Вы тут

Пярэпалах у Гімалаях. Што адбываецца ў Кашміры?


Насамрэч гістарычныя падзеі адбываюцца на гэтым тыдні ў Індыі. З падачы ўрада прэзідэнт краіны Рам Натх Кавінд падпісаў указ аб адмене асаблівага статусу штата Джаму і Кашмір і падзеле яго на дзве тэрыторыі. Па словах міністра ўнутраных спраў Індыі Аміт Шаха, які прадставіў дакумент у парламенце, сітуацыя патрабуе прыняцця рашучых мер па рэарганізацыі гэтай адміністрацыйнай адзінкі. Спачатку рашэнне ўрада ўхваліла верхняя палата — Радж'я Сабха, а пасля ніжняя — Лок Сабха. Такім чынам, дакумент уступіў у законную сілу. Дагэтуль Джаму і Кашмір меў аўтаномію, у гэтым штаце усе законы, прынятыя цэнтральным урадам (за выключэннем тых, што датычацца сфер абароны, знешніх сувязяў), павінны былі праходзіць праз адабрэнне мясцовай асамблеі. Штат меў уласны сцяг. Навошта ў Індыі ліквідавалі аўтаномію?


Прывабны «кавалак»

Вытокі Кашміра ідуць ад старажытнага гандлёвага горада Срынагар, размешчанага ў высакагор'і Гімалаяў (цяпер гэта летняя сталіца Джаму і Кашміра). У сваёй доўгай і поўнай перамен гісторыі паселішча было скрыжаваннем караванных шляхоў (у тым ліку легендарнага Шаўковага шляху) паміж Далёкім і Блізкім Усходам, Сярэдняй і Паўднёвай Азіяй. Поўнач Кашміра спрадвеку была заселена пераважна прыхільнікамі ісламу, поўдзень — індуістамі, а ўсход — будыстамі. Аднак у цэлым, як лічыцца, канфесіям удавалася вытрымліваць неабходны баланс у адносінах і выпрацаваць агульную ідэнтычнасць. З 1846-га цягам стагоддзя Кашмір быў дзяржавай, якую брытанская каланіяльная адміністрацыя фактычна прадала махараджам.

Стратэгічная тэрыторыя — прывабны «кавалак», а таму з'яўляецца прадметам жорсткай спрэчкі з 1947 года, калі Брытанская Індыя, атрымаўшы незалежнасць, падзялілася на дзве дзяржавы па рэлігійнай прыкмеце — Дамініён Пакістан і Індыйскі Саюз. Фарміраванні, якія знаходзіліся пад прамым брытанскім кіраваннем, падзялілі лёгка, а вось са шматлікімі напаўнезалежнымі княствамі паўсталі праблемы. Тэарэтычна ў іх быў выбар: далучыцца да Індыі ці Пакістана, паспрабаваць захаваць незалежнасць альбо аб'яднацца і стварыць уласную дзяржаву. Кіраўнік княства Джаму і Кашмір махараджа Хэры Сінгх доўга спрабаваў балансаваць. Аднак пасля таго, як паўстала частка яго войска, вымушаны быў папрасіць Нью-Дэлі аб дапамозе. Ён яе атрымаў, але ў абмен на ўключэнне Джаму і Кашміра ў склад Індыйскага Саюза, хай і з асаблівым статусам. Гэта вядома ж выклікала масавую незадаволенасць насельніцтва княства.

Першы прэм'ер-міністр незалежнай Індыі Джавахарлал Нэру лічыў, што наданне асаблівага статусу гэтаму штату дапаможа супакоіць сітуацыю. Таму, паводле канстытуцыі Індыі, якая ўступіла ў сілу ў 1950 годзе, тэрыторыя атрымала адмысловую аўтаномію. Цяпер Нью-Дэлі кантралюе 60 працэнтаў тэрыторыі былога княства Джаму і Кашмір. Менавіта на ёй быў створаны адпаведны штат. Пад кантролем Пакістана знаходзіцца амаль трэць тэрыторыі, дзе ўтвораны правінцыя Гілгіт-Балтыстан (раней — Паўночныя тэрыторыі) і «часова незалежны» Азад-Кашмір (непрызнаная дзяржава Свабодны Кашмір). Яшчэ каля 10 працэнтаў плошчы (рэгіён Аксайчын, які мае стратэгічную важнасць, паколькі праз яго праходзіць дарога з Тыбета ў Сіньцзян) знаходзіцца з 1962 года пад кантролем Кітая.

