў разы тры ці чатыры: я памятаю пустыя залы ў пачатку 80-х, перапоўненыя, потым зноў пустыя, сёння цікавасць высокая, а гадоў сем-восем таму была нізкая.

— Вы думаеце, гэта залежыць не толькі ад таго, што прапануе тэатр, але і ад самога гледача?

— Не можа быць так, каб тэатр быў дрэнны, а потым падумаў-падумаў — і стаў добры. Тут мусяць іграць ролю аб'ектыўныя грамадскія з'явы, на якія тэатр не можа не рэагаваць, але гэта павольны працэс, у ім не працуе прыказка «раніцай у куплеце — вечарам у газеце». Аўтару трэба нешта адчуць, заўважыць, абдумаць, потым напісаць п'есу, якая мусіць адляжацца, пакуль не пачнуцца рэпетыцыі і нарэшце не паўстане спектакль. Усё гэта можа заняць не адзін год, а я заспеў часы, калі спектаклі рабіліся паўтара, а то і два гады, ніхто нікуды не спяшаўся, усё было размазана ў часе, акцёры не былі так занятыя здымкамі ў кіно. Эканоміка была планавая, але ў тэатры ніякіх планаў чамусьці не было — рабілася мастацтва. Цяпер — план, але не ў тым сэнсе, што ён нам спускаецца, а ў тым, што мы самі сабе можам дазволіць, а што — не. З улікам усіх фінансавых пытанняў і графікаў нашых супрацоўнікаў спектакль павінен быць зроблены за тры месяцы, інакш усё ламаецца і ляціць.

— Калі перайсці ад культурнага асяродку да масавага спажыўца, словазлучэнне «беларуская драматургія» яго хутчэй адштурхне, чым прыцягне. РТБД гэтым часам выступае з цэлым шэрагам паспяховых праектаў. Ці можаце вы апісаць, хто глядач вашага тэатра?

— Ведаеце, тэатр ніколі не быў накіраваны на шырокага спажывальніка, спакон вякоў у яго ходзіць шэсць працэнтаў насельніцтва. Гэта ў асноўным інтэлігенцыя, то-бок вяршкі народа, якія накіроўваюць грамадскую думку. Я вельмі рады, што да нас сталі прыходзіць больш сталыя гледачы, бо гэта значыць, што і тэатр становіцца больш разумны і інтэлігентны: яшчэ гадоў пяць таму большасць залы займала моладзь, і гэта цудоўна, яна і цяпер да нас прыходзіць, але для мяне ў гэтым ёсць знак нейкай лёгкадаступнасці і лёгказразумеласці. Я не лічу моладзь дурной, але калі ў зале толькі яна, мяне гэта насцярожвае, бо я хачу, каб людзі думалі і суперажывалі, а для гэтага, мне здаецца, чалавек павінен трошкі пажыць на свеце.

— Ці застаецца назва тэатра карэктнай, бо спектаклі сёння рэжысёрскія і ўнёсак рэжысёраў у пастаноўкі калі не большы, то, прынамсі, раўназначны драматургічнаму?

— Тэатр яшчэ ў канцы ХІХ стагоддзя перастаў быць драматургічным ці акцёрскім і стаў рэжысёрскім, я тут не адкрываю нічога новага. П'ес шмат, але яркай тэатральнай з'явай спектакль можа стаць толькі дзякуючы рэжысёру, пасыл рэжысёра — самае важнае ў тэатры, хай драматургі не крыўдзяцца. Мяне вучылі, што п'еса — толькі нагода для спектакля. А назва тэатра прадугледжвае, што ў нашым рэпертуары, хоць гэта нідзе не прапісана, толькі дамоўлена, павінна быць не менш за 75 працэнтаў пастановак па беларускіх п'есах, а ў нас іх цяпер — каля 90 працэнтаў. Негалосная прапорцыя — 50/50 — існуе нават у тэатры Янкі Купалы.

— Паколькі РТБД працуе з п'есамі амаль выключна беларускіх аўтараў, узнікае лагічнае пытанне: наколькі свабодна вы сябе адчуваеце ў гэтым матэрыяле з пункту гледжання яго дастатковасці і прыдатнасці па фармаце?

