Вы тут

Вера Мішына: У народных абрадах выяўляецца жаночы пачатак


“Жаночы вобраз у календары народных абрадаў” – так называлася тэматычная выстава, якая адбылася ў Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі напярэдадні 95-годдзя часопіса “Алеся”. Канцэпцыю выставы распрацавала старшы выкладчык Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта этнограф Вера МІШЫНА.


– Абрады і рытуалы нашых продкаў неслі пэўны сімвалічны сэнс. Раскажыце, чаму менавіта жанчына стаяла ў цэнтры традыцыйнай беларускай абраднасці?

– Калі мы гаворым пра каляндарную абраднасць, то варта мець на ўвазе, што яна па сваёй сутнасці аграрная, земляробчая. Так ці інакш, кожны з этапаў народнага календара звязаны з пэўным станам прыроды і адпаведным цыклам сельскагаспадарчых работ. Дзеля справядлівасці варта заўважыць, што земляробчыя абрады не былі выключна «жаночымі». Пэўная частка абрадавых дзеянняў (напрыклад, звязаных з пачаткам палявых работ) выконвалася толькі мужчынамі. Разам з тым, сімволіка традыцыйнай калядарнай абраднасці накіравана перш за ўсё на атрыманне добрага ўраджаю. А ўраджай, адпаведна з логікай традыцыйнай свядомасці, з’яўляецца вынікам не толькі працы чалавека, але і спрыяння Маці-Зямлі, якая «родзіць». Менавіта з гэтым міфалагічным вобразам звязаны ідэі плоднасці, нараджэння новага жыцця, што наўпрост асацыюецца з жанчынай. То-бок у многіх абрадах, прымеркаваных да народнага календара, яскрава выяўляецца жаночы пачатак – адпаведна, каму, як не жанчыне, іх выконваць? Даследчыкі традыцыйнай культуры адзначаюць, што менавіта жанчына была асноўнай захавальніцай сакральных ведаў і рытуальных тэкстаў.

– Такім чынам, у беларускіх абрадах роля жанчыны была выключнай. А вось сям’я ў традыцыйнай культуры – цалкам патрыярхальная структура, у якой правы і магчымасці жанчыны жорстка абмяжоўваліся. Цяжка паверыць, што нашых прабабуль задавальняў такі лёс...

– Варта ўлічыць, што жыццё ва ўмовах традыцыйнага грамадства ўвогуле было няпростым. І цяжкая фізічная праца, і далёкія ад раскошы жыллёвыя ўмовы, і адсутнасць звыклых нам даброт – усё гэта, безумоўна, накладала свой адбітак. Аднак хацелася б крыху развянчаць стэрэатып аб поўнай бяспраўнасці і «забітасці» жанчыны ў традыцыйнай сям’і. Калі ў юрыдычным сэнсе правы жанчыны сапраўды былі істотна абмежаваныя, то ў штодзённым жыцці яе магчымасці былі даволі значнымі. Фактычна жанчына-гаспадыня ў вялікай сям’і па сваіх паўнамоцтвах мала ў чым саступала мужу-гаспадару. Яна кіравала ўсёй жаночай часткай сям’і, адказвала за вядзенне хатняй гаспадаркі і выхаванне дзяцей, ёй падпарадкоўваліся дочкі і нявесткі. Больш складаным было становішча нявестак, бо яны цалкам залежалі ад волі свякрухі. А што датычыцца маладых незамужніх дзяўчат, маці іх нават шкадавалі, меней загружалі працай, ведаючы, што чакае іх у замужжы.

Чым тлумачыцца такая ўвага даследчыкаў-этнографаў да народнага календара?

– Народны каляндар, па сутнасці, выступаў як пэўны арганізуючы фактар усяго жыццёвага працэсу. Год за годам ён задаваў рытм працоўнай дзейнасці і акрэсліваў святочныя перыяды. Больш за тое, паводле логікі традыцыйнай свядомасці, каляндарныя абрады з’яўляліся сродкам, так бы мовіць, «легітымізацыі» тых змен, што адбываліся ў прыродзе. Традыцыйная абраднасць – гэта ж не толькі абрадавыя дзеянні і спевы, яна адлюстроўвае і старажытныя міфалагічна-рэлігійныя ўяўленні нашых продкаў, іх светапогляд. Таму каляндарныя абрады, як надзвычай важная частка традыцыйнай культуры, проста не могуць апынуцца па-за ўвагай тых, хто яе даследуе.

– Ці мае традыцыйная абраднасць нейкую актуальнасць у наш імклівы час?

