Вы тут

Імправізацыя на «чайную» тэму


Ці любіце вы чай так, як люблю яго я? Вядома ж, хто б вы ні былі, ведаю: вам падабаецца гэты напой толькі так, як падабаецца вам. А можа і зусім ён вам не даспадобы, таму што вы — каваман. Разумею: вы — іншы, вы цэлы сусвет, мною неспазнаны. У вас прыхільнасці свае, звычкі, перавагі... І я таксама разумею: чай ці гарбата — гэта асабістае. Асабліва пад Новы год.


Чай — гэта смак, эстэтыка і прыгажосць

Але калі вы знойдзеце ў маёй імправізацыі нешта вам блізкае, буду рада: недзе далёка ў свеце, а можа і зусім побач, скажам, за маёй офіснай сценкай, яшчэ адна роднасная душа ўдыхае водар добрага чаю, з кожным глытком адчуваючы багацце яго смаку — горыч, слодыч, даўкасць… Ну, нездарма ж, хоць і не так даўно, 15 снежня ў свеце сталі адзначаць міжнародны дзень чаю. І мы, беларусы — не выключэнне. Ладзім і праводзім чайныя фестывалі, і нават чэмпіянаты.

Філіжанка чаю за маніторам, калі за вакном туманны бясснежны снежань, чамусьці выклікае асацыяцыі з туманным Альбіёнам, не перашкаджае працаваць. Наадварот, натхняе на паглыбленне ў «тэму»… Прызнаюся, папярэдні тэкст маёй калегі «Час піць чай» і падахвоціў паглыбіцца ў разважанні пра мой асабісты раман з чаем. Як ні дзіўна, усведамленне цудоўнага напою да гэтага моманту суцэльна ў маім жыцці чамусьці не выяўлялася. Так, я ведала: чай карысны, мне гэты напой даўно падабаецца, я яго п’ю, адна ці з мужам і сябрамі, дэгустуючы розныя гатункі. А вось каб гаварыць пра раман з ім… Неяк раптам разам ўспомнілася многае, у той час, калі змястоўны інфармацыйны тэкст пра чай рыхтаваўся ў нумар. Ажыла мая пачуццёвая памяць, абудзілася. Як быццам яе, нібы глебу вясной, узаралі конным плугам пад пасадку бульбы… Ды так, што водар самага першага майго чаю, як і ўзаранай цёплай зямлі, калі даводзілася бываць у вёсцы, я адчула да лёгкай галавакружнасці. Ды неяк падумалася пра чай па-новаму. Свежа, прыемна…

…Гарадок Ваўчанск, што ў Харкаўскай вобласці… Бальнічная палата… Перада мной глыбокая талерка без якіх-небудзь прынтаў, з таннай парцаляны з вадкасцю. Так-так, талерка з вадкасцю. Я не ведаю яшчэ, што гэта чай. Мне тры гады. Мацнею пасля нейкай кішэчнай інфекцыі. Адчуваю голад. Дзіўлюся: толькі што выскрабала лыжкай з талеркі бульбяное пюрэ, а цяпер з яе ж вялікай алюмініевай лыжкай зачэрпваю вадкасць. І адчуваю саладкаватае шчасце, якое можна піць. Гэта шчасце называюць чаем. Дзяўчынкі старэйшыя смяюцца, сёрбаючы «шчасце» з гранёных шклянак. А мне са шклянкі — нельга. Маўляў, апячэшся або разаб’еш: маленькая… Памятаю, як санітарка прыбрала талерку пасля пюрэ і прынесла такую ​​ж… з вадой бурштынавага колеру. Вада дыміцца, пахне незнаёмым. Лыжкай набіраю вадкасць і выліваю зноў у талерку. Дзяўчынкі дзьмуць, я ўслед за імі. Чай хоць і салодкі, але зусім не падобны да таго, што мне давалі дома — з малінавым варэннем…

