Вы тут

Што з нашага парадку дня трапляе ў «афіцыйнае» дакументальнае кіно


У пачатку кожнага года — гэта традыцыя — журналісты, крытыкі і зацікаўленыя кінематаграфісты некалькі дзён глядзяць створаныя за апошнія дванаццаць месяцаў фільмы студыі дакументальнага кіно «Летапіс». То-бок абсалютную большасць беларускіх дакументальных фільмаў, што, як вядома, здымаецца на «Беларусьфільме» і падтрымліваецца бюджэтам. Кажуць, былі часы, калі прагляды расцягваліся на два тыдні; я памятаю, як глядзець апроч крыўдных трынаццаціхвілінак не было чаго. 2019-ы аказаўся плённым годам, у якім грошы і магчымасці знайшліся як для прызнаных аўтараў — напрыклад, Віктара Аслюка і Галіны Адамовіч, — так і для ідэй маладых і нават пачынаючых рэжысёраў. А значыць, непасрэдна Беларусі ў кіно захавалася яшчэ больш.


«Не­вя­до­мы рай»  Да­р'і Юр­ке­віч.

За тым, з чаго складаецца выніковая падборка, пра што і як «Летапіс» здымае і нават якія аўтары змаглі рэалізаваць свае ідэі на Нацыянальнай кінастудыі, даволі займальна назіраць. Кінапраекты па-ранейшаму фінансуюцца праз перамогу на міністэрскім конкурсе, куды можна падаць заяўку, сочачы толькі, каб яна ўпісвалася ў адну з прапанаваных тэм і ўлічвала патрабаванні да фармату (ёсць меркаванне, што спіс лотаў складаецца з улікам праектаў, якія на кінастудыі ўжо існуюць).

Адпаведна, тыя чатырнаццаць дакументальных фільмаў, знятых на «Летапісе» ў мінулым годзе, пэўным чынам адлюстроўваюць разуменне Мінкультам задач сферы кіно, а за апошнія гады, трэба заўважыць, яно значна эвалюцыянавала.

Гэтым разам студыя «Летапіс», выглядае на тое, павінна была звярнуць увагу на тэмы нацыянальнай культуры, гісторыі, прыроды, спорту, катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і соцыуму. Іншае пытанне — як рэжысёры над імі папрацавалі, а відаць, што прынамсі некаторыя з аўтараў змаглі рэалізаваць уласныя ідэі і як вынік — гэтым разам «Беларусьфільму» ёсць чым пахваліцца.

* * *

Нацыянальная культура гарэзліва загучала ў фільме Юрыя Цімафеева «Фальклор і жыццё». У першай сцэне камера тэлевізійным планам здымае супрацоўніцу музея, якая паважна расказвае пра ўнікальную калекцыю старажытных ідалаў. «Альбо фаласаў», — дадае яна, камера пераходзіць на збор і становіцца зразумела, што карціна не такая простая. Мясцовы жыхар паказвае так званы *уеў лес, дзе гэтыя фаласы знаходзілі пачкамі, і фільм пачынае пераскокваць з аднаго сведчання старажытнасці беларускай культуры на другое. Са свавольнымі жартамі, аголенасцю, русалкамі, вянкамі і метафарамі (першая шлюбная ноч, напрыклад, кандова паралеліцца з засяваннем зямлі) аўтары паказваюць беларускія традыцыі праз узнаўленне іх сучаснікамі, што носіць больш ігравы характар, але ўсё яшчэ добра ілюструе то смешнае, то пяшчотнае, то містычнае мінулае.

За спорт з фільмам «Lеs Rаmеurs. Дні на вадзе» ўзяўся Дзмітрый Махамет, за якім ужо маюцца прынамсі дзве карціны — «Мяжа Нарвілішак» і «Ты сюды больш не вернешся» — у стылі медытатыўнага назірання. Са сваёй фільмаграфіяй Дзмітрый можа лічыцца адным з найбольш цікавых і своеасаблівых беларускіх дакументалістаў, але сюжэту пра вучняў школы-інтэрната па веславанні ў Мастах яго манера падышла дрэнна. Камера даволі нудна плыве па буднях вясковых хлопцаў, што праз спартыўнае веславанне маюць шанц трапіць у «вышэйшую лігу», і іх трэнера Уладзіміра Парфяновіча. Праз адсутнасць акцэнтаў, халоднасць да вады і «чыстую» дакументальнасць стужка, так здаецца, робіць і без таго руцінную сферу спорту яшчэ большай руцінай.