Мінус штат

Мусульмане складаюць большасць мясцовага насельніцтва. Прычым калі ў цэлым у Джаму і Кашміры іх пражывае 67 працэнтаў, то ў кашмірскай даліне за гэтымі вернікамі абсалютная большасць — 97 працэнтаў насельніцтва. Акрамя таго, тут ёсць і рэгіёны з іншым раскладам. У Джаму 65 працэнтаў насельніцтва — індуісты, а мусульман толькі 31, у Ладакху каля паловы жыхароў — будысты. Этнаканфесійныя супярэчнасці ў Джаму і Кашміры з'яўляюцца адной з галоўных прычын актывізацыі ў рэгіёне экстрэмісцкіх груповак. Кашмірскія радыкалы атабарыліся ў кантраляваным Ісламабадам Азад-Кашміры і карыстаюцца поўнай падтрымкай з боку пакістанскіх спецслужбаў. Менавіта тэрарыстычная актыўнасць і стала адной з галоўных прычын, па якіх у Нью-Дэлі вырашылі абмежаваць аўтаномію. На думку індыйскіх улад, рашэнне па змене статусу Джаму і Кашміра будзе спрыяць яго эканамічнаму развіццю і прытоку сюды капіталу, рашэнню сацыяльных праблем, у тым ліку вяртанню сем'яў індусаў, больш за 150 тысяч якіх, па розных ацэнках, вымушана пакінулі гэтыя мясціны ў 1990-я з-за нападаў ісламскіх фундаменталістаў.

«Гэтае рашэнне будзе ўпісана ў гісторыю нашай краіны залатымі літарамі. На будучыя дзесяцігоддзі Джаму і Кашмір будуць моцна прывязаныя да Індыі», — такія словы Аміт Шах — кіраўнік МУС Індыі і прэзідэнт кіруючай Бхаратыя джаната парты (БДП) — вымавіў у ніжняй палаце індыйскага парламента тлумачачы беспрэцэдэнтны палітычны крок урада: рашэнне адмяніць дзеянне двух артыкулаў канстытуцыі, якія надавалі асаблівы статус Джаму і Кашміру, і правесці яго тэрытарыяльную рэарганізацыю. Днямі гэты штат афіцыйна стаў саюзнай тэрыторыяй (з адпаведным прававым статусам), таксама як і вобласць Ладакх, што ад яго аддзялілася. Дагэтуль краіна складалася з 29 штатаў і 7 саюзных тэрыторый. Апошнія адміністрацыйныя адзінкі валодаюць меншымі правамі, чым штаты, яны не маюць губернатараў і кіруюцца непасрэдна з цэнтра, але некаторыя з іх (напрыклад, Нацыянальная сталічная тэрыторыя Дэлі, саюзная тэрыторыя Пудучэры) маюць свае заканадаўчыя органы.

Наўрад ці радыкальнае рашэнне стала нечаканым сюрпрызам: пункт аб пераглядзе статусу Джаму і Кашміра значыўся ў праграме Бхаратыя джаната парты яшчэ з 1951 года. Але ні разу дагэтуль БДП і яе саюзнікі не мелі ў парламенце такой перавагі, якая дазваляе гарантавана правесці біль, і да таго ж цалкам лаяльнага прэзідэнта. Да ўсяго іншага рашучыя крокі падтрымалі і многія апазіцыйныя партыі. Тыя, хто выступіў супраць (Індыйскі нацыянальны кангрэс, левыя і шэраг рэгіянальных партый), заклапочаны ў асноўным не ўласна статусам Джаму і Кашміра, а самім метадам, які выкарыстала кіруючая партыя, каб правесці патрэбнае рашэнне. Як заўважаюць апазіцыйныя палітыкі, такім чынам можна распусціць любы штат у Індыі. Аднак, мяркуючы па рэакцыі прэсы і сацсетак, гэтыя аргументы мала каго хвалююць. Пераважная большасць індыйцаў падтрымлівае рашэнне ўрада.

Джын на свабодзе

У Кашміры Бхаратыя джаната парты стварыла максімальна зручную для прыняцця рашэння сітуацыю — выйшла з урада штата, пасля чаго ён перастаў існаваць. Разумеючы, што хваляванняў і незадаволенасці не пазбегнуць, індыйскія ўлады добра да іх падрыхтаваліся. Загадзя пад рознымі падставамі яны вывезлі турыстаў і паломнікаў і перакінулі ў штат дадатковыя вайсковыя і паліцэйскія падраздзяленні. Адразу пасля абвяшчэння аб рэарганізацыі ў Джаму і Кашміры былі адключаны сотавая сувязь і інтэрнэт, закрыты навучальныя ўстановы, арыштаваны магчымыя лідары пратэсту, у тым ліку кіраўнікі мясцовых палітычных партый. Падрыхтоўка, мяркуючы па ўсім, вялася і на знешнепалітычным узроўні: індыйцы акуратна празандзіравалі пазіцыю ўсіх буйных гульцоў, высвятляючы, як яны могуць зрэагаваць у выпадку змены статусу Кашміра. І калі пераканаліся, што сур'ёзных наступстваў не будзе, пачалі дзейнічаць хутка і рашуча, не дапусціўшы ніводнай уцечкі інфармацыі.