Так, заварка ў доме бывала не часта: за савецкім часам чай, асабліва індыйскі, быў у дэфіцыце. Я памятаю тыя маленькія пачкі: індыйскага чаю са слонікамі, якога практычна не было ў крамах, і грузінскага № 36 — з зялёнай налепкай і надпісам «Первый сорт». У маім савецкім дзяцінстве чай пілі ў асноўным грузінскі. А індыйскі часам з’яўляўся ў якасці падарунка да свята ад цёткі Зіны, якая працавала ў гандлі. Памятаю, як улетку бацька пасля абеду, сыходзячы да тэлевізара, часам, звяртаючыся да мамы, казаў: «Марыя, зрабі мне чайку з заваркай, трускалак дадай"… Аднойчы я паспрабавала татаў чай. І зразумела, чаму яму ён так падабаўся: са свежай ягадай. Яе водар акультурвае, сказала б, «пласкаваты» смак грузінскага чаю. Такі водар уласцівы сучасным, не элітным гатункам чаю з ягаднай аддушкай. А вось індыйскі мы пілі ў чыстым яго выглядзе, часам упрыкуску з варэннем — вішнёвым, малінавым, абрыкосавым… І, вядома, з трускалак. Усе ягады тыя вадзіліся ў нашым вялікім садзе. А калі Юрый Гагарын злятаў у космас, а потым пабываў на прыёме ў англійскай каралевы ды з’еў пасля выпітага чаю лімон, парушыўшы этыкет, тата з задавальненнем пасмейваючыся, адпраўляў у рот лімон, і прыгаворваў: і мы, як касманаўты… А мама любіла піць чай «па-англійску»: з малаком і цукрам. Пазней, калі я вучылася ў Кіеўскім універсітэце, прывозіла бацькам чай вышэйшага гатунку з тымі самымі індыйскімі слонікамі. У сталіцы Украіны купіць яго было лягчэй, чым у правінцыі.

Даўно ўжо бацькоў маіх няма: Чаркашына Міхаіла Стэфанавіча, ветэрана Вялікай Айчыннай вайны, і яе ўдзельніцы — Марыі Пятроўны Чаркашынай. Засталася памяць. І, кажучы па-руску — послевкусье. У тым ліку і ад сумесных чаяванняў. Мае бабулі Каця, а таксама Аграфена, якая прыязджала да нас у госці са сваёй вёскі Рубежнае, пілі чай заўсёды са сподачкаў. Даўно ўжо іх няма ў продажы: нагадваюць маленькія супавыя талеркі невялікага дыяметра і борцікам пад вуглом крыху больш за 90 градусаў. Імі карысталіся ў сем’ях з вельмі сціплым дастаткам. Пагугліш і, на жаль, не знойдзеш такіх узораў. Гэтыя сподкі прадаваліся асобна — не пад кубкі. І тых філіжанак, з найтонкай, амаль празрыстай малочнага колеру парцаляны на тонкай ножцы з залатой аблямоўкай і вензелямі, я больш у сваім жыцці не сустракала. Толькі ў дзяцінстве. Чай у іх быў асаблівым. І сябе я, седзячы за круглым сталом з белай скацеркай і з той філіжанкай у руцэ, асаблівай адчувала таксама. Так эстэтычна паілі нас гарбатай бабулі ў сям’і майго аднакласніка Сярожкі. Ды абавязкова з агрэставым варэннем ў маленькіх разетках. А бабуль у яго, майго суседа па парце, было аж чатыры, чаму я, першакласніца, вельмі здзіўлялася. Як і белым фартухам, якія кожная бабуля апранала перад тым, як накрыць стол для абеду. І выяўляючы матэматычныя здольнасці, а хутчэй пачуццё гумару, пыталася ў Сярожы: у цябе што, дзве мамы і два таты, калі чатыры бабулі… Памятаю, мы тады весела смяяліся. А калі сталі старшакласнікамі, Сяргей расказваў: яго бабулі, чатыры родныя сястры выйшлі з дваранскага саслоўя — усе былі настаўніцамі ў мінулым, бо вучыліся ў гімназіі. Толькі адна з іх выйшла замуж і нарадзіла Сярожкінага тату. І варэнне з агрэста ў яго сям’і называлі царскім, і варылі яго цётачкі прама ў двары — у вялікім медным тазе, а нас частавалі пенкай ад варэння. Тое пяшчотнае мінулае — незабыўнае.