За гісторыю ўзяліся рэжысёр Яўген Сяцько і Уладзімір Мароз — часты сцэнарыст фільмаў «Летапісу», вядучы рэдактар студыі, рэдактар ледзь не кожнай яе карціны, а цяпер яшчэ і галоўны герой фільма «Мяжа» пра ўз'яднанне Усходняй і Заходняй Беларусі ў 1939 годзе. Уладзімір у паліцечку і капелюшы карцінна паходжвае па лясах і дарогах і паэтычна расказвае, як мяжа паміж дзвюма Беларусямі адбілася на яго сям'і, а ў цэлым — як восемдзесят гадоў таму дзве часткі сучаснай краіны сталі адной. У выпадку з гістарычным фільмам асабліва цікава адзначаць ракурс падачы, і ў «Мяжы» ён, зразумела, пафасны і адназначны, хоць некаторыя лыжкі дзёгцю ў падзеях 1939 года, для парадку, усё ж былі агучаныя. У цэлым жа гаворка тут ідзе, маўляў, пра адну з самых значных падзей у гісторыі краіны, і хоць гэта праўда, недавер да фільма, калі ён праслаўляе нешта так непрыкрыта, усё ж прысутнічае.

* * *

Віктар Аслюк, адзін з самых значных беларускіх дакументалістаў, правёў пэўны час з участковым міліцыянерам Аляксандрам Клямятам з Мядзельшчыны і праз яго паказаў жыццё непрывабнай, неахайнай,  нецвярозай правінцыі, а ў канцы перанакіраваў увагу і злавіў у маўклівасці свайго галоўнага героя чуллівыя шматсэнсы. Прэм'ера стужкі «Абход» адбылася яшчэ падчас кінафестывалю «Лістапад». Участковы аказаўся найпрыдатнейшым персанажам для таго, каб паказаць, якім можа быць жыццё. Некалі і я рабіла рэпартаж са змены сталічнага ўчастковага, і калі адзін выпівоха, якога мы наведвалі, крыкнуў мне: «Пайшла вон!» — я ўжо зразумела, што гэты досвед не забуду ніколі. З «Абходам», асабліва яго канцоўкай, мы ўсведамляем эмацыянальны фон, які мяркуе пасада героя, і бачым распаўсюджанасць «чарнухі». Мы бачым бездапаможных у сваіх слабасцях людзей і тое, што іх шмат, што жывуць яны ў няўтульных хацінках і што ім гэта фіялетава, што некаторыя не могуць паставіць свой подпіс і што бабулі бяззубымі ратамі спяваюць песні, клічучы смерць.

Галіна Адамовіч узялася за тэму — бясспрэчна, найважнейшую ў нашым грамадстве — хатняга гвалту. Карціна «Добрых дзяўчынак не б'юць» паказвае, куды жанчын, што аказваюцца ахвярамі маральных і фізічных гвалтаўнікоў, прыводзіць жыццё. Некалькіх гераінь — у створаны энтузіястамі прытулак, некаторых — у турму. Хтосьці вяртаецца да агрэсара, і тут трэба задаць пытанне, дзе жанчына можа знайсці падтрымку, каб гэтага не рабіць. А пачынаецца фільм са слоў дзяўчыны-падлетка, якая прызнаецца, што не сустракала мужчын, якія б неслі жанчыне нешта добрае. Страшная рэальнасць прывяла яе да сур'ёзных псіхалагічных праблем і жадання зрабіць сабе балюча. Некалькі паралельна расказаных гісторый, дзе і слёзы, і ўцёкі, і шрамы на целе, і дыктафонны запіс тырады агрэсара, і краты з-за дурных бацькоў ці мужоў, падводзяць да галоўнай думкі фільма — нам патрэбен закон, які б бараніў жанчын ад аб'юзараў і ўлічваў паводзіны гвалтаўнікоў у прысудах за перавышэнне самаабароны. Стужка дапамагае прынамсі ўсвядоміць існаванне сацыяльнай праблемы, калі не трагедыі, і яе маштаб, а таксама перадае несправядлівае адчуванне бездапаможнасці і бяссілля, якое патрабуе з ім нешта зрабіць.

