Вы тут

Як вясковая дзяўчына з Беларусі скарыла Парыж


Па-першае, яна не баялася марыць — і яшчэ падлеткам збягала з дому, каб дабрацца туды, куды ў пачатку ХХ стагоддзя імкнуліся ўсе мастакі. І не важна, што родная вёска была на Віцебшчыне, — калі моцна хочаш, усё атрымаецца. Так і здарылася для Надзі Хадасевіч, прозвішча якой загучала ў мастацкім свеце дзякуючы авангарднаму кірунку, што яе вельмі захапіў, — гэта па-другое. Адкрыўшыся рэвалюцыйным плыням у мастацтве, яна была паслядоўная, упартая ў сваіх поглядах і мэтах, а таксама па-беларуску працавітая, праз што здабыла павагу і любоў мэтра французскага мастацтва Фернана Лежэ. Але калі б да імені Надзеі Хадасевіч не далучылася прозвішча чалавека, які стаў яе мужам, яе творчасць усё адно была б дарагая нам: беларуская мастачка, адна з прадстаўнікоў так званай парыжскай школы, цікавая сваім адметным поглядам і творчымі прынцыпамі. Пра гэта сведчыць выстаўка «Надзя. Да 115-годдзя з дня нараджэння Надзеі Хадасевіч», арганізаваная ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі пры падтрымцы пасольства Францыі ў нашай краіне.


Аўтапартрэт. Надзя-канструктывістка. 1973 г. 

Супрэматычныя кампазіцыі — вынік захаплення ідэямі Малевіча: падчас вучобы ў Смаленску зусім юная Надзя даведалася пра УНОВІС і горача прыняла рэвалюцыю ў мастацтве, калі вучылася ва Уладзіслава Стржэмінскага. Але не пагадзілася з Малевічам у тым, што жывапіс сваё аджыў: як жа так, калі для яе ўсё толькі пачынаецца?.. Тым больш што рэвалюцыя, якая адбылася ў грамадстве, адкрыла новыя магчымасці для простых людзей, да якіх належала і шматдзетная сям'я бацькоў Надзі. Яны ніяк не маглі зразумець, чаго дачцэ не сядзіцца дома, навошта ёй нейкі далёкі Парыж і што гэта за прафесія для дзяўчыны — мастак. А яна верыла, што не толькі ідэі, але і мастацтва можа пераўтварыць свет. Вынік бачым на выстаўцы: шмат супрэматычных кампазіцый, дзе сярод геаметрычных фігур часам упісаны партрэт Леніна. У гэтым таксама была Надзя — у прыхільнасці, адданасці ідэі, якую яна пранясе праз усё жыццё. Каб зразумець тую эпоху, склад мыслення тагачасных людзей, трэба глядзець гэтыя работы.

Нават калі стане прызнанай мастачкай, вядомай парыжанкай, творы якой удзельнічаюць у выстаўках і маюць поспех, яна будзе захоўваць вернасць ідэалам рэвалюцыі (сваёй?), уступіць у шэрагі Французскай камуністычнай партыі. Магчыма, гэта давала ёй адчуванне сувязі з радзімай, якую яна пакінула назаўсёды, але часткай якой заставалася да канца сваіх дзён.

Так, заставалася беларускай і была ёю па сутнасці: магла спяваць родныя маміны песні, калі працавала ў майстэрні. А калі прыйшла вайна, Надзя стала сапраўднай беларускай партызанкай, толькі ў Францыі — праз удзел у руху Супраціўлення. Пасля вайны, пахаваўшы Фернана Лежэ, з якім пабралася шлюбам пад канец яго жыцця, яна імкнулася на радзіму не толькі ў думках і марах, а знайшла магчымасць прыязджаць у Савецкі Саюз, каб быць карыснай — дазволіць людзям пазнаёміцца з творамі сусветнага мастацтва. Менавіта дзякуючы апантанасці Надзі, якая сваю любоў да малой радзімы здолела перавесці ў стваральнае рэчышча, у Беларусі апынуліся творы знакамітых сусветных мастакоў, прынамсі Фернана Лежэ і Пабла Пікаса, які высока цаніў творчасць самой Хадасевіч. Яна проста падарыла тое, чым валодала, што атрымала ў спадчыну ад мужа, да чаго магла атрымаць доступ — напрыклад, яна зрабіла копіі артэфактаў з калекцыі Луўра для перадачы ў мінскі музей (Надзея сябравала з Аленай Аладавай, пра што сведчаць прадстаўленыя лісты). Не дзіва, што часткай экспазіцыі ў гонар Надзі сталі работы стаўпоў французскага авангарду — можна ўбачыць, напрыклад, габелен Фернана Лежэ і керамічныя творы Пікаса з фондаў Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі.