Мне таксама не забыць і асаблівы смак чаю ў школьным буфеце, і ў спартыўных і піянерскіх лагерах, дзе я бывала на летніх вакацыях. Як ні дзіўна, мне той чай падабаўся. Як і чай у цягніках у фірмовых падшклянках, цёмны, пякучы. Той чай у цягніках — наогул асобная тэма. Упершыню яго прадэгуставала ў падлеткавым узросце, як ехалі са старэйшай стрыечнай сястрой Валянцінай у госці да цёткі Ані ў Паўлаград Днепрапятроўскай вобласці. Мне тады спадабаўся найбольш падшклянак, які, здавалася, дадаваў значнасці звычайнаму чаю.

Чай у падшклянках у цягніку за савецкім часам — наогул асобная тэма

Цяпер ні для каго не таямніца, што сакрэт прыгажосці чаю ў цягніку, гэта ўсяго толькі дробка пітной соды, дабаўленая ў чайнік з заваркай. Сода зберагае насычаны колер чаю нават пры паўторным заварванні. Зусім нядаўна правяла эксперымент: дадала ў свежазавараны чай трохі соды. І, цуд, трапіла ў дзяцінства: смак быў знаёмы, амаль забыты. А ўлічваючы, што сода ў разумных колькасцях — прадукт карысны, суцешылася думкай, што ў савецкія гады ні правадніцы ў цягніках, ні кухары ў сталовых ніякім чынам здароўе наша не падрывалі. А можа і зусім содавае «нашэсце» пачалося з чыіх-небудзь добрых намераў: маўляў, дадамо трохі соды, бо карысна…

Калі вы нарадзіліся ў СССР, то можаце ўспомніць і так званы «сыры» чайны напой. Гэта былі такія невялікія брыкецікі, ад якіх можна было па кавалачку адламваць і есці. Прычым некаторыя з маіх аднагодкаў спрасаваную ў пліткі сумесь дзікіх гатункаў яблыкаў, груш і ягад з рафінаднай патакай паглыналі з задавальненнем.

Так, чай для мяне — гэта паэзія. І каб у тым пераканацца, я здзейсніла невялікае інтэрнэт-падарожжа. Якіх толькі афарызмаў і глыбокіх па сэнсе ў вядомых пісьменнікаў і паэтаў выказванняў не знойдзеш пра чай! Да прыкладу, у Рэя Брэдберы ў яго знакамітай аповесці «Віно з дзьмухаўцоў» чаем можна вымераць сяброўства. Вось як ён пра гэта піша: «Тысяча галонаў чаю і пяцьсот печываў — цалкам дастаткова для адной дружбы». Яшчэ мне спадабаліся выслоўі, якія сабрала нехта Людміла Сянкевіч-Валегава. (https://www.proza.ru/).

Не магу не ўспомніць і чай, які здарыўся ў маім жыцці як сродак наталення смагі. А смага была велізарная. Адбылося тое ў 1996 годзе ў Прыпяцкім ландшафтна-гідралагічным запаведніку, па якім мы з мужам ішлі амаль цэлы дзень падчас пешаходнага падарожжа ўздоўж Дзяржаўнай мяжы Беларусі. Ішлі па асфальтавай дарозе, якая вяла праз дікія, непралазныя лясы. Уздоўж дарогі быў забалочаны канал. Стаяла спякота, што не ўласціва для Палесся ў канцы ліпеня. Даводзілася ісці ў вятроўках з капюшонамі, сляпнёў у тых месцах у летнюю пару — вялікае мноства. Яны бязлітасна кусалі твар, шыю, далоні. Адбіваліся ад гэтых стварэнняў лапаткай, адмахваліся ручнікамі… І вады нам у той дзень не хапала, выпілі яе ўжо да абеду, таму піць хацелася нястрымна. Стан быў жудасны і настрой такі самы. І чамусьці думалася пра пустыню, дзе людзі могуць загінуць ад смагі. Вада ў зялёнай ціне здрадліва паблісквала ўздоўж дарогі. Але мы ведалі: яна не прыдатная да ўжывання. Так бы мовіць: як яе вып’еш, як гаворыцца ў вядомай казцы, «козлікам станеш».