* * *

Адна карціна з падборкі 2019 года паказала, што пры ўсіх неспрыяльных умовах, якія, па словах творцаў, існуюць на Нацыянальнай кінастудыі, тут можна стварыць нешта выключнае і ад перашкод незалежнае. У фільме «Невядомы рай» маладая рэжысёрка Дар'я Юркевіч вельмі выкшталцона рэалізавала тэму чарнобыльскай катастрофы, якая амаль дакладна была прадыктавана кінастудыі. Яна паехала ў так званую зону з правам на адсяленне і спынілася ў сям'і маці з чатырма дзецьмі. Праз іх сціплае жыццё і штодзённыя клопаты фільм паказвае постчарнобыльскую тэрыторыю, постчарнобыльскае жыццё і постчарнобыльскую свядомасць. Сям'я жыве ў простым доміку, дзеці вучацца ў небагатай на вучняў школе, вялікая гаспадарка патрабуе ўдзелу кожнага з персанажаў, а ні на адным з іх фільм не затрымліваецца настолькі, каб паказаць у якасці асобы. Героі зліваюцца з наваколлем, якое складаецца з назіральна злоўленых дэталяў марудлівай паўсядзённасці, і мімікруюць пад яго постапакаліптычны настрой. «Невядомы рай» з'яўляецца сапраўднай знаходкай і прыкладам таго, як можна працаваць з шырокімі тэмамі і як можна працаваць на «Беларусьфільме».

Ужо некалькі гадоў на Нацыянальнай кінастудыі робяцца альманахі, якія запрашаюць да работы пачынальнікаў з іх уласнымі ідэямі. Чарговы з іх быў аддадзены дакументалістам. Сярод чатырох кароткаметражных работ, а аўтары з імпэтам здымалі, напрыклад, пра жыццёвыя абставіны людзей з абмежаванымі магчымасцямі, знайшлася цудоўная трынаццаціхвілінка «Усе мерапрыемствы па плане» Алеся Лапо. У цэнтры ўвагі — малады і самаахвярны дырэктар сельскага Дома культуры Дзяніс Дашкевіч, які апроч традыцыйных канцэртаў-дыскатэк хоча прапаноўваць жыхарам аграгарадка нешта большае. Гэтым «большым» становяцца камп'ютарныя курсы для пенсіянераў, і вакол прасоўвання ініцыятывы будуецца ўвесь фільм. Супрацоўнікі Дома культуры абмяркоўваюць ідэю на планёрцы, прымацоўваюць аб'яву і нарэшце асабіста ходзяць запрашаць патэнцыйных зацікаўленых, што становіцца ядром стужкі. Гэта жартаўлівы і ў той жа час сумны фільм пра закаснеласць свядомасці і паўсядзённасць беларускай глыбінкі, што не вітае развіццё. Як бы клопат з агародамі, чытай — свядомасць, супрацьстаіць прагрэсу.

* * *

Атрымаўшы шырэйшыя магчымасці, «Летапіс» апроч сваіх пастаянных аўтараў запрасіў навічкоў. І выйграў. Так, студыя павінна была стварыць чарговы фільм-візітоўку, дзе патэтычна і маляўніча расказваецца пра культурнае багацце краіны («Спадчына» Людмілы Клінцовай), альбо задаволіць патрэбы дзяржаўнай ідэалогіі. Але ў той жа час змагла закрануць сапраўды важныя для краіны пытанні кшталту хатняга гвалту і адлюстраваць выкшталцонай моваю кіно Беларусь і яе сутнасць. Да таго ж у якасці сцэнарыстаў і рэжысёраў сябе праявілі маладыя аўтары «збоку», якія пачыналі ў так званым незалежным кіно, а цяпер сваёй работай, асабліва паспяховай, два супрацьлеглыя лагеры неяк прымірылі. Хай з кампрамісамі, але «Летапіс» гэтым разам прадэманстраваў пэўныя перамогі, а значыць, гэта быў добры дакументальны год.

Сафія ПАЛЯНСКАЯ

Загаловак у газеце: Свавольныя традыцыі, постчарнобыльскі рай і камп'ютарныя курсы для пенсіянераў

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Пра стасункі, армію і падарункі.

Грамадства

Вайна пакінула яму жыццё, але забрала блізкіх. Завіталі да клічаўскага ветэрана вайны Міхаіла Фельдмана

Вайна пакінула яму жыццё, але забрала блізкіх. Завіталі да клічаўскага ветэрана вайны Міхаіла Фельдмана

Нягледзячы на свае 96, Міхаіл Фельдман выглядае на зайздрасць бадзёрым і маладжавым. 

Грамадства

Прыёмная кампанія: да чаго рыхтавацца?

Прыёмная кампанія: да чаго рыхтавацца?

Зроблены першы крок да аб'яднання экзаменаў.