— Пры тэатры існуе Цэнтр беларускай драматургіі, які займаецца пошукам тэкстаў і работай з сучаснымі драматургамі — ён арганізуе чыткі, фестывалі, публікуе найлепшыя творы. Там шмат таго, што я не ставіў бы, але сам працэс гэты патрэбны, дзякуючы яму не-не, ды і ўзнікае нешта вартае вялікай сцэны. Тое, на што будуць хадзіць год, два і больш, а не аднаразовыя паказы, якія я адразу магу прадбачыць. Цэнтр працуе не толькі на наш тэатр, а на ўсю краіну і прадстаўляе на чытках і фестывалях у Расіі, Польшчы, Германіі і так далей беларускі феномен, хоць, на жаль, ён толькі ўмоўна беларускі, бо амаль усё пішацца на рускай мове. Я разумею аўтараў, яны хочуць, каб іх творы хутчэй трапілі на сцэну, а беларускамоўныя тэатры можна пералічыць па пальцах.

— «Аднаразовы паказ» — гэта адмоўная характарыстыка?

— Па мастацкасці — не, але фінансава — адмоўная. Я адразу бачу п'есы, на пастаноўкі якіх пойдзем толькі я і мае сябры. Разумееце, той, каму падабаецца Шышкін, — а такіх людзей многа, і яны не дурныя людзі — будзе глядзець на лес і плакаць, але не зразумее «Чорны квадрат», таму што яго ўспрыманне на такое мастацтва не настроена. У тэатры таксама ёсць пастаноўкі, зразумелыя шырокаму колу насельніцтва, а ёсць добрыя толькі для пяці чалавек. Мы, на жаль, не можам патраціць вялікія грошы і не «адбіць» іх, бо апроч мастацкай выконваем фінансавую задачу, хоць у нашым рэпертуары ёсць спектаклі, якія апраўдалі сябе дзесяць-дваццаць разоў і «кормяць» астатнія. Таму нішу аднаразовых пастановак, як кажуць, бюджэтненька запаўняе Цэнтр беларускай драматургіі ў сваёй невялічкай зале на сорак месцаў.

— Ужо два спектаклі на сцэне РТБД паставіў Яўген Карняг — складаныя для разумення, але надзвычай папулярныя. Чаму гэта не «аднаразовы» тэатр?

— Я ведаю Яўгена больш за пятнаццаць гадоў і памятаю яшчэ студэнтам — на яго першыя пастаноўкі публіку было цяжка сабраць, народ быў неяк не гатовы, але гэты этап Яўген прайшоў даволі хутка. Спектаклі Карняга — гэта паэзія візуалістыкі, там ёсць пачуцці і эмоцыі, дзе, можа быць, не ўсё зразумела, але гэта заварожвае. Ведаеце такі банальны выраз: «Ну, па-першае, гэта прыгожа». Адчуванне эстэтыкі ў Яўгена проста прыроджанае. «Шлюб з ветрам» мы вылучаем на тэатральную прэмію, толькі не ведаем пакуль, у якой намінацыі. Я прапанаваў вылучыць яго як музычны спектакль, бо ў ім нон-стопам гучыць музыка і нон-стопам спяваюць.

— На мінулай прэміі падышла б намінацыя эксперыментальнага спектакля.

— З маімі актыўнымі каментарыямі гэтую намінацыю прыбралі. Я быў тады ў камісіі тэатральнай прэміі: у якасці эксперымента падаваліся звычайныя бытавыя спектаклі на трох акцёраў альбо аперэткі на пяць.
Я пытаюся: «А ў чым тут эксперымент?» — і мне адказваюць: «Звычайна ў нас аперэты вялікія, таму гэта для нас эксперымент».
Я падумаў, што вызначэнне занадта размытае і тэатр — эксперымент сам па сабе.
З класіфікацыямі пастаянная праблема, асабліва ў час, калі тэатр становіцца сінтэтычны і аб'ядноўвае розныя жанры — Карняг у гэтым сэнсе наперадзе планеты ўсёй. У драматычных пастаноўках, напрыклад, сталі шмат спяваць. Калі я вучыўся, думаў, што танец мне не патрэбны: я ж драматычны акцёр! Цяпер разумею, што мала танцаваў.

— Вы сказалі, што яшчэ пятнаццаць гадоў таму публіка была не гатовая да Карняга. Ці ёсць у тэатры нешта, да чаго публіка ўсё яшчэ не гатовая?

— Да эпатажных спектакляў, калі сродкамі выразнасці становяцца спрэчныя, звязаныя з этыкай рэчы, чаго ў Еўропе ўжо даўно не баяцца. Публіка дрэнна ўспрымае шок паталогій, натуралізму, нецэнзурную лексіку. Я бачыў, як на некаторых спектаклях форуму ТЭАРТ публіка ўставала і сыходзіла эстэтычна пакрыўджанай.

— Мы згадвалі баланс паміж мастацтвам і забавай: у рэпертуары РТБД ёсць камедыі — як у беларускай драматургіі ўвогуле з камедыямі?