Да вёскі Сіманавіцкі Млынок мы выйшлі, калі сонца хілілася за лес, і, убачыўшы справа ад дарогі дом, адразу ж пайшлі да яго. У гаспадыні папрасілі вады. Мабыць, выгляд у нас быў такі змучаны ад абязводжвання, што яна, акрамя вады, прапанавала выпіць яшчэ чаю і перакусіць. Паставіла на стол аладкі, свежыя агуркі. Заварыла чай, наліла яго ў велізарныя кубкі. Вось тады, пасля таго чаю, я адчула шчасце. Як у тым далёкім дзяцінстве, калі была галодная пасля хваробы.

Віцэ-прэзідэнт карэйскай чайнай асацыяцыі Вільям Лі знаёміць з чайнай культурай Паўднёвай Карэі. Фота minsknews.by

Што да паходжання чаю, то існуе мноства міфаў і легенд пра тое. Большасць даследчыкаў прызнаюць радзімай чаю — Кітай. Вядома, што ён з’явіўся каля пяці тысячагоддзяў назад і стаў неверагодна папулярным і ў Паднябеснай, і ва ўсім свеце.

А што ж пра чай чуваць у беларусаў? Яны здаўна вывучалі, збіралі і заварвалі травы. І ў многіх дамах можна было знайсці мяшэчкі з засушаным чаборам, сунічнікам, чарнічнікам, мятай, Іван-чаем.

Чай мы, вядома ж, п’ем. І чайную культуру фармуем. Менавіта такую, каб чаяванне ўспрымалася як нешта самастойнае, а не толькі «пасляслоўе» да трапезы.

Ян Баршчэўскі, да прыкладу, у сваім творы «Драўляны Дзядок i кабета Iнсэкта», у якім апісвае жыццё Паўночнай Беларусі 30‑х гадоў ХIХ стагоддзя, малюе карціну ўкаранення чаю ў побыт, усклікаючы: «…Даўней гарбата была лекамi ад галавы, цяпер без яе i жыць не могуць, якiя перамены ў свеце!»

Дэгустацыя на чайным фестывалі ў Беларусі. Сакавік, 2019 г. Фота minsknews.by

«Што кажух — то не вата, што чай — то не гарбата», — пісаў Максім Гарэцкі, калі павучаў свайго ў той час яшчэ маладога калегу па пяры Міхася Лынькова, як трэба ствараць вытанчаную беларускую літаратурную мову з «простай мовы». У выніку, як пісалі мае калегі, у спрэчцы перамагло сяброўства: не паміж пісьменнікамі, але між словамі. І «гарбата», і «чай» трывала ўвайшлі ва ўжытак — з розных бакоў, сваімі шляхамі. Але мала хто адмыслова задумваўся, як і калі патрапіў у Беларусь гэты дзіўны напой. Ды тое, што мае суайчыннікі да чаю не абыякавыя, і да кавы таксама — факт бясспрэчны. І такі ёсць прыклад: Аляксандр Яўневіч, саўладальнік «Орими Трэйд» і «Максидома», чайны магнат Расіі, нарадзіўся ў 1959 у Беларусі, у Шуміліне. Адтуль пераехаў у Бешанковічы, вучыўся ў мясцовай сярэдняй школе, але з 7‑га класа як вучань, які падаваў поспехі ў матэматыцы, быў залічаны ў завочную матэматычную школу пры Ленінградскім дзяржаўным універсітэце.

Увогуле да «чайнай» тэмы ў краіне з кожным годам цікавасць расце!