– У сучаснікаў можна назіраць даволі вялікую цікавасць да традыцыйнай культуры ўвогуле. Ладзіцца шмат разнастайных фэстаў, многія аб’екты ўключаюцца ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны, усё большую папулярнасць набываюць ініцыятывы па адраджэнні страчаных абрадавых практык. Магчыма, цікавасць да традыцыйнай культуры – гэта свайго роду абарончы рэфлекс нашага грамадства ва ўмовах глабалізацыі.

У той час, калі наш лад жыцця і культура ў цэлым робяцца ўсё больш стандартызаванымі, менавіта традыцыйныя абрады становяцца тым сродкам, які дазваляе не страціць канчаткова нашую нацыянальную ідэнтычнасць і не забыцца, хто мы ёсць.

Ці мела сямейная і каляндарная абраднасць нейкія рэгіянальныя асаблівасці?

– Так, безумоўна, у розных рэгіёнах і каляндарныя, і сямейныя абрады мелі шэраг асаблівасцей. Але пытанне рэгіянальнай абрадавай спецыфікі вельмі складанае. Прынята лічыць, што галоўныя мясцовыя адрозненні можна вылучыць у адпаведнасці з межамі гісторыка-этнаграфічных рэгіёнаў (зразумела, што вясельныя абрады, скажам, на Палессі будуць іншыя, чым на Падзвінні). Аднак цяпер назіраецца ўстойлівая тэндэнцыя да большай дэталізацыі даследаванняў, бо нават у межах аднаго рэгіёна абрады і звычаі далёка не аднолькавыя. Больш за тое, нават у суседніх вёсках правядзенне аднаго і таго ж абраду (напрыклад, таго ж вяселля) магло адрознівацца.

 

Сярод вашых навуковых прац на тэму вясельнай абраднасці, а іх шмат, ёсць адна, якая тычыцца шкоданоснай магіі. Раскажыце, калі ласка, падрабязней: што гэта за магія такая? І каму яна мусіла шкодзіць?

– Гэта тыя магічныя прыёмы і дзеянні, якія скіраваны перш за ўсё супраць галоўных удзельнікаў вяселля – маладых. Справа ў тым, што падчас вясельнага абраду адбываецца змена іх сацыяльнага і культурнага статусу – з халастога хлопца і незамужняй дзяўчыны яны ператвараюцца ў мужа і жонку. І вось у гэтым «памежным» стане, з пункту гледжання традыцыйнага светапогляду, яны з’яўляюцца найбольш уразлівымі для магічнага ўздзеяння, як станоўчага, так і адмоўнага. Таму ў вяселлі шмат розных абрадавых дзеянняў, накіраваных на тое, каб «запраграмаваць» для маладых добрае жыццё, але ж можа быць ужыта шмат і тых, што маюць адваротныя мэты. У апісаннях вясельных абрадаў сустракаецца нямала сведчанняў такой шкоданоснай магіі. Напрыклад, на тэрыторыі Беларусі шырока распаўсюджаныя былі ўяўленні пра тое, што маладыя і іншыя ўдзельнікі вяселля могуць быць перавернуты ў ваўкалакаў. У памяці людзей старэйшага пакалення дагэтуль захоўваюцца гісторыі пра чараўнікоў, якія маглі «падрабіць» так, каб коні ў вясельным поездзе не маглі зрушыцца з месца. Узгадваюць таксама пра пакінутых дзяўчат, што ў мэтах помсты свайму былому хлопцу, які ажаніўся з іншаю, цягалі перад маладымі па дарозе за заднія лапы ката (для таго, каб маладыя «біліся, як каты»).

– Як і калі з’явілася ў вас цікавасць да этнаграфіі? Што вас натхніла: фальклорная суполка, прачытанае ў кнігах ці, можа, расповеды вясковай бабулі?