— Дрэнна. Думаю, гэта нацыянальная рыса. Мы правялі два драматургічныя конкурсы. Першы быў прысвечаны пяцісотгоддзю кнігадрукавання, і некалькі напісаных п'ес у выніку пастаўленыя ў тэатрах. Задачай другога было стварэнне камедый — мы атрымалі і дурныя, і разумныя п'есы, але не камедыі, хоць мэтай усё ж такі былі менавіта смешныя камедыі. Беларусы — не надта гумарныя людзі, Макаёнкаў больш не нараджаецца, ды і Макаёнак аказаўся гумарыстам свайго часу. Увесь Савецкі Саюз рагатаў над яго п'есамі, а прайшлі гады — і маладым людзям яны наогул незразумелыя. Калі мы рэпетавалі «Сірожу», дзе ўсё пачынаецца ў 80-х, актрыса не разумела, чаму, калі Дзіна любіць Мішу, а Міша з'язджае ў Ізраіль, гэта такая трагедыя, маўляў, хай едзе з ім. Адзін акцёр майго ўзросту кажа ёй: «Ды таму, што яе хрэн бы выпусцілі!» Таму і з п'ес Макаёнка сёння можна ставіць толькі адну-дзве.

— Што ў сферы інтарэсаў сучасных беларускіх драматургаў сустракаецца найчасцей?

— Часта кажуць пра маладзёжную субкультуру, дзе вельмі многа чарнухі пра маргіналаў маладзёжнага соцыуму, Шабаны і Серабранку, што нецікава. Нам трэба выводзіць героя нашага часу, а не апісваць жыццё хлопца з Шабаноў — дзе ён накурыўся, напіўся і ўзяў дзеўку, ай-ай-ай, давайце перажываць на гэты конт. У маладых аўтараў таксама відаць скрыты пратэст супраць соцыуму, маўляў, мы не хочам жыць, як вы жывяце. Але мне здаецца, гэта звычайны маладзёжны бунтарскі дух, які не пакіне нейкага следу. Хоць я забываюся пра слова «талент»: што гэта такое, я не ведаю, але з ім ты і пра пачак цыгарэт цікава напішаш. У Маскве я бачыў спектакль па тэлефоннай кнізе: у тэатральнай сферы часта кажуць, што быў бы талент, сыграеш і па тэлефоннай кнізе, і вось людзі ўзяліся і сапраўды цудоўна па ёй сыгралі. Мне прыносяць шмат п'ес, цэлая шафа поўная тэкстаў, тэатр, трэба сказаць, прыцягвае рознага кшталту людзей. Прыйшоў неяк дзед — палкай стукае і кажа, што я абавязаны яго паставіць:
«У адпаведнасці з законам аб культуры вы павінны ставіць беларускіх драматургаў», — я адказваю, што так, павінен, — «А я і ёсць беларускі драматург!» Заставалася толькі палкай мне па галаве стукнуць.

— Вы казалі, што рэцэптаў няма, але ж нейкія крокі, што зрабілі РТБД больш папулярным, пэўна, можна вылучыць?

— Стараюся не пускаць у тэатр самадзейнасць, павярхоўнасць і непрафесійнасць, хоць не заўсёды атрымліваецца. Гаворка пра доўгі скрупулёзны працэс — гэтую п'есу не прапусціць, гэтага акцёра ўзяць, а тую актрысу — не. Сёння цаглінка, заўтра, паслязаўтра — глядзіш, праз восем гадоў бачны вынік. Я працаваў некалькі гадоў і ўсё думаў, ну што я тут раблю, а потым нехта мне кажа: «А вы ведаеце, Аляксандр Фёдаравіч, кажуць, ваш тэатр стаў самым модным». Я запытаўся, дзе, аказалася — у лазні, я і адмахнуўся. Праз месяц-другі чую нешта падобнае, потым у газеце напісалі, і я падумаў, можа, сапраўды нешта пачало складвацца. Праўда, маёй мэтай не было зрабіць РТБД модным месцам, я займаюся тым, чаму мяне вучылі мае педагогі, — мастацкім тэатрам з вялікай літары. Хоць у абсалюце гэтага ніколі не будзе, бо для яго патрэбна іншае грамадства, а калі яно з'явіцца, тэатру ўжо не будзе пра што гаварыць.

Гутарыла Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Фота з архіва РТБД

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…

Эканоміка

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

У бiзнес-колах Гродзеншчыны лiчаць, што меры па падтрымцы эканомiкi з'явiлiся своечасова.