Але каб паказаць творчасць самой Надзеі, беларускіх збораў мала. І ўсё ж асноўная частка экспазіцыі ехала з Францыі. Экспанаты прадставілі прыватныя калекцыянеры, у тым ліку прадстаўнікі сям'і, нашчадкі Надзеі Хадасевіч-Лежэ.

Адным з калекцыянераў з'яўляецца Нікаля Ценье, унук Надзеі Хадасевіч. На адкрыцці выстаўкі ў Мінску ён адзначыў:

— У Надзі былі сувязі з Савецкім Саюзам, бабуля падарыла шмат карцін, бо была вельмі прывязаная да радзімы. У 20-я гады яна з'ехала, стала вучыцца ў Варшаве, дзе сустрэла майго дзеда мастака Станіслава Грабоўскага. Бабуля заўсёды шмат гаварыла пра сваю краіну. Вельмі важна, што пра яе тут гавораць цяпер.

А для яе было важна пакінуць тут свой след. Яна наогул умела берагчы памяць. Некалькі гадоў жыцця з Фернанам Лежэ не зрабілі яе яго музай, але менавіта яна, вучаніца і асістэнтка мэтра, якая працавала побач з ім многія гады, парупілася пра тое, каб мемарыялізаваць мясціны, звязаныя з ім. Так з'явіўся музей работ Фернана Лежэ ў Б'ё — першы ў свеце, прысвечаны аднаму мастаку (учынак, варты ордэна Ганаровага легіёна). Да таго ж стварыла і музей-ферму ў Нармандыі. Кіраўнік камітэта Фернана Лежэ, дырэктар музея-фермы мастака ў Нармандыі Жан Дэскуб дзю Шатэнэ адзначыў, што Надзея незаслужана заставалася ў ценю мужа, але сама заслугоўвае таго, каб яе адкрывалі як мастачку. Францыя адкрывае, і сведчанне таму — таўшчэзны фаліянт «Надзя», які застанецца нам як падарунак на адкрыццё выстаўкі.

Не першая ж — скажуць аматары мастацтва. І сапраўды, мінчане могуць памятаць выстаўку 1972 года Надзеі Хадасевіч-Лежэ ў Палацы спорту, дзе выстаўлялася яе мазаіка. Нешта з тых твораў потым перадалі ў Зембін, дзе мастачка правяла дзяцінства. Але цяпер можна бачыць жывапіс Надзеі, дзеля якога яна гатовая была ехаць хоць на край свету і ў велічы якога ўпэўнівалася праз усё жыццё. Проста не ўся сутнасць адкрываецца адразу, і часам трэба перажыць нястачы і шмат працаваць, дзе б ні давялося (яна гатовая была стаць і мадысткай, і прыслугай, каб выжыць), перачакаць неразуменне (так касмічныя палёты пацвердзілі для яе вартасць супрэматызму), захаваць вернасць уласным прынцыпам (а ў нейкай ступені і традыцыям — у жывапісе). І трэба жыць рэальнасцю, штодня шчодра ўзбагачаючы жыццё падзеямі, справамі, творамі, і тады яно аддзячыць — і зямным багаццем, якім стала для яе спадчына Фернана, і надзейнымі сябрамі, і добрай памяццю.

Ларыса ЦІМОШЫК

Загаловак у газеце: Супрэматычная і рэальная Надзея

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Усё, што трэба ведаць пра змены ў Жыллёвым кодэксе

Усё, што трэба ведаць пра змены ў Жыллёвым кодэксе

Мы паспрабавалі адшукаць самыя вострыя вуглы новаўвядзенняў і ўявіць, як будзе працаваць гэты дакумент пачынаючы з 2020 года.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Вясёлыя гісторыі нашых чытачоў

Як запрасіць чалавека, каб ён не прыйшоў, і знойдзены кашалёк.

Грамадства

Як пенсіянерка з Гомеля купіла набор каструль па цане патрыманай іншамаркі

Як пенсіянерка з Гомеля купіла набор каструль па цане патрыманай іншамаркі

Усё, як у казцы: прыгожая зала, музыка, пачастункі. Абаяльныя людзі распавядаюць аб правільным харчаванні і рэкламуюць свой тавар...

Грамадства

714 тысяч тон адходаў для перапрацоўкі сабралі летась беларусы

714 тысяч тон адходаў для перапрацоўкі сабралі летась беларусы

Гэта адходы шкла, паперы, пластыку, шын, батарэек, машыннага масла...