Калі вы наведайце мінскую чайную студыю Алёны Вялічка, атрымаеце масу задавальнення. Вось як арганізатары сябе пазіцыянуюць: «Чайная студыя — гэта адно з самых першых у горадзе чайных месцаў, дзе можна замовіць чайную цырымонію, прайсці навучанне ў чайнай школе або наведаць майстар-клас, наведаць чайныя мерапрыемствы… Наш падыход —гэта якасць, душэўнасць і філасофія ўсвядомленага і радаснага стаўлення да жыцця. Мы рады тым людзям, якія хочуць пазнаваць новае, мы шукаем заўсёды аднадумцаў і адкрытыя да сумесных праектаў, якія могуць нам быць цікавыя…». Дарэчы, менавіта спадарыня Алена — арганізатар ужо не аднаго чайнага фестывалю ў Беларусі. А фішкай леташняга быў яшчэ і Нацыянальны чайны чэмпіянат, пераможцаў якога вызначалі міжнародныя суддзі.

Чай па-турэцку — гэта асалода, душэўнасць, гармонія

Чай з Тайваня, Кітая, Індыі ды іншых краін можна цяпер набыць і ў спецыяльных крамах. У некаторых ёсць і чайныя пакоі, дзе можна прыемна правесці час. Нядаўна ў Мінску адкрыўся і Чайны Домік Буды. Яго захавальнікам выступае тыбецкі манах. У Гродна, дарэчы, адкрыта першая ў Беларусі «Чайная школа». Яе заснаваў Віталь Мацукевіч. Ёсць чайныя астраўкі для душэўных зносін, пакуль нешматлікія, і ў іншых рэгіёнах Беларусі.

Набірае абароты і вытворчасць чаю. Да прыкладу, «Кампанія Валео Вита» запускае новую гандлёвую марку натуральнага травянога чаю «Дзед Кіпрэй». А яго комплекснай распрацоўкай займалася брэндынгавае агенцтва Fabula. На Віцебшчыне, ад прадпрыемства «Калина» ў Аршанскім раёне, з’явіліся ў продажы тры лінейкі чайнай прадукцыі. У студзені пачаўся выпуск чорнага чаю ў чыстым выглядзе і з расліннымі фруктовымі дадаткамі. Яго вытворчасць, абяцаюць, будзе развівацца і далей. Сыравіна ж пастаўляецца з Індыі. Сёння на прадпрыемстве выпускаюць пакетаваны чорны чай у індывідуальных упакоўках: з чаборам, мятай, рамонкам, шыпшынай. У верасні пачалі вытворчасць яшчэ адной навінкі: на аснове рамонка ў камбінацыі з лекавымі травамі пад гандлёвай маркай «Ромашково». А «Минская овощная фабрика» і грузінская кампанія «J. J. J. Сompany» абяцаюць наладзіць у Беларусі фасоўку і продаж грузінскага чаю. Адпаведнае партнёрскае пагадненне бакі падпішуць на пятым пасяджэнні Міжурадавай Беларуска-Грузінскай камісіі па эканамічным супрацоўніцтве, якое пройдзе ў Тбілісі 20–21 сакавіка 2020 года (https://agronews.com/by/ru/news/).

Беларускія травяныя чаі гарманічна ўпісваюцца ў агульнаеўрапейскі трэнд здаровага харчавання

Так што, чаем сёння мы не абдзеленыя. Дарэчы, і чай індыйскі, які нагадвае той самы, савецкага перыяду — са слонікамі, як прывітанне з 70‑х мінулага стагоддзя, купіць сёння можна, калі моцна пастарацца.

Усё большую папулярнасць набываюць і так званыя фітачаі. Вось нядаўна ў рэдакцыю зазірнуў чарговы госць і прынёс у якасці гасцінца фітачай пад назвай «Мядзельская таямніца». У яго складзе травы: Іван-чай, меліса, кветкі календулы, лісце шалфею і маліны. Аказалася, што гэты духмяны напой з «Аптэкарскага саду». Гэта, дарэчы, сучасны экскурсійна-турыстычны комплекс, які быў пабудаваны ў Беларусі ў 2014‑м на тэрыторыі нацыянальнага парку «Нарачанскі» (Мінская вобласць, Мядзельскі раён, ля возера Нарач). Там вырошчваюцца і культывуюцца многія лекавыя расліны.