За Кашмір ужо былі тры вайны. Пасля першай — у 1947—1949 гадах — адбыўся падзел тэрыторыі. Другая пачалася ў 1965-м з-за спроб Пакістана справакаваць паўстанне ў індыйскай частцы Кашміра. Пагадненне аб урэгуляванні было падпісана ў Ташкенце ў студзені 1966 года. У 1971-м адбылася новая вайна, у якой Пакістан пацярпеў цяжкае паражэнне і пазбавіўся анклава на ўсходзе Індыі, на тэрыторыі якога пасля была абвешчана дзяржава Бангладэш. У выніку сёння эканоміка рэгіёна няўстойлівая, як і палітычная сітуацыя ў ім. У Кашміры высокае беспрацоўе. Штогод тут гінуць сотні мірных жыхароў.

Пазбаўленне рэгіёна незалежнасці прывядзе да эскалацыі напружання і росту сепаратызму, адзначаюць эксперты. Кашмірскія палітыкі параўналі гэты крок з «вызваленнем джына з бутэлькі». Варта чакаць як масавых беспарадкаў, так і тэрактаў. Актывізуюць сваю дзейнасць радыкальныя групоўкі, якія дзейнічаюць з тэрыторыі Азад-Кашміра. У непрызнанай дзяржаве базуюцца тысячы баевікоў, дакладную іх колькасць назваць не можа ніхто. Рашэнне ўладаў Індыі здольнае прыцягнуць у шэрагі радыкалаў пэўную частку кашмірскай мусульманскай моладзі. Дарэчы, баевікі ўсё больш актыўна выкарыстоўваюць тэракты, учыненыя з дапамогай смяротнікаў, прычым галоўнымі аб'ектамі выступаюць як вайскоўцы і паліцэйскія, так і паломнікі.

Не выключаны рост сутыкненняў на індыйска-пакістанскай мяжы. Рызыка вайны з Пакістанам прымушае Нью-Дэлі трымаць у штаце Джаму і Кашмір больш за 300 тысяч вайскоўцаў. Тут дыслакуецца практычна трэць асабовага складу сухапутных войскаў Індыі. Але шматлікі ваенны кантынгент не з'яўляецца стапрацэнтнай гарантыяй ад баявых дзеянняў — Пакістан таксама трымае на індыйскай мяжы значную частку сваёй сухапутнай арміі.

Міністр замежных спраў Пакістана Шах Мехмуд Курэшы заявіў, што «Індыя вядзе небяспечную гульню». Пакістанскае МЗС выпусціла заяву, у якой адзначаецца, што «акупаваны Індыяй Джаму і Кашмір застаецца спрэчнай тэрыторыяй, што прызнаецца міжнароднай супольнасцю». «Як адзін з бакоў гэтай спрэчкі Пакістан выкарыстоўвае ўсе сродкі для таго, каб супрацьстаяць гэтым незаконным крокам», — заявілі ў знешнепалітычным ведамстве.

У сваю чаргу начальнік штаба сухапутных войскаў Пакістана генерал Камар Джавед Баджва заявіў, што пакістанская армія падтрымае жыхароў індыйскага штата Джаму і Кашмір. «Мы гатовыя да любых дзеянняў для выканання нашых абавязацельстваў», — падкрэсліў генерал. Насамрэч, ваеннае ўмяшанне, прынамсі на цяперашнім этапе, калі Пакістан да яго не гатовы, — поспеху не прынясе і скончыцца разгромам пакістанскіх сіл. Узмацненне падтрымкі сепаратыстаў таксама кардынальным чынам сітуацыю не зменіць. Застаюцца толькі дыпламатычныя варыянты, а іх не так шмат. Прэм'ер-міністр Пакістана Імран Хан заявіў, што адмена Індыяй асаблівага статусу штата Джаму і Кашмір прывядзе да краху міру і стабільнасці ў рэгіёне. Ён заклікаў прэзідэнта ЗША Дональда Трампа рэалізаваць сваё абяцанне выступіць пасярэднікам паміж бакамі канфлікту. Аднак Індыя адхіляе магчымасць удзелу трэцяга боку ў вырашэнні пытання, паколькі лічыць гэта спробай умяшання ва ўнутраныя справы краіны.

Канфрантацыя паміж Індыяй і Пакістанам — дзвюма ядзернымі дзяржавамі — выклікае занепакоенасць у свеце. Генеральны сакратар ААН Антоніу Гутэрыш звярнуўся да ўрадаў краін з патрабаваннем «захоўваць максімальную стрыманасць». Сітуацыя вельмі напружаная, відавочна, што кашмірскі канфлікт застаецца адной з найбольш вострых праблем у сучасных міжнародных адносінах і яго ўрэгуляванне — працэс надзвычай няпросты і доўгі.

Захар БУРАК

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.

Калейдаскоп

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Вясёлыя гісторыі чытачоў

Класiкаў трэба ведаць…, Быў бы араты, будзе й прыганяты, Па малiну…

Эканоміка

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

«Мы выказалi прапановы, i нас пачулi». Як дзяржаўныя прэферэнцыi дапамагаюць падтрымаць суб'ектаў гаспадарання

У бiзнес-колах Гродзеншчыны лiчаць, што меры па падтрымцы эканомiкi з'явiлiся своечасова.