– Я нарадзілася і вырасла ў вёсцы, і таму, па вялікім рахунку, усё тое, што вывучае этнаграфія, не было для мяне экзатычным. Безумоўна, у часы майго дзяцінства (а гэта 1980-я і пачатак 1990-х гадоў) ужо ніхто не хадзіў у народных строях і не прасаваў бялізну з дапамогай качалкі. Аднак многія з тых рэчаў, што сёння стаяць у этнаграфічных музеях, мне яшчэ давялося бачыць у дзеянні – прыкладам, калаўрот ці кросны. У нашай сям’і заўсёды сустракалі Каляды з сенам пад абрусам і абавязковай куццёй, у хаце былі тканыя посцілкі, на Купалле на гары ля вёскі палілі вогнішча… Традыцыйная культура ў пэўных сваіх праявах так ці інакш была часткай майго жыцця. А потым было паступленне ў Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт на спецыяльнасць «Гісторыя». Якраз тады, у 1990-х, адбывалася яе станаўленне і акрэсліваліся тыя накірункі, па якіх яна мела развівацца ў далейшым. І этнаграфія акурат стала адным з такіх накірункаў. Гэта адбылося дзякуючы Уладзіміру Аляксандравічу Лобачу, на той час нядаўняму выпускніку БДУ, а зараз – вядомаму беларускаму этнографу, доктару гістарычных навук. Менавіта з таленавітых лекцый Уладзіміра Аляксандравіча я адкрыла для сябе той факт, што свет, блізкі і знаёмы мне з дзяцінства, аказваецца, ёсць прадметам асобнай навукі! Паралельна з вучобай брала ўдзел у гісторыка-культурным клубе «Княжыч», дзе цікавасць да этнаграфіі атрымлівала, так бы мовіць, практычнае ўвасабленне. Там студэнты разам з выкладчыкамі паглыблена вывучалі гісторыю Беларусі, народную культуру і фальклор, ладзілі традыцыйныя святы. Так што, можна сказаць, у часы свайго студэнцтва я з галавой акунулася ў этнаграфію, а потым гэтая цікавасць набыла ўжо больш сур’ёзную, навуковую афарбоўку.

Зрэшты, жыць у Полацку і не цікавіцца беларускай гісторыяй і этнаграфіяй, напэўна, немагчыма. Якую ролю адыграў Полацк у вашым захапленні традыцыйнай нацыянальнай культурай?

– Маё блізкае знаёмства з Полацкам пачалося якраз у гады студэнцтва, бо многія нашы заняткі праходзілі не ў аўдыторыях, а ў музеях ці ўвогуле проста на полацкіх вуліцах. З тых часоў Полацк пастаянна прысутнічае ў маім жыцці, хоць палачанкай па месцы жыхарства я стала не так даўно, крыху менш за дзесяць год. І тут варта, напэўна, казаць не столькі пра канкрэтныя падзеі, якія падтрымлівалі маю цікавасць да гісторыі і культуры ў цэлым (хоць іх і было нямала), а пра своеасаблівую полацкую «магію», пра тое незвычайнае адчуванне повязі стагоддзяў (як бы банальна гэта ні гучала), якое прыходзіць, калі блукаеш па Ніжне-Пакроўскай або стаіш на Верхнім Замку побач з Сафіяй…

– Выстава ў Нацыянальным гістарычным музеі, канцэпцыю якой вы распрацавалі, выклікала цікавасць у наведвальнікаў. Магчыма, ёсць і іншыя праекты ў галіне культуры і этнаграфіі, здзейсненыя з вашым удзелам?

– Раней я ўжо згадвала пра гісторыка-культурны клуб «Княжыч», у дзейнасці якога прымала ўдзел даволі доўгі час і ў гады студэнцтва, і пазней, калі ўжо стала выкладчыцай. У сярэдзіне 2000-х пры клубе працавала школа выхаднога дня для вучняў, дзе я праводзіла заняткі па этнаграфіі і народнай культуры. Таксама можна прыгадаць шматгадовае супрацоўніцтва з полацкім Музеем традыцыйнага ручнога ткацтва Паазер’я, які з’яўляецца своеасаблівым этнаграфічным асяродкам і які перыядычна запрашае для чытання навукова-папулярных лекцый на розныя тэмы. Сярод актуальных адзначу рэалізаваны намаганнямі «Студэнцкага этнаграфічнага таварыства» адукацыйны праект «Этнаакадэмія: анлайн курсы па этнаграфіі, народных рамёствах і народным мастацтве», у межах якога рыхтуецца да выхаду мой аўтарскі відэакурс па беларускім традыцыйным вяселлі. Беларускае вяселле разглядаецца там не проста як пэўная паслядоўнасць абрадавых дзеянняў: там ажыццёўлена спроба адлюстраваць унутраную логіку разгортвання вясельнага абраду, выявіць яго структурныя элементы ў цесным іх узаемадзеянні, раскрыць сэнс асноўных кампанентаў.

Гутарыла Алена БРАВА

Фота з архіва Веры МІШЫНАЙ

Друкуецца ў часопісе "Алеся"

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…

Эканоміка

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

У бiзнес-колах Гродзеншчыны лiчаць, што меры па падтрымцы эканомiкi з'явiлiся своечасова.