Прадаецца ў Беларусі таксама турэцкі чай, прыхільніцай якога я ў цяперашні час сябе таксама лічу. Па выхадных мы з мужам абавязкова п’ем так званы «чай-бардак». У перакладзе з турэцкага «бардак» азначае — шклянка. Хто бываў у Турцыі, той ведае: чай у гэтай сонечнай краіне — у вялікай пашане. І не палюбіць «turkish tea», па-мойму, проста немагчыма. Што адбылося і з намі, калі адпачывалі сёлета ў пасёлку Алюдэніз, што ў турэцкім рэгіёне Фетхіе. Піць чай па-турэцку — гэта значыць паглыбляцца ў неспасціжны космас смаку, абудзіць свае рэцэптары, тыя самыя, якія існуюць у клеткавых мембранах нюхальных нейронаў і адказваюць за выяўленне малекул паху. Чай па-турэцку — гэта гармонія ў душы, сардэчнае прыманне таго, хто падзяляе з табой чаяванне. Гэта яшчэ і вельмі прыемныя тактыльныя адчуванні, калі дакранаешся да тонкіх сценак шклянкі грушавіднай формы. Ну нездарма ж псіхолагі кажуць, што фактура прадметаў, да якіх мы дакранаемся, уплывае на нашы меркаванні і ўчынкі.

Турцыю практычна немагчыма ўявіць без чаю, які падаецца ў так званых шклянках з «тонкай таліяй». У адрозненне ад іншых краін, чаю там п’юць шмат і ў любы час сутак. У тым мы таксама пераканаліся, бываючы на турэцкіх курортах. «Чай — гэта страсць, якая заўсёды з табой, калі ты жывеш у Турцыі і не толькі», — кажа перакладчык і этнограф Булат Нагманаў. Ён вучыўся ў Анкарскім універсітэце, гаворыць, што нават ведае турак, якія носяць прозвішча Чай. Напэўна, што іх продкі займаліся альбо вырошчваннем, альбо продажам гэтага напою.

Калі верыць статыстыцы, то кожны жыхар Турцыі ў сярэднім спажывае каля сямі кілаграмаў чаю ў год. У адным са знакамітых чайных дамоў Анкары ў зімовы час выкарыстоўваецца кілаграм чаю на тыдзень, а летам — каля 600 грамаў.

Вядома ж, у Беларусі чаю п’юць у разы менш. Да прыкладу, у 2014 годзе па дадзеных інвестыцыйна-даследчай кампаніі AVI Investment Company было выпіта чаю больш чым на $ 66 млн. Пры тым штогод выдаткі на чай ў грашовым выяўленні павялічваюцца. Што цікава: для нашай краіны, як прагназуе гэтая кампанія, характэрна імкненне да агульнаеўрапейскага трэнду здаровага харчавання, у які гарманічна ўпісваюцца травяныя і зялёныя чаі. Гэта мы ў цяперашні час і назіраем.

Хто хадзіў у турпаходы, той ведае смак чаю з сунічніка, чарнічніка ды іншых зёлак — з дымком і добрым настроем

Што будзе далей? Будзем піць чай!

Валянціна Ждановіч

 

Фота minsknews.by

Загаловак у газеце: Шчасце, якое можна піць

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Аляксандр Лукашэнка: Гэта адна з самых складаных выбарчых кампаній

Кіраўнік дзяржавы прагаласаваў на выбарах Прэзідэнта.

Палітыка

У Рэспубліцы Беларусь прайшоў асноўны дзень выбараў Прэзідэнта

У Рэспубліцы Беларусь прайшоў асноўны дзень выбараў Прэзідэнта

Сёлетнія выбары кіраўніка дзяржавы — шостыя па ліку.

Грамадства

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

Медыцынскі агляд у віцебскіх газавікоў ажыццяўляе... робат

А наведвальнiкаў крамы кансультуе выява спецыялiста.